Làm quan, từ trước tới nay tôi vốn không mấy để tâm đến nó, gần đây vì tiếp xúc nhiều hơn nên cũng đâm ra thấy có hứng thú, xin nhân dịp thấy nghe được những gì, sơ lược bàn qua một chút vậy.

Làm quan rốt cuộc có vui vẻ hay không? Tôi không biết. Nhưng chiếu theo cảnh tượng hiện nay có rất nhiều người đều muốn mưu cầu làm cho được chút ít thế này mà xem, thì chắc hẳn là luôn rất thú vị phải không. Thế nhưng cái vị thú ấy rốt cuộc nằm ở nơi nào? Tôi lại chẳng biết nữa. Theo tôi thấy, càng là kẻ làm quan to, thì lại càng nên cảm thấy cô tịch. Buổi sáng xe ô tô của hắn đến, dẹp đường nghiêm ngặt, trên con đường rộng rãi ngoại trừ mấy tên lính vũ trang ra, một bóng người cũng không thấy, cảnh tượng ấy hẳn là vô cùng thê lương. Vào phòng làm việc, lại là một mình lẻ loi ngồi xuống, bầu bạn với hắn chỉ có đống văn kiện chất cao như núi trên bàn, từng tờ từng tờ, từng cuốn từng cuốn, đều phải phê duyệt cho xong. Có lúc xem công văn đến hoa cả mắt, ký tên đến mỏi cả tay, không có ai cho hắn lấy một chút an ủi, cũng không có ai bước vào nghe hắn than thở một tiếng. Khách khứa của hắn tuy rất nhiều, nhưng tuyệt đối không có một vị khách nào là bạn của hắn — cho dù trước kia là bạn, thì bây giờ cũng chẳng thành bạn nữa — có thể thấu hiểu được sự cô tịch trong nội tâm của hắn. Những vị khách này có lẽ vì việc công mà đến gặp, có lẽ vì việc tư mà đến gặp, có lẽ mượn chuyện công nói chuyện tư mà đến gặp hắn, trong hành động của mỗi người đều có một hoặc hơn một mục tiêu, đều là tính toán vì bản thân hoặc sự thành công trong công việc của chính mình, tuyệt đối không có một người nào là vì hắn, vì chuyện của hắn mà suy nghĩ cả.

Mới cô tịch làm sao, kẻ làm quan to ở trên cao chót vót!

Có lẽ có người sẽ nói, đó là giới hạn trong phòng làm việc, sau khi xong việc công, đời sống riêng tư của hắn bắt đầu, tổng phải có chút điều tiết chứ. Tôi cho rằng phàm là kẻ làm quan to, cho dù đã rời khỏi phòng làm việc, thì vẫn không có bạn chân chính. Bạn bè chân chính phải là người có chí hướng sở thích hợp nhau, hoàn toàn không giữ tâm lý lợi dụng, hiện nay giai cấp của hai người đã khác nhau, muốn tự quên đi giai cấp của mình cũng rất khó, cho nên một người cấp trên nếu muốn cùng cấp dưới bàn chuyện hữu nghị, thì rất dễ bị cấp dưới lợi dụng mà tạo ra cơ hội tiến thân cho kẻ đó, một người cấp dưới nếu muốn cùng cấp trên bàn chuyện hữu nghị, cũng rất dễ bị cấp trên hiểu lầm mà coi là biểu hiện nịnh hót bợ đỡ, đây lại là chuyện đau lòng biết bao! Cho dù hai người các anh đều có thể thấu hiểu lẫn nhau, nhưng người khác lại không thấu hiểu các anh, từ ngưỡng mộ mà sinh ra đố kỵ rồi ly gián, tình bạn cũng sẽ bị tổn thương bởi những lời gièm pha. Hiện tại thời kỳ tự do bình đẳng thực sự của nhân loại vẫn còn rất xa, chính là cùng ngồi cạnh một bàn đánh bài, trong lòng vẫn không tránh khỏi có sự phân biệt trên dưới tôn ti, chơi không được thả cửa, nói không được suồng sã, nói không chừng còn muốn dựa vào sức mạnh của một lá bài bảy sách hay tám vạn, làm đường tắt để thăng quan tiến chức mưu cầu sai phái nữa kìa.

