"Hy sinh" chính là con vật bị người ta mổ thịt đặt lên bàn thờ để cúng thần linh. Không có con vật nào sẵn lòng tự nguyện trèo lên bàn thờ, dâng hiến sinh mạng của mình làm công cụ cầu phúc cho kẻ khác. Đây là điểm u tối không ngoan của súc vật, cũng chính là điều gây ra không ít phiền phức cho kẻ lợi dụng chúng. Có vài kẻ lòng dạ mềm yếu nghe không đọt tiếng kêu thảm thiết, thậm chí lúc ra tay còn phải cân nhắc đến vấn đề có nên dùng cừu đổi bò hay không, quả thực không đủ sảng khoái! Nhưng nói thế thì nói vậy, chứ cũng đành chịu thôi, bởi suy cho cùng nó cũng chỉ là một con súc vật, chỉ biết ham muốn sinh tồn, không hiểu giá trị cái chết, yêu da thịt mà không yêu tinh thần, nói lý lẽ với nó cũng chẳng thông. Muốn ăn thịt nó thì buộc phải lộ ra cái vẻ mặt hung ác của đồ tể để cưỡng chế mổ xẻ, hoàn toàn không dễ đối phó như con người tự xưng là "tinh hoa vạn vật" này.

Bởi vì hai chữ "hy sinh" này, trong tai con người đã là một danh từ vô cùng tốt đẹp. Rất nhiều liệt sĩ, những kẻ tuẫn danh thường không tiếc tấm thân do cha mẹ vất vả nuôi lớn bằng hạt gạo, vì những mỹ từ như "vinh quang", "vĩ đại" mà lần lượt leo lên bàn thờ, nghiến răng nghiến lợi ráng chịu đựng nỗi đau đớn của cái chết. Thế này gọi là hy sinh tự nguyện. Thế là hắn tiêu đời, tiêu đời vĩnh viễn. Kẻ lợi dụng hắn lúc ấy mới thực sự đạt được mối lợi lớn, chẳng những có thể luôn giấu nhẹm cái bộ mặt đồ tể hung ác kia đi, mà lại còn nhận được tiếng khen ngợi "thành toàn điều tốt cho người" không ngờ tới.

"Tinh thần của anh ta là bất tử mà!" Họ đắc ý dạt dào nhìn con vật hy sinh mà gật đầu tán thán. Những kẻ vây quanh dưới bàn thờ cùng tham gia tế lễ đương nhiên cũng sẽ khâm phục sự thông minh của họ, mọi người hùa theo người câu kẻ câu, nhìn vào thể xác của vật hy sinh mà ca ngợi tinh thần của nó: "Xả thân vì nghĩa mới dũng cảm làm sao!" "Cầu nhân được nhân, chết rồi còn có gì đáng tiếc nữa đâu!"

Trong số đó nếu có một hai kẻ biết làm thơ thì ngâm vài bài thất ngôn tứ tuyệt hay ngũ luật gì đó để biểu dương cái sắc đẹp thuần khiết của nó, cái thịt béo tốt của nó. Làm như thế cũng coi như không phụ lòng người ta chịu làm vật hy sinh. Bắt đầu từ đó nó có thể lưu danh muôn thuở. Sau đó, những người dự tế luận công ban thưởng, mọi người chia thịt cúng rồi tản đi. Vị tôn thần ngồi cao chót vót trên bàn thờ rốt cuộc cũng chỉ mang cái hư danh được hưởng thụ, hơn nữa về mặt lý thuyết còn phải đáp lễ sự thành kính của đám người dâng tế này.

Trong vũ trụ rốt cuộc có thứ lực lượng nào cổ vũ con người ta thực hiện sự hy sinh tự nguyện nhỉ? Tôi hoài nghi.

Nghe nói ở Trung Quốc chúng ta, người đầu tiên không tiếc lấy thân mình thay cho súc vật chính là vua Thành Thang nhà Thương. Sách "Lã thị xuân thu" có ghi chép: "Vua Thành Thang đánh thắng nhà Hạ, lên ngôi thiên tử thiên hạ, năm năm không mưa, vua bèn lấy thân mình cầu nguyện ở rừng Tang Lâm, cắt tóc, cắt móng tay, tự coi mình là vật hy sinh." Trò cắt móng tay tóc tai để giả làm vật hy sinh này, xem ra vẫn chưa tính là làm khó. Bởi vì làm như thế, nhỡ đâu tứ hải Long vương thực sự thấy không nỡ, lập tức ban mây rải mưa cho, thì vật hy sinh sống sờ sờ này lững thững bước xuống bàn thờ cũng chỉ làm ướt sũng một bộ hoàng bào, quay về nhà nhìn từng cái vạc nước đầy ắp thì có vui mừng biết bao. Nói một câu nữa, nhưng nếu cầu mà không linh thì cũng chỉ mất công vô ích, móng tay tóc tai thì càng cắt lại càng mọc nhanh hơn. Đây là sự tính toán và giới hạn hy sinh của kẻ khôn ngoan, Thành Thang quả thực không hổ thẹn là bậc khai quốc chi chủ một đời nhà Thương.

