Mùa đông năm ngoái tôi lại nuôi thêm một đứa trẻ, theo lệ thường là không có sữa, phải thuê vú nuôi. Ở Thượng Hải việc tìm vú nuôi không hề dễ dàng, những người do các tiệm môi giới gọi đến, không nói đến chuyện kiêu căng, còn phải đề phòng xem họ có bệnh lậu, giang mai hay không. Nếu nói đem đến bệnh viện kiểm tra, một là sợ đương sự không muốn - làm vú nuôi cho người ta cần phải cởi quần kiểm tra, mười người đàn bà thì chín người không muốn; chỉ riêng việc khám sữa, xét nghiệm máu cũng đủ làm họ sợ hãi... Hai là thủ tục quá phiền phức, thái độ bác sĩ lại khó chịu; ba là bản thân tôi có chút bệnh nghi ngờ, bất kể là báo cáo của bác sĩ tiến sĩ gì cũng không thể làm tôi yên tâm; hơn nữa, còn một lý do quan trọng nhất là chi phí quá đắt, khám một lần ít nhất phải mất hơn mười đồng, hết người này đến người khác, gia đình bình thường như chúng tôi sao gánh nổi?
Không còn cách nào khác, đành ôm con về Ninh Ba. Thành phố Ninh Ba thực sự đã khác hẳn! Ngạn Bắc Giang, phố Đông, đây vốn là những khu vực sầm uất nhất trước kia, nay đều trở thành những con phố vắng lặng như tờ. Thương nhân sáng sáng mở cửa, các nhân viên cửa hàng đều lười biếng, đứng bên quầy nhìn lên trời. Khi "báo động không kích" vang lên là phải lập tức đóng cửa, đợi sau khi "giải trừ báo động" lại buộc phải mở cửa ra lần nữa, mặc dù họ rất hiểu rằng lúc này tuyệt đối sẽ không có khách hàng tới cửa, nhưng nếu không làm vậy sẽ lập tức bị cảnh sát can thiệp – bên đường ngã rẽ đầy rẫy cảnh sát cầm gậy, trên đường ba năm người một nhóm, qua lại phần lớn đều là đội tráng đinh đi tuần tra. Cứ mỗi ngày họ phải bận bịu đóng mở cửa như thế ba bốn lần hoặc bảy tám lần, đôi khi thậm chí còn chẳng thấy cả bóng dáng máy bay.
Nhà tôi ở phía tây Nguyệt Hồ, chỗ đó coi như là khu dân cư, vào những ngày thường, mỗi khi hoàng hôn buông xuống luôn có nam nữ học sinh đạp xe chơi, hoặc tiếng vó ngựa lộc cộc, thong thả dạo quanh đường vòng thành. Trong hồ có một khoảng đất rộng, bóng xanh rợp mát, có đình có đá, là một trong những thắng cảnh của Tứ Minh, gọi là Trúc Châu, cũng chính là địa chỉ của Trường Nữ trung huyện, tôi từng trải qua ba năm quãng thời gian đẹp nhất ở đó; trong tám lần oanh tạc Ninh Ba gần đây nó đã bị vạ lây, mùa đông năm ngoái còn nguyên vẹn, chỉ là nhà trống không người, học sinh sớm đã về nông thôn. Tôi ở nhà hai ngày, thấy rau cỏ không có chỗ mua, tìm vú nuôi lại càng không có cách nào, thế là đành nghe lời Trịnh Mụ, đến Chương Thôn ở Tây Hương để chọn. Chương Thôn là một ngôi làng lớn, cư dân phần lớn đều mang họ Trịnh. Ở đó nhiều núi ít ruộng, cho nên đàn ông không thể dựa vào cày cấy để sống, mùa đông lên núi đốn củi, ba mùa xuân hạ thu rảnh rỗi không có việc gì làm, liền ở nhà nấu cơm bế con, để các cô vợ lên thành phố kiếm tiền, người có sữa thì làm vú nuôi, không có sữa thì làm người hầu.