Một kẻ làm quan to, chẳng những không có bạn bè, mà còn không có người yêu. Một người con gái thực sự muốn bàn chuyện tình yêu tuyệt đối sẽ không coi kẻ làm quan là đối tượng, công việc của hắn bận rộn như thế, hành động không được tự do như thế, đều là những vết thương chí mạng trong quá trình yêu đương. Mùa xuân bươm bướm nhảy nhót, hắn đang bận tiếp khách khứa; đêm thu ánh trăng rọi xuống như nước, hắn đã mệt mỏi chìm vào giấc ngủ say, cô còn có thể cùng hắn bàn luận chuyện gì nữa chứ? Hơn nữa một người thấy những lễ tiết phiền phức quá nhiều, viết thư tình không tránh khỏi khó hạ bút; ngày ngày cùng các cục trưởng trượng phòng đàm hội, nụ cười lấy lệ cũng quen treo khóe miệng, lúc này muốn biểu lộ tâm hồn và tình yêu thực sự của hắn, e rằng không phải là chuyện dễ dàng gì đâu. Cho nên tôi tin trên thế giới tuyệt đối không có mấy người con gái thực sự yêu một kẻ làm quan to, nói là yêu, thứ yêu chắc chắn là tiền tài và quyền thế của hắn. Ngoài tiền tài và quyền thế ra, nếu cô ta thực sự yêu hắn, vậy cô ta chắc chắn là người si tình nhất trên thế giới, bởi vì cô ta sẽ vì thế mà hy sinh toàn bộ thanh xuân và niềm vui của chính mình. Từ đây mà nhìn, một kẻ làm quan to không những rất khó có được người yêu chân chính, mà ngay cả người yêu đã có, cũng e rằng vì quan làm to rồi, rất có khả năng sẽ đánh mất trái tim của cô ấy đấy.

Không có bạn bè, không có người yêu, vậy hắn tổng phải có một gia đình có thể đem lại an ủi cho hắn chứ, thế nhưng cũng không. Bởi vì kẻ làm quan luôn quá bận rộn, mà đồng thời vợ hắn lại chê quá rảnh rỗi. Quá rảnh rỗi không sinh chuyện thì cũng sinh bệnh, đôi khi cả hai còn là nguyên nhân kết quả cho nhau, vì nhiều chuyện mà sinh bệnh, bệnh rồi thì lại càng nhiều chuyện lắm điều. Còn như công tử tiểu thư thì sao, họ là sự quản giáo thì quá ít mà chuyện rảnh rỗi thì quá nhiều, bên ngoài thì thiếu gì kẻ bợ đỡ nịnh hót, lại chê cha mẹ lải nhải phiền phức, ngược lại không thích gần gũi. Cho nên nhà hiển quý ngược lại dễ tình cảm ruột thịt xa cách, thậm chí trở mặt thành thù, mọi người nhìn nhau như gà chọi, người không dung nổi tôi, tôi không dung nổi người. Hơn nữa sau khi tình cảm rạn nứt, bề ngoài vẫn phải giữ gìn thể diện chung, mọi người giả vờ giả vịt bày ra một vẻ gia đình kiểu mẫu để che mắt thiên hạ, kỳ thực trong lòng như ngậm bồ hòn làm ngọt, có nỗi khổ không thể nói nên lời.

Một kẻ làm quan to quả thực giống như kẻ cô độc một mình, vậy thì, chỉ còn cách tự tìm niềm vui cho mình thôi, thế nhưng cũng không thể nào. Thứ nhất hắn vốn dĩ thiếu thốn thời gian rảnh rỗi, thứ hai e rằng ra ngoài gặp phải tai nạn bất ngờ, thứ ba để người ta nhìn thấy thì lại sắp rước mắng chửi vào thân rồi. Sân nhảy, quán cà phê không dám đi thì cũng đành đi, rạp chiếu phim kịch nói vốn là chốn giải trí cao nhã, thế nhưng người giàu có vừa tới, trăm con mắt dòm ngó, ngồi trong phòng bao chẳng phải cũng khó chịu lắm hay sao. Những thứ khác như bơi lội này, đi dạo công viên này, dạo bước trên đường Saint Joan này, đều không phải là những thứ mà đám người làm quan to có thể mơ tưởng tới. Xe ô tô phía trước vừa lăn bánh, phía sau chính là một xe lớn lính vệ theo sát phía sau, nói là bảo vệ, kỳ thực tác dụng bảo vệ thì ít, mà sự khó chịu do bị giám sát thì thật là khó chịu vô cùng. Sự khó chịu này, có lẽ kẻ làm quen làm quan to sẽ không cảm thấy chăng — là chuyện của hắn quá bận rộn không rảnh suy nghĩ đến ư? Hay là linh hồn đã lên mây xanh, ý tứ không nghĩ đến điểm này rồi?

"Hằng Nga ưng hưu thâu linh dược, Bích hải thanh thiên dạ dạ tâm"¹, người ta nếu như đã làm quan to, thì đành phải nhẫn chịu sự cô tịch khó chịu vậy!

