Nhiều người vẫn nghĩ rằng cơ hội kinh doanh lớn nhất chủ yếu nằm trong lĩnh vực dịch vụ sử dụng các nền tảng hay ứng dụng công nghệ. Hãy có góc nhìn đa chiều về vấn đề tăng trưởng dân số châu Phi. Theo Ngân hàng thế giới, nông nghiệp châu Phi sẽ trở thành khu vực đáng giá 1.000 tỷ USD vào năm 2030, một mỏ vàng đang được hình thành và có tiềm năng biến đổi toàn bộ nền kinh tế thế giới. Tương lai trẻ em châu Phi, chủ yếu được sinh ra ở nông thôn, sẽ gắn liền với quá trình chuyển hóa này của ngành nông nghiệp. Tuy có diện tích rất lớn và nguồn nước dồi dào, nhưng lục địa này hiện đang nhập siêu về lương thực. Các ngành công nghiệp khai thác như ca cao, dầu, và khoáng sản vẫn đóng vai trò nền tảng của nền kinh tế quốc gia bao lâu nay, tuy nhiên trong tương lai gần châu Phi sẽ chủ yếu phát triển nhờ sự lớn mạnh của ngành nông nghiệp và các ngành sản xuất liên quan, cùng với dịch vụ cung cấp lương thực thực phẩm cho số dân ngày càng tăng của lục địa. Ngành nông nghiệp sẽ phải đối mặt với hai thách thức: tận dụng trồng trọt hết 500 triệu mẫu đất - tương đương với diện tích Mexico - và cải thiện năng suất trên diện rộng.

Châu Phi sắp chứng kiến một cuộc cách mạng kép về nông nghiệp và công nghiệp như ở châu Âu, châu Mỹ, và Đông Á các thế kỷ trước. Hãy hình dung những lợi ích có được từ quá trình vận động tích cực của ngành nông nghiệp ngày càng mở rộng. Nông dân sẽ cần nguyên liệu tốt hơn như hạt giống, phân bón để tăng năng suất và tận hưởng mức sống cao hơn. Theo đó sẽ xuất hiện các công việc hỗ trợ cho ngành trồng trọt ở nông thôn, như sửa chữa máy kéo và các thiết bị khác. Khi sản lượng nông nghiệp từ mức đủ sống tăng trưởng mạnh nhờ năng suất cao thì phần thặng dư sẽ được chuyển đến các thành phố đang phát triển, giúp giảm lượng thực phẩm nhập khẩu. Việc chuyển từ hình thức thực phẩm cơ bản sang các sản phẩm chế biến sẵn, như bánh ngọt hay trái cây đóng hộp, sẽ tạo ra nhiều công việc hơn cho hàng chục triệu người trên khắp lục địa, từ đó làm phát triển ngành chế biến cùng với ngành dịch vụ phân phối, buôn bán các hàng hóa này cho dân thành thị. Đây chính là cuộc cách mạng nông nghiệp - công nghiệp châu Phi trong tương lai không xa.

Để biến tiềm năng này thành hiện thực, nhiều tổ chức và công ty đang đưa các sáng kiến và ứng dụng mới vào ngành nông nghiệp châu Phi. Chẳng hạn, Quỹ Công nghệ Nông nghiệp châu Phi đã giới thiệu đến các nông dân cách kiểm tra chất lượng đất và kỹ thuật lựa hạt giống. Theo nhân viên thực địa của Quỹ thì “một số nông dân xem thường lời khuyên nên chuẩn bị đất tốt, dùng hạt giống phù hợp và sử dụng phân bón để có thể thu hoạch gấp mười lần. Đó là chuyện họ chưa từng nghe bao giờ”. Thế nhưng, hãy xem câu chuyện về Samuel Owiti Awino. Trang trại của ông ở vùng hồ Victoria, Kenya luôn phải chịu những cơn mưa thất thường và cỏ dại phá hoại mùa màng. Ông tuyệt vọng tìm mọi phương cách để thu hoạch đủ nuôi gia đình và bán một chút dư ra chợ. “Khi bị bệnh mà không biết mình bị bệnh gì, ta sẽ ‘vái tứ phương’ hy vọng may ra có thuốc chữa”, ông nói. “Tôi đã trồng trọt như vậy trong một thời gian khá dài”. Thế nên Awino quá sửng sốt khi ruộng ngô thử nghiệm đạt năng suất gấp hai lần ruộng ngô tốt nhất của ông.

Trái với những lời chê bai về “bùng nổ dân số”, thực chất nhân khẩu tăng có thể tạo động lực phát triển cho nông nghiệp châu Phi, từ đó mang lại công ăn việc làm và thúc đẩy các hoạt động kinh tế liên quan, không chỉ ở châu Phi mà cả những nơi khác trên thế giới. Những cải tiến trong xử lý đất, thủy lợi, và phân phối có thể mang lại nhiều lợi ích to lớn.