Tôi yêu con mình, quyết tâm muốn chọn cho nó một vú nuôi tốt, vì vậy sau khi thương lượng được sự đồng ý của Trịnh Mụ, tôi lặn lội trăm dặm tự mình xuống nông thôn cầu hiền. Con cần ăn sữa, không thể rời người, đành phải mang theo; Trịnh Mụ cầm hòm, giỏ lưới nhỏ, cùng các hộp đồ lặt vặt, trong đó có một số là quà tặng cho nhà Trịnh Mụ, nhưng quan trọng nhất vẫn là loại yếm dãi tã lót.
Vốn dĩ, chúng tôi muốn đến Chương Thôn có thể đi từ cửa Nam dọc theo đường Ân Phụng bắt xe khách đường dài đến cầu Ân Giang, rồi từ cầu Ân Giang gọi xe kéo đến Chương Thôn, thời gian chưa đầy nửa ngày; nhưng sau chiến tranh đường cái đã sớm bị tự ý phá hủy, chúng tôi đành phải đi thuyền nhỏ, lắc lư mất hơn nửa ngày. Phong cảnh dọc đường rất đẹp, chỉ là sợ trẻ bị gió, chúng tôi buộc phải đắp tấm màn bằng lá tre lên, tựa như bị bí trong quan tài vậy. Thân thuyền cực nhỏ, ngồi bệt ở trong, hai chân tê dại không chịu nổi, Trịnh Mụ thỉnh thoảng lại phải lên bờ đi vệ sinh. Tôi nghe thấy người lái thuyền đang lẩm bẩm, bản thân cũng sợ chậm trễ thời gian, thế là bèn tán gẫu vài câu với Trịnh Mụ cho qua chuyện.
"Chương Thôn dạo này thật nghèo chết đi được," Trịnh Mụ thở dài một tiếng, "Bản làng lại không có ruộng, sau khi đánh trận giá gạo càng đắt đỏ hơn, mọi người đều không ăn nổi cơm, đành phải kiếm chút khoai sọ khoai lang để lót dạ, năm ngoái nhờ có người chạy loạn đông, người trong làng đều dọn nhà ra cho người ta mượn, bản thân thì chỉ ở trên gian nhà vệ sinh lợp thêm lớp rơm rạ để ở."
"Vậy bây giờ thời tiết lạnh rồi, ở trong túp lều tranh dựng tạm bợ thế này không chết rét người sao? — Người lớn thì không sao, lũ trẻ lại sống thế nào?"
Trịnh Mụ lại thở dài: "Còn nhắc đến trẻ con! Người Chương Thôn con trai còn nuôi được gầy trơ xương, con gái nhiều nhất chỉ giữ lại một đứa, còn lại sinh ra không dìm chết thì cũng đem đến Dục Anh đường đó thôi. Nếu nhà nào nuôi con gái, thì đừng hòng mở miệng hỏi mượn gạo người ta; vì người ta chắc chắn sẽ không đồng ý, tự mình có sức nuôi con gái, đứa nào xui xẻo mới tới cứu giúp ngươi?"
Tôi không nói được gì, cảm thấy đứa trẻ đang ngủ trong lòng mình vẫn còn chút vận may; nếu như lúc này nó mới từ trong bụng Trịnh Mụ chui ra, thì giờ này chắc đã sớm bị vứt vào Dục Anh đường rồi — cái Dục Anh đường ngoài cửa Nam kia tôi đã từng nhìn thấy, một vú nuôi nuôi năm sáu đứa trẻ, thì là mẹ bò cũng sợ cung cấp không đủ, cho nên đứa nào sinh ra trông khá khẩm một chút còn được uống vài ngụm sữa, còn những đứa trẻ vàng vọt gầy gò thì đành sau khi khóc khàn cả cổ họng mới được uống chút sữa đậu nành mà sống qua ngày.