Thế nhưng quan nhỏ lại không như vậy. Trong một căn phòng, năm sáu chiếc bàn làm việc, đối mặt nhau, quay lưng vào nhau, quay đầu lại là bốn phía có thể trò chuyện. Chủ nhiệm Lâm hôm nay đổi một chiếc cà vạt mới, mọi người có thể đùa cợt; Trưởng khoa Trương bỗng nhiên cạo râu đi, cũng là tài liệu để đồng nghiệp bàn tán sau lưng. Nhất là nơi này có dăm ba nữ nhân viên xinh đẹp, dấu chân thơm đi đến đâu, khắp phòng bừng sức sống, sự tôn nghiêm của các chủ nhiệm trưởng khoa đều mất sạch, trên dưới cũng hòa thành một thể.

Trong cơ quan nơi tôi làm việc, rất nhiều nữ đồng nghiệp đều rất xinh đẹp. Hơn nữa người đẹp lại thích trang điểm đậm, trên cánh tay vòng vàng, trước ngực khóa vàng, trên đầu ngón tay nhẫn kim cương, nhẫn ngọc quý, nhẫn bạch kim, đeo lúc lủ củ đầy tay. Ngày đầu tiên khi tôi đột ngột nhìn thấy, còn tưởng rằng họ vừa đi ăn cưới về xong, sau này ngày nào cũng thế, hơn nữa đồ trang sức vẫn đang đổi thay, điều này khiến tôi không khỏi kinh ngạc trước sự giàu sang của họ. Tôi nghĩ, thu nhập của họ ở đây chắc là rất tốt nhỉ, ngờ đâu kết quả đi dò hỏi, lương tháng cộng với phụ cấp tính ra tổng cộng bất quá cũng chỉ năm sáu trăm đồng, trừ tiền tàu xe đi lại và tiền ăn trưa ra, phần dư lại đại khái chỉ đủ để cung cho họ uốn tóc làm móng tay mà thôi. Thế nên tôi đoán họ đại khái là tiểu thư phu nhân loại gì đó, vì có "hứng thú" với sự nghiệp, nên mới đến đây để "phục vụ", điều này lại càng khiến tôi kính trọng khôn nguôi.

Còn một điểm đáng để bàn tới, chính là phụ nữ rất ít người nhiệt tình với việc thăng quan phát tài. Họ ở đây đại khái đều là nhân viên khoa, nhân viên văn thư, tổng đài viên gì đó, thế nhưng họ rất ít khi làm cái mộng làm chủ nhiệm, trưởng khoa hay là quan lớn gì đó. Công việc của họ đều rất nhàn hạ, thế nhưng họ cũng rất ít khi nghĩ đến chuyện tranh giành quyền lợi gì với người ta. Ngày thường họ đại khái chỉ có một ý niệm, chính là ở mặt trang phục đồ trang sức có thể tranh cao thấp với người khác. Mặc dù trong lòng kẻ làm quan, ranh giới trên dưới cấp bậc cực kỳ nghiêm ngặt, nhưng họ đối với nữ nhân viên, thì tuyệt đối sẽ không vì được ủy nhiệm hay bổ nhiệm mà có sự phân biệt nào. Cho dù có phân biệt, thì tiêu chuẩn của nó vẫn ở giữa tuổi tác, dung mạo, trang phục đồ trang sức, tuyệt đối không có quan hệ gì với chức quan bổng lộc. Tôi tin trong lòng bất kỳ nữ nhân viên nào, tuyệt đối sẽ không cảm thấy sự tôn nghiêm của cấp trên mà nghĩ tới sự tủi nhục khi mình gọi người đó là "chức", ngược lại, nếu người khác gọi cô là "chức" nhiều người, cơ hội của cô sẽ càng ít đi.

