Kể từ khi Thượng Hải xuất hiện thêm nhiều kẻ giàu xổi, nhu cầu về gia sư cũng tăng lên đáng kể. Loại giáo viên này thường do phụ nữ đảm nhiệm, phụ nữ có tính kiên nhẫn, quản lý trẻ nhỏ cũng phù hợp hơn. Đáng tiếc là nhiều gia đình thường không coi giáo viên ra gì, người làm giáo viên cũng chỉ vì bát cơm manh áo mà nhún nhường, chẳng dám duy trì tôn nghiêm của nghề giáo. Kết quả là bát cơm tuy giữ được, nhưng bát cơm này đã chẳng còn là bát cơm kia nữa, danh nghĩa gia sư cũng chỉ còn là hữu danh vô thực.
Có những nhà, các bà chủ bận rộn với việc chơi mạt chược, xem đua chó, khiêu vũ, cả ngày không có mặt ở nhà, càng không nói đến chuyện chăm sóc con cái. Trẻ con đi học về, cứ ầm ĩ náo động, vú em không quản nổi, lại sợ gây chuyện rắc rối, chi bằng mời một gia sư đến kể chuyện cho nghe. Cứ như thế mỗi ngày, chỉ cần không gây sự, trong nhà yên tĩnh hơn, dạy hay không thì họ chẳng quan tâm. Bằng không, nếu giáo viên thực sự dạy dỗ, tiểu thư thiếu gia chịu không nổi, lại làm ầm ĩ lên, chẳng mấy chốc mà không đuổi khéo giáo viên đi không xong. Lúc đó vú em cũng trách giáo viên lắm chuyện, báo cáo một tiếng với bà chủ là xong việc. Thế nên trong hoàn cảnh này, người làm giáo viên chỉ có thể thấu hiểu "tâm ý" của gia đình, một mực dỗ dành trẻ, lấy lệ với trẻ, khiến chúng yên tĩnh, kéo dài được giây nào hay giây đó, qua được một tuần là một tuần, qua được một tháng là một tháng, nhận được tiền lương tháng là an tâm. Loại giáo viên này, có thể ví như người chăn cừu vậy.
Có những nhà, các bà mẹ thấy con điểm số ở trường quá kém, mặt mũi liên quan đến thể diện, trong lòng thấy khó chịu. Nếu bắt con học hành nghiêm túc, thì thân thể đứa nhỏ tựa như chồi non, sợ rằng không chịu nổi vất vả, bản thân cũng không đành lòng. Nghĩ đi nghĩ lại, chi bằng thuê người làm thay cho xong! Từ đó, văn tập làm văn, nhật ký có người viết, câu tiếng Anh ổn định được điểm A, hình học lượng giác không phải lo nghĩ. Bọn trẻ đi học về, vứt cặp sách xuống, đưa bài tập cho giáo viên xem, tảng đá trong lòng liền rơi xuống, hào hứng rủ bố mẹ đi xem phim. Lúc này chỉ còn lại giáo viên lẻ loi ngồi miệt mài làm việc, vừa muốn điểm số cao, lại vừa không được để giống như người đời Thanh làm thay, thật hao tâm tổn trí. Có giáo viên thích "nhất lao vĩnh dật", làm hết sạch bài tập trong cả quyển sách, nhật ký một lần viết trước cả tháng, mấy đề bài bất chợt thì đợi đến lúc đó tính sau. Chỉ là khi lũ trẻ thi cử, gia sư lại không thể đi theo, chỉ đành giúp chúng đoán đề, soạn đề cương, cố hết sức dạy chúng mánh lới khôn lỏi. Nếu không đoán trúng, không lấy được điểm cao, thì đó là lỗi của giáo viên, phải chịu kỷ luật sa thải. Loại gia sư này, thực chất chẳng phải là người "cầm đao hộ" (người viết thuê) hay sao?