Cầu Ân Giang đã tới, nhìn đồng hồ đã là hai giờ rưỡi chiều. Bụng đói cồn cào, đỗ thuyền ở bên cầu, bảo người lái thuyền mau lên bờ mua ba bát mì cá vàng – một bát tôi tự ăn, một bát cho Trịnh Mụ, một bát là cho người lái thuyền. Người lái thuyền cảm ơn rối rít, vừa ăn vừa thao thao bất tuyệt kể về cảnh tượng nhộn nhịp ở cầu Ân Giang cho chúng tôi nghe, nghe nói người ở trong thành ít đi, các cửa hàng đều muốn chuyển tới đây, nhưng người trong huyện không chịu, nói là vì duy trì mỹ quan đô thị, ép họ phải tiếp tục mở cửa ở trong thành, vì vậy họ đành phải mở cửa ở thành phố cho có lệ, còn phần lớn hàng hóa cùng nhân viên cửa hàng thì đều chuyển tới đây cả rồi.
Ăn xong lên bờ, đứa trẻ lại khóc dữ dội, thế là vội vàng vào một quán ăn mua nước pha sữa bột, cho bú sữa xong lại thay tã lót cho nó, chờ mãi đến ba giờ rưỡi mới gọi được xe kéo đi Chương Thôn, tiền xe một đồng hai, quãng đường bốn mươi dặm.
Xe kéo đi trên con đường đá dăm, không nhanh cũng không chậm, coi như vẫn thoải mái. Đi qua hết làng này đến làng khác, chó vàng sủa vang, đứa trẻ cũng lúc ngủ lúc tỉnh, tỉnh lại rồi lại khóc. Trên quảng trường thường có tráng đinh tập thể dục buổi chiều, bọn họ đều là người trong làng, dáng vẻ ngốc nghếch lạ thường, chân trái chân phải đều không phân biệt được, lúc nghỉ ngơi thỉnh thoảng lại kéo quần ra đi tiểu, làm huấn luyện viên nổi giận, cầm roi da quất loạn xạ, nhưng bọn họ cũng hoàn toàn không né tránh, chỉ tự mình âm thầm chịu đựng.
Trước nhà Trịnh Mụ nhìn ra con suối, tường gạch chỉ còn một nửa, chỗ trống đó chính là lối vào, không có cổng lớn. Khi chúng tôi đến đã gần sáu giờ, con dâu bà vẫn đang bận rộn muốn làm chút quà chiều; tôi ngăn cản mãi không được, Trịnh Mụ tự đi ra bờ suối giặt tã lót, một lát sau liền bưng lên một bát lớn bánh nếp xào rau cải. Cái bát có hoa văn màu xanh, vừa thô vừa to, bánh nếp cắt rất dày. Rau cải vẫn còn cứng, quá ít dầu mà muối lại quá nhiều, tôi thực sự không ăn nổi. Một cô bé tám chín tuổi mắt nhìn tôi nuốt nước miếng, tôi vội đẩy bát ra bảo nó cứ ăn đi, nó vừa định bước tới, lại ngập ngừng không dám tiến. Con dâu Trịnh Mụ liền mở miệng mắng: "Đồ con đê tiện này! Đồ hoa già hôi hám! Suốt ngày chỉ có thèm ăn. Quà chiều của bà nội ăn cũng có phần của mày à? Cơm tối sắp xong rồi còn muốn động miệng!" Mắng xong cô bé đó không dám động đậy, mắt nhìn tôi lại cố nuốt mạnh một ngụm nước miếng.
Thế là tôi hỏi cô ta có phải cháu nội của Trịnh Mụ không, người con dâu liền tiếp lời: "Con gái do chính tôi sinh ra đã sớm bị đem cho người ta làm vợ bé rồi. Con đê tiện này là gửi nuôi ở nhà tôi, một bữa ăn hết hai ba bát cơm, mẹ nó mỗi tháng chỉ đưa có ba đồng! Dạo gần đây đã ba tháng hơn không mang tiền tới rồi, giày vải cũng không có lấy một miếng, bản thân ở bên ngoài kiếm bộn tiền sung sướng..." Tôi cúi đầu nhìn chân cô bé đó, mũi giày đã toác miệng, dẫm bẹp gót giày kéo lê đi chỉ còn bằng nửa bàn chân, trên chân lại không có tất.
Đến bữa cơm tối, người trong làng đều vây lại, Trịnh Mụ trong lúc giặt tã đã công bố tin tức tôi muốn tìm vú nuôi, cho nên bọn họ đều muốn tới để tranh giành "cái chức béo bở" này.