Sau đó, hy sinh hy sinh liền trở thành cửa miệng của người đời, hy sinh tài sản, hy sinh danh dự, hy sinh tình yêu, vân vân. Tựa hồ như một người chịu hy sinh tất cả là người tốt, không chịu hy sinh tất cả là kẻ xấu. Hy sinh đã vượt qua khỏi một lời đẹp đẽ để trở thành một danh từ cao cả về mặt đạo đức, thực sự là học đòi theo đám súc vật trong tông miếu này.

Tôi nói một người làm vật hy sinh thì chưa thành vấn đề lớn, thế nhưng, hy sinh cũng phải cân nhắc đến cái giá của sự hy sinh này. Nhớ hồi nhỏ mẹ thường kể cho tôi nghe một câu chuyện, nói rằng ở làng bên có một người phụ nữ, bệnh nặng lâm trọng mà tinh thần vẫn chưa hồ đồ, nghe thấy đứa con trai nhỏ đang la hét đòi ăn, lúc ấy trong phòng vừa hay không có ai khác, thế là cô ấy bèn gắng gót chút sức lực cuối cùng để lấy đồ ăn cho đứa con yêu quý của mình, nhưng kết quả đồ vật còn chưa với tới thì người đã ngã nhào xuống đất chết rồi.

Các làng lớn nhỏ gần xa đều tán thán tinh thần hy sinh của cô ấy. Mẹ tôi cũng ca ngợi cô ấy, đương nhiên rồi. Nhưng hồi đó mỗi khi nghe đoạn câu chuyện này, trong lòng non nớt không hiểu sao luôn sinh ra một cảm giác khó chịu. Bây giờ tôi đã tìm ra nguyên nhân của sự khó chịu này, đó chính là vấn đề cái giá của sự hy sinh. Rốt cuộc tôi vẫn không thể thoát khỏi cái hơi hướng thị tứ. Tôi không biết thứ mà đứa con nhỏ của cô ấy la hét đòi lúc ấy rốt cuộc là thứ gì, giả sử thứ này ăn hay không ăn vốn chẳng có quan hệ gì lớn, thì cái với tay này của cô ấy, há chẳng phải là sự hy sinh vô ích "lợi mình chẳng lợi ai" sao? Giả sử vật này lại là thứ tạp chất ăn vào đau bụng, thì lúc đầu dẫu có may mắn với tới được cũng là chuyện hại người hại mình. Cho dù không phải là tạp chất, mà là những thực phẩm thiết yếu như cơm nước trà nước, thì đứa con này lấy được hay rốt cuộc không lấy được cũng đến mức chết ngay lập tức, lại cần gì phải liều mạng để mạo hiểm cái nguy cơ ngã chết này chứ?

Hy sinh vì tình yêu là điều lay động lòng người, nhưng vì tình yêu mà tránh né hy sinh lại càng hợp lý hơn.

Cho nên, tôi hy vọng bất luận là ai cũng phải nhận thức rõ điểm này, chính là hy sinh vốn dĩ là kết quả bất đắc dĩ; không đến mức vạn bất đắc dĩ, thì không được dễ dàng nói đến chuyện hy sinh; đối với người là thế, đối với mình cũng vậy. Giới Câu thấy Cơ tử chết, không tiếc nhảy lên xe tù để phò tá Tấn Văn Công hội chư hầu chín lần, một phen chỉnh đốn thiên hạ, giá trị của nó so với việc Chiêu Hốt tự vẫn dưới thềm ra sao? Án Anh vì quốc quân không chịu chết vì xã tắc, không chịu lấy thân mình tuẫn tiết, cũng là tầm nhìn độc đáo lớn. Phàm là người dù nhổ một sợi lông mà lợi cho thiên hạ cũng không làm thì quả là ích kỷ tột cùng, đáng giận đáng ghét; thế nhưng nếu không hỏi thiên hạ rốt cuộc có phải một sợi lông mới cứu vãn được hay không, chỉ một mực hy sinh hy sinh để cho trơn sạch cả lông tơ của mình, đến nỗi chất thải không thể thoát ra ngoài, thì rốt cuộc cũng chỉ dừng lại ở mức độ "tấm lòng của nó đáng thương" mà thôi. Thương xót cho tấm lòng của nó, cho nên không nỡ vạch trần sự ngu ngốc của nó, đây vẫn là điểm xử sự rộng lượng hậu hĩnh của bọn chúng ta vậy.

