Hệ thống bảo vệ sáng kiến - như bằng sáng chế, nhãn hiệu và bản quyền - trước đây hoạt động tương đối hiệu quả cho đến khi cuộc cách mạng kỹ thuật số đã bị lợi dụng cho việc ăn cắp phần mềm, video, âm nhạc, cùng với các loại hàng hóa và dịch vụ số hóa. Nhưng điều đó không còn đúng nữa. Với tốc độ đổi mới chóng mặt của công nghệ, số đơn đăng ký bằng sáng chế, nhãn hiệu và bản quyền cũng ngày càng gia tăng. Năm 2018, tạp chí Forbes đưa ra vấn đề: “Làm thế nào để quyền sở hữu trí tuệ trở nên ‘thông minh hơn’ với blockchain?”.

Một trong những thách thức quan trọng có liên quan đến những loại ứng dụng chia sẻ mà chúng ta đã biết từ Chương 7. Bản gốc âm nhạc hoặc video không có giấy phép có thể được chia sẻ trực tuyến, với tiền bản quyền được phân bổ và phân phối thông qua một blockchain theo dõi những nội dung đang có và số người sử dụng nó. Các công ty cũng đang tìm hiểu khả năng sử dụng blockchain để chuyển quyền sở hữu cho một bên khác và đảm bảo thanh toán trong trao đổi. Công nghệ blockchain “có thể giúp giảm thiểu tình trạng vi phạm, đồng thời cung cấp sự giám hộ điện tử cho mọi IP [intellectual property - tài sản trí tuệ]”. Theo cách này, công chúng có thể đánh giá “thế mạnh và giá trị của bất kỳ tác phẩm cụ thể nào”, Andrew Rossow viết trên Forbes. Theo giáo sư luật Trường Đại học Dayton Tracy Reilly, “Mặc dù bản thân việc số hóa các bài hát có bản quyền thông qua các ứng dụng như Grokster, Napster và iTunes không có gì mới, nhưng điều mới mẻ và thú vị đối với các chủ sở hữu bản quyền là tiềm năng to lớn của công nghệ blockchain trong việc hỗ trợ kiểm soát tốt hơn các hành vi sử dụng sản phẩm kỹ thuật số trái phép… đặc biệt là trên các trang mạng xã hội”. Ngoài ra, blockchain có thể tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình đăng ký bản quyền, cấp phép cho các nghệ sĩ, nhà làm phim và nhà sản xuất.

Bà Birgit Clark, luật sư hãng Baker McKenzie, cho rằng blockchain và IP là “cặp đôi hoàn hảo trong thiên đường số hóa”. Theo bà, các ứng dụng tiềm năng của blockchain bao gồm “chứng nhận về khả năng sáng tạo và xác thực nguồn gốc, đăng ký và xóa quyền sở hữu trí tuệ; kiểm soát và theo dõi việc phân phối IP đã (hoặc không) đăng ký; cung cấp bằng chứng về tính xác thực vàhoặc lần đầu sử dụng trong thương mại vàhoặc trao đổi; quản lý quyền kỹ thuật số (như các trang web âm nhạc trực tuyến); thiết lập và thực thi các thỏa thuận về IP, giấy phép hoặc mạng phân phối độc quyền thông qua các hợp đồng thông minh[1]; và thực hiện thanh toán trong thời gian thực cho chủ sở hữu IP”. Ý tưởng là sử dụng blockchain làm sổ cái an toàn ghi lại toàn bộ lịch sử các sự kiện liên quan đến một phần tài sản cụ thể.

Hệ thống quản lý và xác thực sở hữu trí tuệ hiện nay được xây dựng từ trước thời đại kỹ thuật số, lúc không ai có thể hình dung công nghệ lại phát triển nhanh chóng đến thế. Viết trên tờ Information Age, Tổng biên tập Nick Ismail cho rằng blockchain có thể giúp tối ưu hóa toàn bộ chu kỳ đổi mới, từ lúc huy động ý tưởng cho đến khi thiết lập quyền sở hữu và cấp phép. Điều này đặc biệt đúng với các sản phẩm phức tạp như ô tô, máy tính, cũng như với các nội dung vô hình như phần mềm, âm nhạc và video.

Theo ông, “Việc quản lý IP trong nền kinh tế toàn cầu hóa là vô cùng thách thức. Các công ty cần chọn nơi bảo vệ các ý tưởng cho mình và đăng ký bảo hộ ở các khu vực địa lý liên quan”. Ưu điểm lớn là sổ cái kỹ thuật số “có thể nhập ý tưởng ban đầu vào một blockchain và sau đó tiếp tục cập nhật”. Công nghệ mới này có thể sẽ trở thành một phần không thể thiếu của quá trình sáng tạo. “Cuối cùng, blockchain còn hữu dụng đối với lĩnh vực IP nhiều hơn so với các ngành dịch vụ tài chính. Vấn đề là làm sao xây dựng lộ trình áp dụng công nghệ cho phù hợp”, ông nhấn mạnh.

❀ ❀ ❀

[1] Hợp đồng thông minh (Smart contract) là thuật ngữ mô tả khả năng tự đưa ra các điều khoản và thực thi thỏa thuận của hệ thống máy tính thông qua công nghệ blockchain, mà không có sự can thiệp từ bên ngoài.