"Con dâu tôi mới sinh con được năm ngày," một bà già móm mém nói, "Sữa thực sự rất nhiều, áo trong không nỡ mặc, cứ ở trần ngủ trong chăn bông, bông đều bị thấm cho cứng đơ; một ngày vắt ra được ba bát lớn còn kêu đau vì bầu sữa căng tức. Nếu bà chủ thích, mấy đứa trẻ lớn này đảm bảo một bên vú cũng không ăn hết, số thừa ra có thể vắt ra cho bà chủ uống bồi bổ..."
"Nhưng vú nuôi nhà tôi cần gấp để thuê vào, đã chọn được là phải mang lên thành phố ngay, con dâu bà vẫn còn ở cữ, sao có thể đi ngay với tôi được?"
Bà già thực sự rất sốt ruột, môi khô khốc mấp máy: "Đàn bà con gái nhà nghèo chúng tôi làm gì có chuyện ở cữ hay không ở cữ, chẳng phải sinh xong qua ba ngày là nấu cơm giặt giũ rồi sao? Nó còn coi là có phúc đấy, có tôi là người già còn sống, đau bụng có người đưa nước châm trà, nếu đổi lại đứa nào không có mẹ chồng, chẳng phải tự mình thu dọn đứa con đầy máu me, lại còn phải tự mình đi nhóm lửa nấu canh sao — nếu bà chủ muốn, thì ngay hôm nay cũng có thể đi theo, đứa bé đó cứ tiện tay mang đi vứt ở Dục Anh đường là được."
"Người ta không thích trẻ chưa đầy tháng," một người phụ nữ tầm ba mươi tuổi đang bế con xen vào nói: "Tôi thì đã nuôi được gần hai tháng rồi. Trong lúc ở cữ chồng tôi vốn muốn vứt đứa bé này đi, tôi vì nhất thời không có người nhận, nên chủ trương tạm thời giữ nó lại, đỡ cho sữa không có ai ăn thì mất đi. Mấy hôm trước chồng tôi nói vợ ông Trương ở làng trước sắp đi làm vú nuôi, đem đứa con trai mới sinh tới chỗ tôi gửi nuôi, con gái tôi liền được cô ta mang đi vứt ở Dục Anh đường. Tôi nghĩ bế một đứa về nhà nuôi mỗi tháng cũng chỉ hơn hai ba đồng, cơm phải tự mình ăn, tính ra không bằng đi làm vú nuôi. Nếu bà chủ trả tôi sáu đồng một tháng, tối nay tôi có thể nằm sát bên bé, bỏ mặc thứ nhỏ bé này một đêm, sáng mai liền gọi cha nó bế nó tới Dục Anh đường."
Đây là lời nói ra từ một người làm mẹ, tôi kinh ngạc! Ăn hết bát cơm, đứa trẻ lại khóc, tôi đặt bát cơm xuống hỏi bọn họ xin nước để pha sữa bột. Bọn họ không có bình giữ nhiệt, muốn có nước sôi phải nhóm lửa đun lên, tôi không nghĩ tới chuyện đó. Thế là những người phụ nữ này đều tranh nhau tỏ lòng ân cần, muốn cho con tôi bú sữa, tôi không thể không nhận ý tốt của họ. Thế là Trịnh Mụ chọn lấy chỗ của vợ Canh Sinh; vợ Canh Sinh là một người phụ nữ tầm hơn ba mươi tuổi, búi tóc, gương mặt khá trắng trẻo. Con của cô ta mới ba tháng tuổi, túi sữa chảy dài xuống tận rốn, nhìn thấy hơi đáng sợ. Điều đáng kinh ngạc nhất là khi tôi hỏi tuổi cô ta, cô ta mới chỉ hai mươi mốt tuổi, không ngờ người trẻ tuổi thế này lại có gương mặt và dáng vẻ già dặn đến vậy. Về sau tôi mới biết người trong làng đều như vậy cả, bọn họ ăn những thứ không có dinh dưỡng, làm việc lại khổ cực, ăn mặc thì càng không cần phải nói, cho nên trông mới lộ vẻ già nua.