Có những nhà, các ông chủ suốt ngày bận rộn giao dịch làm ăn bên ngoài, ăn uống tiệc tùng, tiếp khách, không sao xoay xở kịp, bà vợ ở nhà quán xuyến gia đình một mình, khó tránh khỏi cảm thấy cô đơn vất vả. Vì thế mượn danh nghĩa thuê gia sư cho con, nhưng tác dụng phụ lại là để nhờ vả cùng mình đi công ty mua vải vóc, làm bạn chơi mạt chược, thiết kế rèm cửa, pha mứt táo, nghiên cứu cách kẻ lông mày đậm nhạt, chuẩn bị quà cáp dịp tết Đoan ngọ, Trung thu, cuối năm, thay mặt nghe và gọi điện thoại, thậm chí kiểm tra xem bồn cầu có rò rỉ hay không… Những loại gia sư này, cần phải đa tài đa nghệ, kiên nhẫn, biết đoán ý người, biết nhìn sắc mặt, biết nịnh nọt mới được. Nếu khiến bà chủ hài lòng, thì có thêm lợi ích ngoài lề, như tặng ít vải vóc trái cây, cũng rất đáng giá, là một sự hưởng thụ xa xỉ hiếm có. Loại gia sư này, có thể nói là loại "thanh khách", chỉ là sở trường của họ không phải là cầm kỳ thi họa, chưa đủ tư cách để bồi Giả Chính dạo vườn Đại Quan, nịnh nọt Bảo Ngọc, chỉ có thể như loại người nào đó, làm bộ làm tịch trước mặt Giả lão thái quân, Vương phu nhân, chị em mà thôi.
Ba loại gia sư kể trên, thực tế là không dạy, cũng chẳng phải thầy, chỉ là vì nhu cầu của các bà vợ mà được mời đến. Ngoài ra còn có những trường hợp được tuyển dụng vì "mục đích khác" của các ông chủ, danh nghĩa cũng là gia sư, hơn nữa tình huống này cũng rất phổ biến.
Loại thứ nhất, danh nghĩa là gia sư của tư gia nào đó, thực ra chẳng ai bắt cô ta dạy dỗ gì, cô ta cũng chẳng hỏi xem ai cần dạy dỗ, mọi người trong lòng đều hiểu chuyện này. Cô ta chỉ vì còn trẻ đẹp nên được người chủ nam chọn trúng, ngày thường thì mượn cô ta để trò chuyện giải khuây, khi có khách thì gọi ra tiếp đón, hoặc chơi một bản piano, hoặc rít giọng hát một bài hát mới thịnh hành để mua vui cho khách quý. Nhìn như vậy thì vừa cao thượng hơn gọi "đường sai" (gái gọi nhà hàng), lại vừa không tốn tiền, các gia đình hiện đại thường như vậy cả.
Loại thứ hai, người chủ nam vì mất vợ nên ở góa, con cái đông đúc, lại vì tuổi đã cao, việc lựa chọn người kế thất rất hao tâm tổn trí. Vì vậy nghĩ ra cách lạ, mượn danh nghĩa thuê gia sư, hoặc đăng báo tuyển, hoặc nhờ bạn bè giới thiệu. Ý của "Túy Ông" không nằm ở rượu, mà là ở chỗ gần gũi. Gần gũi thấy ấm áp rồi, mới có thể quan sát tính cách, thăm dò gia thế. Hợp thì cầu hôn, không hợp thì khéo léo từ chối. Những gia sư này chẳng khác nào ứng viên cho vị trí vợ kế, mà quyền lựa chọn lại nằm trong tay người ta. Lại còn có kẻ tự bao biện rằng: "Ta đây là lợi dụng cô ta mà thôi." Không biết rốt cuộc là ai lợi dụng ai? Ai tính toán hơn, ai không tính toán?