Cùng nhảy xuống giếng thì đã là không ra gì rồi, huống chi người đã chết không thể cứu, lại còn vô duyên vô cớ hy sinh sinh mạng quý báu để tuẫn tiết theo tiên đế, tuẫn tiết theo chồng chết, tuẫn tiết theo tất cả mọi chế độ tư tưởng không có giá trị nào nữa? Chúng ta nói thế nào đây, tôi thần không nhất định phải dùng văn chương can gián để chết, võ tướng chiến đấu hy sinh mới tính là trung thành đến nơi đến chốn: Văn thần can gián đúng lúc, hoàng đế vui vẻ tiếp thu, ban thưởng hậu hĩnh; võ tướng đánh giặc đúng cách, đánh lui kẻ địch, mặc áo gấm trở về quê mới tính là một lý tưởng hợp lý. Nói cách khác, tức là hy sinh nhỏ mà cái giá lớn, hoặc không hy sinh mà đạt được lợi ích, mới chính là hành động đáng được ca ngợi nhất trong những điều đáng ca ngợi. Bất đắc dĩ mà cầu phương án thứ hai, thì hy sinh cũng phải hy sinh cho đáng giá.

Cùng là hiếu nữ, Đôn Kinh lên án thư cứu cha, thời Hán vì việc phế bỏ nhục hình, thử nghiệm này có thể nói là thử rất đáng giá; thế nhưng Tào Nga vì tìm thi thể cha, không tiếc nhảy bổ xuống sông, tuy rằng thần linh ngầm phù hộ, rốt cuộc vẫn vác theo một cái thây sưng phồng lên, cũng đễ là quá mức không đáng giá. Chúng ta thử nghĩ giả sử hôm đó thần quỷ không linh, vớt xác ở biển lớn mà không được thì sao? Phàm một hành động nào đó rốt cuộc phải thực sự có lợi lộc để mưu cầu, minh biết không có lợi ích mà lại không thể tránh khỏi hy sinh thì phàm là người có ý thức đều không nên làm.

Có rất nhiều người gọi đám người vì hành động mù quáng mà rước lấy sự hy sinh vô ích là phản kháng, lại không dám nói thẳng nguyên nhân cái chết của họ là do lỗ mãng hoặc ngu ngốc, cho nên đành vắt kiệt tâm tư nghĩ ra vài lý do để che đậy cho họ, nói rằng sự mất mạng của họ là vì tình yêu này, vì bất bình cho nghĩa hiệp này, vì lòng trắc ẩn này, vân vân. Tựa hồ như những hành vi liên quan đến tính tình này, vốn dĩ không cần phải dùng tiêu chuẩn lý trí và thường thức để đo lường.

Nào ngờ sự đáng ca ngợi trong hành vi của con người nằm ở chỗ hợp lý, hợp lý hay không chính là vấn đề phải trái, phải chính là chân. Kẻ chân tất thiện, kẻ chân tất mỹ. Ngoài điều này ra thì không có cái gọi là tình yêu, không có cái gọi là lòng trắc ẩn, chúng đều là sản phẩm của lý trí và thường thức.

Chúng ta từ lúc đứa trẻ oa oa cất tiếng khóc chào đời cũng giống như các loài động vật khác, chỉ dựa vào bản năng sinh tồn, trong lòng ngoài việc hy vọng thỏa mãn ham muốn ăn uống của bản thân ra thì không có mưu cầu nào khác. Chúng ta chỉ biết bú mớm, không hỏi bầu vú này là của mẹ, hay sinh ra trên ngực của vú em. Giả sử chúng ta có thể nói đứa trẻ mới sinh ra cũng có cái gọi là thiên tính gọi là tình yêu, thì đối tượng tình yêu của nó, tất phải là thức ăn của chính nó — sữa, và nguồn gốc xuất phát của sữa — bầu vú, rồi suy rộng ra đến người phụ nữ mang theo một đôi bầu vú đầy đặn này. Mẹ không tự mình cho bú, thì đứa trẻ liền không biết yêu mẹ, cho nên cái gọi là tình cha con cũng chẳng qua chỉ là sản phẩm của lý trí và thường thức mà thôi.

Còn về phương thức yêu ra sao, thì cũng muôn hình vạn trạng. Người Hoa hạ lấy việc kết hôn trong họ hàng làm đại nghịch bất đạo, mà người Hung Nô thì lấy việc kết hôn với mẹ làm nghĩa vụ của con cái, vì chuyện này mà tự mình hy sinh cả tính mạng của Vương Chiêu Quân, điều này cũng không cần phải bàn nữa. Điều đáng lạ là, mọi người không biết mưu cầu tình yêu sao cho hợp lý, chỉ hỏi xem tình yêu của mình có hợp với thói tục hay không, và coi thói quen như là thiên tính, mọi người chết giữ lấy không chịu buông lơi. Nào ngờ cái thái độ thuận theo mà không chịu cầu sự thật này chính là ngu muội, kẻ ngu muội tất cạn tàu ráo máng, người bệnh tật thì vô cùng cố chấp, bản thân họ không chịu nỗ lực cầu sự thật mà còn cười người khác, thế mà lúc cản trở người khác cầu sự thật thì lại cực kỳ hăng hái, cho nên trong lịch sử loài người cứ thế mà sinh không dư ra biết bao nhiêu bi kịch thảm khốc.