Đêm đó tôi ngủ trong phòng của con dâu Trịnh Mụ, vợ Canh Sinh cũng được gọi tới nằm đất cùng với Trịnh Mụ, để nửa đêm đứa trẻ quấy khóc có thể bế qua cho bú sữa. Tôi biết trong lòng vợ Canh Sinh tràn đầy hy vọng, đêm nay nhất định sẽ mơ rất nhiều giấc mơ đẹp về việc được lên thành phố làm vú nuôi cho nhà giàu. Căn phòng này là tinh hoa duy nhất trong nhà Trịnh Mụ: Từ đời ông bà nội của cô ta, làm phòng tân hôn đều phải chọn căn này, vì sàn nhà của căn này chỉnh tề; hai ông bà già họ từng ngủ cùng nhau ở đây hơn ba mươi năm, tám năm trước con dâu cô ta tới, lúc này mới chuyển hai người già ra căn phòng phía sau. Trong phòng đối diện ra ngoài là một cái giường gỗ lớn, có thể ngủ được bốn người, đáng tiếc là tấm đệm mây năm tháng đã lâu nên có chỗ bị võng xuống, nằm lên trên bị thanh gỗ ngang chèn đau xương cốt. Gối thì vuông vức, đầy dầu mỡ, đặt đầu xuống nghe kêu sột soạt, bên trong toàn là rơm rạ. Một chiếc chăn vải cũ hoa trắng nền xanh bốn mảnh. Độ rộng thì đủ rộng, chỉ là cứng một cách ghê gớm, chất vải lại thô, tôi lo sẽ làm trầy xước khuôn mặt non nớt của đứa trẻ.
Đêm đó cả đêm tôi không sao ngủ ngon được. Thân mình thì lạnh, trong lòng cũng phiền não. Tôi biết phụ nữ ở đây đa phần đều không có bệnh lậu hay giang mai, cũng sẽ không bày đặt kiêu căng gì, đưa họ bảy tám đồng một tháng là tự khắc vui mừng khôn xiết, nhưng tôi làm sao có thể khiến người ta vì con tôi mà bỏ rơi con mình cơ chứ?
Ngày hôm sau, bọn họ khuyên tôi giao con cho vợ Canh Sinh bế, còn bản thân thì đi cùng họ dạo quanh các làng. Kể từ sau khi bác tôi bị bắt cóc, đã mười năm tôi không xuống nông thôn, lần này được nhìn lại cảnh sắc sông núi, cũng không phải không có hứng thú. Thế là bắt đầu xem từ bản làng trước; trên cành dâu đầy tã lót, phân gà khắp nơi, bọn trẻ phần lớn đều mặt vàng gầy gò, quần áo rách rưới; thỉnh thoảng có vài đứa trắng trẻo hơn chút, hỏi ra đều là người trong thành phố mới chạy loạn xuống gần đây.
Con dâu Trịnh Mụ nói cho tôi biết: Từ khi người trong thành phố chạy loạn tới, đồ đạc ở đây đều đắt đỏ cả; họ ăn quen cá thịt, mỗi lần đi chợ mua cả giỏ, dầu mỡ cũng dùng rất dữ. Trước kia thận lợn ở nông thôn là mười bốn đồng tiền một cái, nay đã mua tới một hào; trứng gà cũng từ bốn đồng tiền mà tăng lên sáu bảy đồng tiền. Thế là người trong làng đều không được ăn thịt, trứng gà tự đẻ cũng không nỡ ăn hết, đều gom lại bán cho họ, mỗi ngày chỉ lấy rau cải ăn cùng cơm, giả như dùng khoai lang thay cơm thì đến rau cải cũng không cần ăn nữa.
"Nhắc đến rau cải, dạo gần đây cũng đắt thêm chút ít, người thành phố thích lấy rau cải đem kho dầu mà ăn, một cân rau nấu nhừ ra chỉ còn lại một bát, lại còn phải cho đường thêm nước tương, tính ra phải tốn bao nhiêu tiền! Nhà bà ngoại tôi một ngày phải ăn hai bữa khoai sọ, không cần món ăn phụ gì cả, chỉ cho phép đầu đũa chấm chút muối mà ăn."