Nghe nói phủ đệ của một nhà giáo dục danh tiếng ở Thượng Hải, các tiểu thư công tử đều đã lớn khôn, lớn lên đều đã làm thầy cô giáo ở trường hoặc làm gia sư, không cần người khác đến làm gia sư cho họ nữa. Thế nhưng trong phủ của vị nhà giáo dục danh tiếng này vẫn nuôi dưỡng hai gia sư, một người chuyên phục vụ bà chủ, lấy thuốc, hầu y, hầu niệm kinh; một người chuyên phục vụ ông chủ, bưng yến tiệc, hầu ngủ, đặc biệt là hút thuốc. Trong gia đình như vậy mà làm những việc như vậy, mà vị nhà giáo dục lớn đó lại dùng cái mỹ danh "gia sư" - thực sự khiến người nghe cảm thấy dở khóc dở cười.
Có người nói: "Có tiền sai khiến được quỷ đẩy cối xay", nói rằng gọi hai gia sư này đến hầu hạ ông chủ, bà chủ, tiểu thư, thiếu gia, thì gọi họ đến hầu hạ cả người đánh xe, người bếp núc, vú em trong phủ cũng được, đằng nào cũng chỉ cần bỏ tiền ra là được. Thế nhưng sự việc đâu có đơn giản như vậy. Theo tôi biết, rất nhiều người làm gia sư tình cảnh bản thân cũng không đến mức quá tồi tệ, hơn nữa, theo tình hình chung mà nói, đãi ngộ của gia sư cũng rất rẻ mạt, mà chi phí công việc lại lớn hơn bất kỳ nghề nào khác, họ đều là "bên ngoài mạnh mẽ bên trong rỗng tuếch". Không có thu nhập gì nhiều. Thứ nhất, làm gia sư phải chú trọng ăn mặc. Găng tay, kính râm, gương da các loại phải có đủ, món nào cũng không thể tiết kiệm. Hơn nữa dù không thể thay đổi hàng ngày, cũng phải thay đổi một hai lần mỗi tuần mới được, bằng không bị người làm nhìn thấy thì thật là bần hàn, mà đến học sinh cũng coi thường. Họ (đặc biệt là các nữ học sinh) sẽ nói: "Thầy ơi (cô ơi), hôm nay không thay áo khoác da, lạnh quá phải không, lò sưởi trong nhà không đủ, ra ngoài cẩn thận bị cảm lạnh." Vừa nói vừa nháy mắt với nữ người hầu bên cạnh, những lời này vốn là điều họ nên dạy mới phải.
Thứ hai, làm gia sư phải chịu những kiểu xã giao vô vị. Ví dụ như: Hôm nay chị kết nghĩa của thiếu phu nhân đến mời đi xem kịch, mua sáu bảy vé, chia một vé cho bạn làm gia sư, dường như là ban ân cho bạn, khiến bạn không thể không nhận. Nhưng cô ấy đã mời bạn, bạn cũng phải mời lại chứ, khi mời lại thì thiếu phu nhân đương nhiên là khách đi cùng, còn phải kéo theo hai người nữa, hỏng rồi. Hơn nữa ngày thường thiếu phu nhân muốn bạn đi cùng đến công ty, cô ấy mua những túi vải vóc lớn, bạn cũng không thể không tự mình mua một hai cái khăn tay gì đó, bạn không mua cô ấy cũng ép bạn mua. Hàng giảm giá tuy rẻ thật, nhưng dù sao cũng phải tốn tiền! Còn về việc bồi thiếu phu nhân chơi mạt chược, còn có nguy cơ thua tiền, mà lại không dám không chơi. Các việc khác như tặng đồ chơi xếp hình, văn phòng phẩm cho con cái, thưởng tết cho vú em, v.v., đều khiến bạn phải cắn răng bỏ tiền túi.
Thứ ba, làm gia sư tuyệt đối không được nghiêm túc giữ thời gian. Giả sử bạn quy định thời gian đến là 5 giờ đến 6 giờ chiều, nhưng nếu họ sớm hơn đã hẹn trước: "Thầy (cô) đến sớm một chút đi, giúp chúng tôi đo rèm cửa phòng chống không kích." Bạn buộc phải đến sớm hai mươi phút. Giả sử bạn dạy xong lúc 6 giờ muốn về nhà, họ ngăn bạn lại: "Thầy (cô) ăn cơm đạm bạc ở đây đi, cơm xong đi dạo vườn Triệu Phong ngắm trăng." Bạn cũng buộc phải tuân lệnh, 11 giờ đêm ngắm trăng xong, thuê xe đưa bạn về nhà, còn phải cho tiền thuốc lá người lái xe.
