Tục ngữ có câu: "Mẹ sinh chín con, chín đứa mười lòng." Tuy nói trẻ con không có tâm tư sâu xa, nhưng cũng thích giở tính nết, thử hỏi ai có thể dạy nó suy nghĩ cùng một đường với mình được?

Người thường dạy con có thể chia làm hai chủ trương: một là muốn con cái giống hệt mình, cái gọi là "khắc thiệu cơ cừu", mà nếu "khóa táo" được thì lại càng hay. Một loại khác lại hy vọng con cái đừng bao giờ giống như mình, không nên thân, hoặc làm việc vất vả mà không được công nhận, cái gọi là làm nghề nào chán nghề đó. Như di chúc của Lỗ Tấn hy vọng con trai mình không làm văn nhân nữa, hay như lời đau xót của Minh Tư Tông hỏi con gái tại sao lại sinh ra trong nhà đế vương, ông chỉ hy vọng con cái có thể sống an ổn trong dân gian, không cần phải làm cành vàng lá ngọc của hoàng gia mà phải chịu thảm cảnh mất nước nhà tan.

Dạy con cái mục đích phần lớn là muốn con tốt, suy nghĩ thay cho con; nhưng cũng có những người chỉ tính toán cho lợi ích riêng của mình, ví dụ như dạy con vẻ vang danh tiếng, phải hiếu thảo với cha mẹ. Ngoài hai loại này ra, phần lớn cách dạy con của người đời e rằng vẫn là kiểu dạy "không hiểu ra sao cả". Người ta nói trẻ con không được nói dối, mình cũng nói không được nói dối, cứ như thể đứa con tình cờ nói một câu dối trá là tội ác tày trời vậy. Biện pháp là một trận đòn chí mạng, rồi hỏi nó lần sau còn thế nữa không? Đứa con miệng nam mô bụng một bồ dao găm mà xin lỗi, thế là trách nhiệm của người cha đã xong, công việc dạy con tạm thời khép lại. Nhưng ngay sau đó lại là một bài học khác, cha đắc ý khoe khoang về việc mình đã đóng giả làm khách ra sao, sau đó suýt bị vạch trần, may mà tự mình bịa ra một lời nói dối để giải thích nên giao dịch mới thành công. Thế nên mới bảo làm người cần phải có bản lĩnh nói dối, nếu không thì đừng hòng kiếm cơm ăn trong xã hội này. Cứ dạy đi dạy lại như thế, khiến cho đứa con chẳng hiểu ra sao. May mà nó cũng chẳng thèm để tâm đến lời dạy của cha, nếu không thì cứ nghĩ ngợi lung tung, chẳng phải làm cho đầu óc rối loạn cả lên sao?

Cũng có những người cha tay trắng làm nên, tự hận hồi nhỏ không được học hành tử tế, nên liều mạng muốn nhồi nhét Tứ Thư Ngũ Kinh vào đầu con, bèn bỏ tiền mời một ông thầy đồ cổ hủ, nhốt con trong thư phòng suốt ngày bắt học những thứ khó hiểu. Kết quả là con chưa học thông đạo lý, thân thể đã hỏng mất rồi, chẳng phải là đáng buồn sao? Cũng có những người cha tự mở vài cái xưởng, gọi con về làm xưởng trưởng, khắp nơi đầu tư cho nó, để nó làm giám đốc này nọ. Kết quả là con chỉ biết tiêu tiền, khiến cho cơ ngơi cha vất vả gây dựng cuối cùng đổ sập hoàn toàn. Những ông lão này đều là bỏ công sức mà không được đền đáp, uổng phí một đời làm trâu làm ngựa cho con cái, đúng là "A Đẩu không thể phù trợ nổi", chẳng thể làm gì được, kết quả chỉ còn biết thở dài một tiếng, tự nhận là nghiệp chướng từ kiếp trước. Cần biết rằng dạy con cũng có phương pháp riêng, phương pháp đúng rồi còn phải xem thời cơ, đôi khi còn phải tính đến hoàn cảnh khách quan đương thời có cho phép hay không. Chuyện "Mạnh Mẫu tam thiên" là do may mắn thời đó tìm nhà dễ dàng, nếu ở thời nay, bảo bà ấy xoay xở khoản tiền thuê nhà đó thế nào đây?