"Người thành phố dùng không quen đèn dầu, buổi tối thắp đèn dầu hỏa sáng trưng, một lát sau chụp đèn thủy tinh nổ vỡ lại đi mua cái mới, mẹ kiếp ông chủ cửa hàng tạp hóa đúng là kiếm bộn."
"Trẻ con thành phố đều ăn quà vặt, làm cho lũ quỷ nhỏ nông thôn chúng tôi cũng nhìn mà thèm, cãi nhau quấy quá thì tiện tay cho nó một cái tát..."
Chúng tôi vừa nghe cô ta nói, vừa chậm rãi bước đi, không biết chừng đã tới Trường Lý Phương. Ở đây có em gái Trịnh Mụ đang ở, cho nên bà ấy kiên quyết mời chúng tôi vào ngồi nghỉ một chút. Nhà em gái Trịnh Mụ không có tường rào, trên bậc đá không chỉnh tề có bốn nhà cùng ở, mỗi nhà có một cánh cửa gỗ mỏng, vào cửa liền là căn phòng nền đất, bên trong làm bếp, phía trước dưới cửa sổ đặt một cái giường mây; trước giường có một cái bàn, cạnh bàn là lồng gà, bên phải lồng gà có một đứa trẻ đang ngủ trong nôi. Chỗ vào cửa còn đặt một cái thang, ở đây không có tầng lầu, cái thang chắc là dự phòng để lên gác. Khách quý tới, họ liền để tôi ngồi trên mép giường, tự mình bận rộn đi đun nước sôi. Mùa đông chính là lúc đốn củi, họ đem những loại củi gỗ chặt xuống khô ráo một chút đều bán hết rồi, còn lại tự dùng đều vừa ẩm vừa lộn xộn, có vài lá vẫn còn xanh xanh, đốt lên khói mù mịt, hun đến hai mắt tôi chảy nước mắt, không thể nào mở mắt ra được nữa. Lúc quay đầu nhìn đứa trẻ trong nôi, nó lại đang ngủ khò khò, một chút cũng không hề động đậy, chúng tôi khâm phục bản năng thích nghi với môi trường của con người.
Đi chơi suốt ba ngày, vú nuôi vẫn chưa chọn được. Bọn họ giữa đám người như kẻ thù, cố hết sức nói xấu người khác; bà chị cả nói vợ Tường có chấy, vợ Tường lại nói cháu dâu bà chị cả mỗi tháng hành kinh bốn lần, làm tôi do dự không quyết; đến cả Trịnh Mụ cũng không biết làm sao cho phải. Vợ Canh Sinh trông con giúp tôi, cẩn thận tỉ mỉ, trong lòng tôi ngược lại có chút vui mừng; ngờ đâu vào ngày thứ ba, vì con của cô ta nửa ngày không ăn sữa khóc dữ dội, mẹ chồng cô ta bế qua hỏi cô ta có sữa cho bú chút không, cô ta không biết vì sao lại nổi cáu, ngay trước mặt tôi hung hăng tát đứa trẻ ba tháng tuổi kia một cái, khiến tôi buộc phải ghê tởm sự tàn nhẫn của cô ta, thế là lại làm trái tim này lạnh đi. Ở Chương Thôn, tôi vô cùng nghi ngờ về tình mẫu tử vĩ đại, hóa ra cái gọi là đức "Hạo thiên võng cực" (trời cao vời vợi, ân đức khôn cùng), khi kinh tế nảy sinh vấn đề liền giảm giá trị trầm trọng, sau này tôi vĩnh viễn không đọc bài thơ Liễu Nga nữa.
Sáng sớm ngày thứ tư tôi bế con đi trước, đùn đẩy trách nhiệm chọn vú nuôi cho Trịnh Mụ. Tôi bảo bà ấy ngoài việc thân thể khỏe mạnh nhiều sữa ra còn phải thêm một điều kiện nữa, chính là đứa con sinh ra là gái, sau khi tới nhà tôi làm vú nuôi không được đem nó vứt vào Dục Anh đường, hoặc là gửi nuôi ở vùng lân cận cũng được, lương tôi trả cho cô ta là chín đồng một tháng.