Làm gia sư có những nỗi khổ này, tại sao vẫn có nhiều phụ nữ không đến nỗi nghèo khổ tranh nhau bát cơm này? Điều này phải trách sự hư vinh và tính nô lệ của loại phụ nữ này. Họ cho rằng làm gia sư là nghề nghiệp, ở nhà dạy dỗ em út con cái thì là làm ký sinh trùng, đó là một. Người mời gia sư luôn khá giả hơn, giao du với người giàu, phu nhân giàu có, dù phải nhẫn nhịn cũng thấy vinh hạnh, đó là hai. Người giàu nhiều đường đi nước bước, có hy vọng giới thiệu lối thoát tốt hơn; hơn nữa người giàu nhiều bạn giàu, có thể mở rộng giao tế, đó là ba. Ở nhà người giàu có thể học vài phong thái giàu có, tăng thêm vài kiến thức giàu có, để làm bậc thang kiêu hãnh với người khác, đó là bốn. Thực ra họ cũng chẳng có bản lĩnh gì khác, chỉ có năng lực làm nô bộc, tì thiếp cho người ta, ở công viên thì không mang tiếng xấu là nô tì, thì cứ bịt tai trộm chuông mà làm tiếp thôi, đó là năm.
Tôi không hề nói rằng tất cả những người làm gia sư đều có tính nô lệ, đều không có cốt cách. Nếu người ta thực sự có thể lấy lễ đối đãi với cô ấy, cô ấy cũng có thể coi mình là người thầy, dạy dỗ nghiêm túc, dạy những điều hữu ích, thì tất nhiên là tốt. Chỉ là trong các gia đình có gia sư hiện nay ở Thượng Hải, tôi dám mạnh dạn nói rằng, rất ít có hy vọng cô ấy có thể dạy dỗ nghiêm túc. Không biết sự hữu ích của việc dạy dỗ, thì không biết sự quý giá của người thầy, càng không nói đến đạo tôn sư. Vốn dĩ sự giàu có của những kẻ giàu xổi này hoàn toàn dựa vào tiền bạc, bỏ tiền mời gia sư, cũng không hẳn là biểu hiện của sự giàu có của họ, nếu có giáo viên vì hâm mộ sự giàu sang mà đến, thì trong lòng họ đã bị sự giàu sang và tiền bạc khuất phục rồi, muốn không làm nô lệ, làm sao được đây? Chúng ta thử nghĩ xem: Mời loại nô lệ này đến làm giáo viên, còn dạy ra được tử đệ tốt nào nữa? Trong gia đình đối đãi với thầy như nô lệ mà không thêm lễ nghĩa, thì làm sao có thể sinh ra được tử đệ tốt để giáo huấn?
Tôi từng nghe một bà mẹ trong gia đình giàu xổi mắng con mình rằng: "Oan gia, con còn làm ầm ĩ như thế nữa, ngày mai mẹ gọi gia sư đến quản con!" Mời gia sư mà dùng để dọa, đã thấy nực cười, nhưng giờ đây lại có thể gọi một tiếng là gọi đến vài chục thậm chí vài trăm người, thật cũng quá đáng thương. Tuy nhiên, hãy khoan đồng cảm, trong số mười mấy trăm người này, tôi biết chỉ có một hai người là đáng thương thôi. Hơn nữa một hai người đáng thương này, tuyệt đối không làm đủ một tháng giáo viên, giả sử họ ở trong gia đình giàu xổi, nếu gia đình đó có thể mời họ làm trên một tháng, lúc đó họ cũng không cần phải làm tiếp nữa, bởi vì những đứa trẻ nuôi dưỡng trong gia đình biết lễ nghĩa hiếu học như thế này, thì dù không có sự dạy dỗ của họ, phẩm hạnh và học vấn cũng sẽ song toàn.