Tục ngữ có câu: "Biết người biết ta, trăm trận trăm thắng." Con người chúng ta sở dĩ có thể trở thành bá chủ trên trái đất, không phải là do lòng trắc ẩn phát triển; do có sở thích hy sinh bản thân vì người khác, ngược lại chính là do tâm lý vị kỷ nặng, giỏi lợi dụng người khác để hy sinh cho mình mà thôi.

Con mèo vốn dĩ không phải vì con người mà bắt chuột, con ong vốn dĩ không phải vì con người mà làm mật, con gà mái vốn dĩ không phải vì con người mà đẻ trứng, chỉ vì chúng ở phương diện năng lực so với con người mà nói thì thuộc về kẻ yếu, cho nên chúng ta liền cảm thấy chúng hình như có nghĩa vụ phải hy sinh tất cả những gì thuộc về sự sống của mình cho chúng ta. Chúng ta không hề cảm thấy việc lợi dụng răng vuốt của mèo có hiềm nghi chủ nhân bóc lột người lao động, càng không cảm thấy việc lấy mật cướp trứng v.v... đều là hành vi cướp bóc một cách rập khuôn, nhắc đến luật hình thì có tội danh phá hoại trật tự vũ trụ, chỉ vì chúng ta ai nấy đều tự cho mình là vua của vạn vật, thiên phú vương quyền có nghĩa vụ khiến muôn loài đều phải hy sinh vì chúng ta.

Nếu trong đó có loài nào có lợi ích xung đột một chút với chúng ta, thì chúng ta liền có trách nhiệm tước đoạt sinh mạng của chúng. Giống như con chuột gặm nhấm tạp vật, con châu chấu phá hoại bông lúa, cùng với hổ lang ra tay cắn người v.v..., chúng ta không ai là không vui mừng vì chúng chết và chỉ sợ chết không thảm. Ai nói lòng trắc ẩn là đối xử công bằng với cả người lẫn vật chứ? Kẻ có lợi cho ta, yêu nó đến mức muốn nó sống; kẻ bất lợi cho ta, ghét nó đến mức muốn nó chết; nếu có người cứ nhất định phải kiên trì tự hy sinh là mỹ đức, bất kể đối tượng, không màng cái giá phải trả mà đối với chuột đối với châu chấu đều nói đến tình yêu và lòng trắc ẩn, thế là hủy đồ vật để nuôi chuột, giữ lúa để cho châu chấu ăn no, lao thân mình vào để cho hổ lang ăn thịt, điều này há chẳng bị người ta cười cho là điên rồ hay sao?

Trên thế giới tuyệt đối sẽ không có kẻ ngốc nghếch như vậy, sẵn lòng hy sinh thay cho những thứ có hại cho bản thân như chuột châu chấu v.v..., trước kia không có, bây giờ không có, sau này lại càng không có.

Nói thật cho mà biết, con người ta không những không chịu hy sinh vì những thứ mình không yêu, mà ngay cả thỉnh thoảng chịu hy sinh một chút lợi ích nhỏ vì những thứ mình yêu, cũng là mang theo tâm lý may rủi rằng có lẽ nhờ cái sự hy sinh nhỏ này mà đạt được cái giá lớn hơn mới chịu thử nghiệm.

Con người ai cũng có thiên tài kinh doanh, kẻ không vì mưu lợi mà đầu tư có thể nói là tuyệt đỉnh hiếm hoi, giả sử anh ta thực sự vì thế mà lỗ vốn mà mủi một chút lợi ích cũng không đạt được, đó là kiến thức của anh ta không đủ, đành lòng hy sinh chính là lời nói che đậy cho sự hổ thẹn của anh ta.

Một đứa trẻ không biết sự nguy hiểm của lửa lấy tay sờ đèn bị bỏng ngón tay lại cứ khăng khăng nói là vì thăm dò ánh sáng của vũ trụ mà hy sinh, hiện tượng loại này chính là ẩn dụ tốt nhất cho tất cả các sự hy sinh tự nguyện.

Sự hy sinh chân chính đều là bất đắc dĩ; cho nên chúng ta không nên ca ngợi hy sinh, mà phải ca ngợi việc tránh né hy sinh.