Con cái nhà cách mạng chưa chắc đã chịu làm cách mạng nữa, nó có thể vào trường quý tộc, có thể làm một chức quan có sẵn trong chính phủ. Cho nên đối với những lời tuyên truyền của nhiều nhà cách mạng rằng: "Hãy tìm một con đường cho con cháu chúng ta." Tôi nghe lại cảm thấy lực lượng quá yếu ớt, bởi vì tự mình tìm một con đường đã là yêu cầu cấp thiết của tôi rồi, còn thay con cháu tìm đường thì tôi luôn sợ là uổng công vô ích. Giả sử tôi đã khó khăn vất vả thay chúng tìm ra được, mà chúng lại không chịu đi, muốn mở lối riêng, chẳng phải là làm tôi tốn công vô ích hay sao? Vì lòng dạ người hậu bối không nhất định giống lòng dạ người tiền bối, cho nên đạo lý mà người xưa tôn sùng vẫn không bao giờ thực hiện được, và cuộc cách mạng được đề xướng hiện nay cũng cứ trì hoãn mãi không thể thành hiện thực. Cách mạng nếu cứ đi theo một con đường mà thực hiện thì sớm muộn gì cũng sẽ đạt được mục đích, chỉ sợ là đi đến nửa đường lại biến chất, cảm thấy con đường này không đúng lắm, hoặc miệng thì vẫn nói là đúng nhưng trong lòng cảm thấy không ổn, thế là treo đầu dê bán thịt chó, lấy chính sách hiện tại thay cho chủ nghĩa trước kia. Cứ rẽ nhánh như thế, sau khi hợp lại thì cái mục đích ban đầu đã đề ra chỉ đành được coi là vết tích của lịch sử, còn những người hy sinh đi trước cũng coi như chết oan uổng. Tôi nghĩ lòng người sẽ không bao giờ thỏa mãn, cách mạng e rằng cũng không bao giờ dừng lại, nhưng vì nhu cầu cấp bách của chúng ta, lại không thể không cách mạng. Còn về phần con cháu, thì đành để chúng tự suy nghĩ, tự làm lấy thôi, bảo chúng ta làm sao có thể thay chúng làm cho trọn vẹn mọi việc được?

Vậy thì cứ nuôi mà không dạy chăng? Ý của tôi là: lúc còn là trẻ sơ sinh thì dạy nó cử động, như dùng vật gì đó dụ dỗ để nó khua tay múa chân, hoặc cho nó ngậm núm vú giả để giải tỏa nỗi buồn. Lớn hơn một chút thì dạy nó tập đi, lớn nữa thì dạy nó tập nói, tập đọc chữ. Lúc còn thơ ấu thì lấy sức khỏe cơ thể làm nguyên tắc, kiến thức là thứ yếu, nên khi dạy dỗ phải chú ý đừng để quá mệt mỏi mà tổn hại thân thể. Còn về việc đọc sách, tôi lại không hề mê tín trường học, nếu trả nổi học phí thì cứ cho nó đến lớp trộn lẫn cùng bạn bè cũng chẳng sao, coi như tập luyện đời sống xã hội, kết giao thêm vài người bạn chơi cũng tốt. Nhưng huấn luyện nghiêm ngặt các môn cơ bản là điều quan trọng, như Quốc văn, Toán học, Thường thức (loại thiết thực và sử dụng được) v.v. Lại vì học thuật Trung Quốc quá kém phát triển, nên nền tảng ngoại ngữ quan trọng cũng cần phải xây dựng từ sớm, nếu không đến khi lớn tuổi mới học thì càng vất vả hơn.

Giả sử trẻ đã trên mười hai tuổi, thì tôi hy vọng có thể rèn luyện thêm nhiều kỹ năng, như đánh máy, tốc ký, hoặc về các khía cạnh kỹ thuật đơn giản. Đa tài đa nghệ suy cho cùng không phải là việc xấu, tuy nói nghệ thuật quý ở sự tinh thông, nhưng nếu căn bản không cho nó biết hoặc thử qua, thì nó lấy đâu ra mà thích được?

Về mặt đạo đức, tôi chỉ dạy nó phàm là những gì có lợi cho việc hòa nhập cộng đồng thì nên làm theo, vì một người không thể đi đâu cũng bị người khác ghét bỏ, kết quả chỉ đành phải sống cô độc một mình. Cướp đồ của người khác sẽ khiến người ta không vui, tôi đương nhiên dạy nó đừng có cướp; nhưng nếu chỉ là nghịch phá một chút thì cũng chẳng tổn hại gì đến thể diện của trẻ con, tôi quyết không bao giờ chủ trương quát tháo ầm ĩ với nó.

Giả sử con đã lớn, tôi nhất định dạy nó đọc lịch sử, tự dùng não bộ của mình để đọc. Tôi dạy nó trước hết phải biết được cái gọi là thị phi lợi hại của người xưa đã biến thiên thế nào, từng bước từng bước bị phát hiện ra sao, từ đó cái mới sửa đổi cái cũ, hoặc là phủ định hoàn toàn cái cũ. Tôi lại muốn nói với nó rằng, cái gọi là thị phi lợi hại trong lòng tôi là gì, làm thế nào để nỗ lực quán triệt chủ trương của bản thân, làm thế nào để sống tiếp cuộc đời mình trong sự mâu thuẫn, cho đến tận lúc chết đi. Nếu nó đồng cảm với tôi, lấy thị phi lợi hại của tôi làm thị phi lợi hại của nó, thì nó sẽ kế thừa di chí của tôi mà làm tiếp. Còn nếu nó căn bản không tán thành tôi, hoặc là từ chính những kiến thức tôi dạy, nó có thể phát hiện ra tôi đã sai, thì tôi cũng sẽ mỉm cười nhắm mắt, vì những gì tôi có chỉ là chừng đó, những gì tôi biết cũng chỉ là chừng đó, việc tiếp nhận hay không là chuyện của hậu bối, trách nhiệm "dạy con" của tôi xem như đã hoàn thành.