Phụ nữ không thể tự quên mình là phụ nữ, đối với việc làm quan liền không phát sinh hứng thú, chỉ đối với việc làm phu nhân quan lớn mới phát sinh hứng thú mà thôi. Cho nên một nữ nhân viên thường thích dò la chuyện riêng tư của quan trên, có lúc cảm thấy trực tiếp hỏi người ta thì ngượng ngùng, đành phải vòng vo tam quốc để dò la tin tức. Đối tượng mà họ chú ý nhất, đại khái thuộc về giai cấp trưởng khoa, bởi vì những "trưởng" từ đó trở lên, thì tự có phòng làm việc riêng, không chịu dễ dàng qua lại sống chung với đám đông, nữ nhân viên đại đa số đều là nhân viên nhỏ, đối với những vị "trưởng" từ loại này trở lên có thể nói là vào cung mà không thấy mặt thiên tài. Cho dù vô tình tình cờ gặp phải, anh nhận ra cô, cô không nhận ra anh cũng đành chịu, cho nên không dám có chút mơ tưởng viển vông nào. Chỉ có trưởng khoa là kẻ ngày ngày ở chung một phòng, thấy hắn đối xử với người thì nghiêm khắc mà đối với mình lại đặc biệt khoan dung, mang ơn ôm đức, tự nhiên dễ dàng ngả lòng. Chỉ có điều ở đây cũng thường tồn tại hiểu lầm, bởi vì đối với phụ nữ khách khí vốn là một lễ phép thông thường, mà kẻ chịu đựng lại cứ cho là có ý đồ khác, từ đó gây ra trò cười, thì đó không phải là chuyện chơi đâu.

Chuyện nam nữ bàn luận quá nhiều, bây giờ vẫn quay lại bàn chuyện làm quan đi. Chủng loại của quan có thể chia làm hai: Một là quan văn bút, hai là quan làm việc, quan làm việc đại đa số có quyền, có quyền thường có lợi, họ vì thế mà rất đắc ý, thế nhưng chúng ta cũng chẳng thèm thuồng nổi đâu, lương thực, thuế má, tài chính, kinh tế, công ích, vệ sinh, giáo dục, đất đai... việc nào rành mạch, việc nào cáng đáng nổi đây? Cho nên chúng ta nếu muốn làm quan, đành chỉ có thể chọn loại trước, đó chính là làm quan công văn.

Nhắc đến công văn, đó thực sự là một điều bí ẩn. Ban đầu tôi tưởng là rất khó, học một thời gian ngắn, liền cảm thấy dễ dàng; sau đó lại cảm thấy không hề dễ dàng, thế nhưng bây giờ dám nói là thực sự rất dễ dàng. Ban đầu tôi tưởng khó, là vì không hiểu thể thức công văn; sau khi xem rồi, những câu cú công thức liền hiểu rõ, cái đó giống như điền biểu mẫu, có định dạng đương nhiên sẽ tiện lợi hơn nhiều so với không có định dạng, cho nên liền cảm thấy dễ dàng. Thế nhưng sau đó sao lại cảm thấy không hề dễ dàng nữa? Đó là vấn đề nội dung. Ví dụ như, chức vụ của tôi là kiểm tra ký duyệt báo cáo công việc, báo cáo công việc do họ gửi tới đại đa số luôn được làm rất chi tiết, rất có trình tự, như tháng bảy nhận được mấy kiện công văn này, phát đi mấy kiện công văn này, đều có thống kê cả; ủy nhiệm mấy người này, miễn chức mấy người này, đều có lý do cả; phụng mệnh bề trên mà làm việc bao nhiêu này, sai khiến cơ quan trực thuộc làm việc bao nhiêu này, tự phát chủ động làm việc bao nhiêu này, đều có giải thích và chú thích rõ đã làm xong hay chưa làm xong, nhìn có vẻ rất rõ ràng, nhưng suy nghĩ kỹ lại thì không dễ hiểu cho lắm: Bởi vì báo cáo là do bọn họ "viết", có thực sự "làm" như thế hay không, thì lại không tài nào biết được. Trên sách báo cáo viết nhận được bao nhiêu kiện công văn, tôi chưa từng xem qua; phát đi bao nhiêu kiện công văn, cũng không có đính kèm biên lai hay gì loại đó; con số đó chuẩn xác hay không đã không có cách nào tra cứu nữa rồi; còn như lý do bổ nhiệm miễn chức có chân thành như đã nói hay không, công việc làm rốt cuộc có hiệu quả ra sao, càng là chuyện họ tự nói một mình, bảo tôi làm sao tin nổi đây? Lúc đó tôi liền cảm thấy không hề dễ dàng. Hơn nữa có rất nhiều nha thự làm những việc gì tôi vốn dĩ không hề hay biết, là nên làm, là không nên làm, là làm nhiều, là làm ít, là làm tốt, là làm không tốt, tôi hoàn toàn không hiểu. Kiểm tra qua một lần, làm phiếu trình không biết hạ bút từ đâu, thầm nghĩ đây chắc là lúc thoái vị nhường hiền rồi, thế nhưng thời gian ăn trưa vừa đến, trong bụng réo ục ục ọp ọp, mới biết công việc có thể nhường hiền, còn cái bát cơm thì tuyệt đối không thể nhường hiền được, đành miễn cưỡng suy nghĩ suy nghĩ vậy. Nào ngờ sau một thời gian suy nghĩ, tôi liền vỡ lẽ ra, trên đời còn có chuyện nào dễ dàng hơn thế này nữa sao? Đó chính là:

Tôi ở bên trên đã nói rồi, làm quan có hai loại, một loại là quan văn bút, một loại là quan làm việc, tôi là quan văn bút, trách nhiệm nằm trên giấy tờ, giữa những con chữ, tuyệt đối không liên quan gì đến công việc cả. Trách nhiệm của tôi là xem báo cáo, chỉ cần giấy tờ của nó nguyên vẹn, chữ nghĩa không sai sót là coi như xong chuyện, nó có phù hợp với thực tế hay không, thì lại có quái gì liên quan đến tôi nào? Tôi có muốn can thiệp cũng không biết can thiệp từ đâu nữa. Thế là tôi liền vui vẻ làm tờ phiếu trình tám chữ, nói là "xét thấy khá tường tận, đề nghị chuẩn bị án", quả nhiên bên trên phê xuống hai chữ "như đề nghị", một kiện công việc coi như xong xuôi. Sau này tôi xem loại báo cáo này, tờ trình luôn dùng mấy chữ này, bên trên cũng nhất định là như đề nghị. Tám chọi hai kết thúc một kiện công việc, tôi tuy không tránh khỏi viết nhiều hơn mấy chữ, nhưng nghĩ đến người bạn làm sách báo cáo kia, dông dài mấy ngàn chữ, viết đến mồ hôi đầm đìa, cái đó so với tôi vất vả hơn nhiều, đều là quan văn bút cả, tôi cảm thấy hơn cái trước, kém cái sau, trong lòng cũng đành bình thản đón nhận.

Công văn đối với tệ hại trên chính trị, đầu tiên chính là nuôi dưỡng quan niệm chung chung. Chữ "khá" chữ "đề nghị" được dùng bên trên, đều là văn vẻ cửa quan, kỳ thực giống như cuốn báo cáo chi tiết thế này — xét về bản thân nó — đương nhiên nên nói là rất chi tiết và chuẩn y cho lưu án, lại cần gì phải nói lời mơ hồ là "khá"? Lại cần gì phải vô trách nhiệm mà "đề nghị" một chút?

Còn về tệ hại thứ hai, chính là nuôi dưỡng quan niệm tôn ti giai cấp. Một việc lớn nào đó, vốn dĩ chỉ cần hỏi cấp trên một tiếng là có thể xong, lại cứ phải dâng lên phê duyệt, đông xét bản thảo, tây đóng ấn, bận rộn đến mức không thể tan nổi. Cứ như thế này, sự tôn nghiêm của quan tuy vì thế mà được duy trì, nhưng việc làm không tốt và làm không nhanh, cũng thường từ đó mà ra. Hơn nữa những vị gọi là xét bản thảo kia, thường thích thiên vị suy nghĩ câu chữ, vì từ bỏ nghĩa, soi mói chuyện nhỏ nhặt, chỗ đắc ý của quan văn bút là ở đây, chỗ đau đầu của quan làm việc cũng là ở đây. Theo tôi thấy, tốt nhất công văn cải cách một chút, đem đám quan văn bút tống cổ đi hết, để cho quan làm việc tự mình đi khởi thảo công văn, viết cho rõ ràng, viết cho xác thực, lời kính trọng không cần quá nhiều, lời thừa thãi phải lập tức lược bỏ, thế là một vị quan làm việc khác (cấp trên) liền có thể xem xét đơn giản hơn, phê đáp chi tiết hơn, làm quan chỉ cần làm việc chứ không cần làm văn, công việc liền dễ giải quyết hơn nhiều. Còn như tổn thất của nó, chẳng qua là quan lớn bớt đi chút uy phong, "quân giám", "quân hỏa", việc gì cũng phải trình xin quân thị, quyền lực của hắn thoạt nhìn có vẻ to lớn cực kỳ lớn cực kỳ, nhưng một người ở trên cao nhẫn chịu sự cô tịch vô biên trong nội tâm, e cũng không thấy dễ chịu cho lắm đâu. Huống chi đám người xưng chức ở phía dưới này đều cảm thấy đại trượng phu không nên chịu đựng như vậy! Mà muốn "thay thế vào đó", thì cũng không phải sức của mấy tên vệ binh có thể bảo vệ nổi đâu.

Quan trường như chiến trường, tôi hy vọng tương lai có thể đề xướng phụ nữ làm quan, nhất định sẽ thanh tịnh hơn rất nhiều.