Con đường tương lai của châu Phi phụ thuộc vào quá trình chuyển hóa những người nông dân chỉ canh tác đủ sống như Awino thành những nhà nông giỏi giang. Bùng nổ dân số châu Phi có thể trở thành một cơ hội phát triển là nhờ vào việc trồng trọt, thu hoạch, và chế biến một loại cây phi thường là khoai mì (sắn). Loại cây lấy củ này có nguồn gốc từ Nam Mỹ, khả năng chịu hạn cao, có thể thu hoạch linh hoạt bất kỳ lúc nào trong đợt trồng 18 tháng, và cần phải có lao động thủ công để trồng, do đó tạo ra nguồn thu nhập cho người dân địa phương. Đối với các nước đang phát triển, khoai mì là nguồn tinh bột chính thứ ba sau gạo và ngô. Hiện nay loại củ này chủ yếu được sử dụng để sản xuất bột và bia. Tiểu vùng Sahara châu Phi có ít nhất 300 triệu người vẫn dùng khoai mì trong chế độ ăn uống hàng ngày. Ngoài ra, khoai mì không chứa gluten và có lượng đường thấp hơn so với lúa mì, nên đó là một lựa chọn lành mạnh để thay thế ngũ cốc và là nguồn tinh bột tốt hơn cho bệnh nhân tiểu đường. Khi sản lượng khoai mì tăng cao, một phần sẽ được chế biến thành các sản phẩm có giá trị cao hơn - bổ sung vào danh sách hàng xuất khẩu như nguyên liệu làm ván ép; chất độn cho nhiều loại dược phẩm, bao gồm các loại thuốc uống, thuốc viên nén và kem; ngoài ra còn có thể chế thành nhiên liệu sinh học.

Để hiện thực hóa tiềm năng to lớn của ngành sản xuất khoai mì cần phải có chuyên môn và trang thiết bị. Ở trung tâm Zambia, Celestina Mumba dành nhiều thời gian giảng giải phương pháp cải thiện năng suất cho nông dân trồng khoai mì bằng các kỹ thuật đơn giản như chọn giống và chia luống. Cô đã trở thành chuyên gia về các kỹ thuật này và giờ đây dành hầu hết thời gian của mình để giúp các nông dân khác sử dụng những phương pháp tốt nhất hiện có. Cách đó hơn 2.000km ở Nigeria, Pastor Felix Afolabi thành lập công ty Afolabi Agro Divine Ventures để hướng dẫn các nông dân trẻ trồng khoai mì, đồng thời mua về các công cụ cày bừa, máy tưới, máy trồng, máy đào gốc, máy kéo và máy ủi để trang bị cho nền nông nghiệp Nigeria. Các doanh nhân - nông dân như Mumba và Afolabi là những người đi tiên phong trong cuộc cách mạng nông nghiệp - công nghiệp của châu Phi.

Bên cạnh nhiều nguồn nhân lực, công nghệ, và tài chính có sẵn trong nước để phát triển ngành sản xuất khoai mì khắp Tiểu vùng Sahara châu Phi, các công ty nước ngoài và tổ chức phi lợi nhuận cũng có những đóng góp quan trọng. Do có hàm lượng nước cao, khoai mì cần phải được xử lý trong vòng 24 đến 48 giờ sau khi thu hoạch, vì vậy cần có sẵn các thiết bị ở gần nơi trồng trọt. Công ty Thương mại và Phát triển Nông nghiệp Hà Lan (DADTCO), một doanh nghiệp xã hội nhắm đến hỗ trợ các hộ nghèo bằng cách cung cấp cho các trang trại nhỏ châu Phi những chiếc xe tải chứa máy chế biến, máy lọc và máy sấy để có thể di chuyển từ làng này sang làng khác. Có thể bắt đầu thu hoạch ngay sau khi cố định thiết bị di động này. Chẳng mấy chốc, các nông dân hay các doanh nhân địa phương đã có thể sử dụng những nguồn lực này để tự chế biến thực phẩm.

Trong tương lai gần, quy mô sản xuất khoai mì mở rộng sẽ có thể mang lại việc làm cho lượng trẻ em nông thôn ngày nay. Giả sử nếu châu Phi trở thành một thế lực mạnh trong ngành công nghiệp bia toàn cầu thì sao? Một số các công ty lớn nhất thế giới như SABMiller và Diageo, đang tìm nguồn cung ứng nguyên liệu khoai mì để sản xuất bia, từ đó có thể giảm chi phí sản xuất thành phẩm, đồng thời châu Phi cũng bớt phụ thuộc vào lượng nhập khẩu nước ngoài đắt đỏ. Nếu loại bia sản xuất từ khoai mì cho thấy hiệu quả về chi phí và thân thiện với môi trường, thì bia châu Phi sẽ nhanh chóng xuất hiện ở các quán rượu bia với giá thành không thể bỏ qua. Hãy cẩn thận đấy, Anheuser-Busch[1]!

❀ ❀ ❀

[1] Tên một công ty bia Mỹ.