Công nghệ thay đổi cuộc sống ở nhiều mặt: khái niệm về sản phẩm, phương thức sản xuất, cách bán hàng, đối tượng sử dụng, cách sử dụng hay cách mọi người tương tác với nhau. Tuổi thọ trung bình một công ty theo chỉ số Standard & Poors 500 đã giảm từ 60 năm xuống chỉ còn 10 năm trong nửa thế kỷ qua. Đến năm 2030, cải tiến công nghệ sẽ mở ra một tương lai mới, trong đó sẽ có hàng tỷ máy tính, thiết bị cảm biến và cánh tay robot trong các nhà máy, văn phòng, bệnh viện, trường học, nhà cửa, xe cộ và tất cả các loại hình cơ sở hạ tầng. Lần đầu tiên, sẽ có nhiều máy tính hơn trí óc con người, nhiều thiết bị cảm biến hơn mắt người và nhiều cánh tay robot hơn công nhân trong sản xuất. Chúng ta đang trải qua những đột biến công nghệ tương đương với sự bùng nổ kỷ Cambri, diễn ra cách đây 541 triệu năm và kéo dài khoảng từ 13 triệu đến 25 triệu năm. Ở kỷ Cambri, các loài động vật đa bào xuất hiện trên đất liền cùng với hệ sinh thái biển phát triển. Cho đến trước thời điểm đó, hầu hết các sinh vật là đơn bào. Trong suốt thời kỳ này, các sinh vật phức tạp như các động vật ngày nay đã xuất hiện, kể cả loài ăn thịt có năm mắt hay cua có đầu, xương sống, ngực, chân và hai cặp râu.

Từ công nghệ thực tế ảo cho đến in 3D, hay từ trí thông minh nhân tạo cho đến công nghệ nano, đúng là không quá phóng đại khi so sánh quá trình chuyển hóa ngày nay với sự bùng nổ kỷ Cambri. Công nghệ mới hứa hẹn sẽ khắc phục tất cả các vấn đề nan giải, từ nghèo đói, bệnh tật cho đến suy thoái môi trường, biến đổi khí hậu hay tình trạng cô lập xã hội. Từ đó xuất hiện một tầng lớp mới chủ yếu là các doanh nhân trẻ, có tầm nhìn xa, nhiều người ở độ tuổi hai mươi, tự cho mình là “bậc thầy của vũ trụ” - mượn lời của tác giả Tom Wolfe[1].

Mỗi làn sóng đổi mới công nghệ luôn kéo theo ảo tưởng cho rằng công nghệ có thể giúp chúng ta giải quyết mọi vấn đề, dù lớn hay nhỏ, nhưng thực tế nó mang lại cả thuận lợi lẫn khó khăn. Chẳng hạn như tự động hóa máy móc giải phóng con người khỏi sự nhàm chán cũng như hậu quả nặng nề về thể chất và tinh thần của công việc lặp đi lặp lại, mà có lẽ được diễn viên Charlie Chaplin minh họa rõ nét nhất trong bộ phim kinh điển Modern Times (Thời đại tân kỳ). Tuy nhiên, nó cũng cướp đi những công việc từng giúp người lao động tiến lên tầng lớp trung lưu trong những thập niên trước. Nếu người lao động không thể linh hoạt hoặc không có nguồn lực để chuyển sang công việc khác, họ sẽ bị thay thế mà không có kế hoạch B. Một số trường hợp còn khó khăn hơn khi người lao động lớn tuổi hoặc không thuận tiện di chuyển để tìm kiếm cơ hội mới. Khi có phát minh hoặc cải tiến mới trong lĩnh vực từng dựa vào sức lao động, sự giám sát và chuyên môn của con người, thì toàn bộ hạng mục công việc liên quan cùng với những cộng đồng xung quanh có thể bị đào thải.

Nhà kinh tế học và khoa học chính trị người Áo Joseph Schumpeter đã dùng một trong những phép ẩn dụ hay nhất - “sự phá vỡ sáng tạo” - để đặt tên cho những gì chúng ta đang tìm hiểu. Theo ông, sự kết hợp giữa xu thế kinh tế thị trường với các công nghệ hữu dụng mới, thay thế cho những công nghệ cũ và kém hiệu quả hơn, có cả khía cạnh tiêu cực lẫn tích cực. Năm 1942, ông nhận định: “Động lực nền tảng để xây dựng và duy trì bộ máy tư bản đến từ hàng hóa tiêu dùng mới, phương thức sản xuất hoặc vận chuyển mới, thị trường mới, hình thức tổ chức công nghiệp mới mà các doanh nghiệp tư bản tạo ra”. Ông mô tả sự vận động này là “quá trình biến đổi công nghiệp không ngừng cách mạng hóa cơ cấu kinh tế từ bên trong, không ngừng phá vỡ cái cũ, không ngừng tạo ra cái mới”, và kết luận rằng “quá trình Phá vỡ Sáng tạo này là thực tế cốt lõi về chủ nghĩa tư bản”.

Theo đó, Schumpeter nhắc nhở chúng ta rằng quá trình phá vỡ - cải tiến là bình thường và phổ biến, nó đã thay đổi cuộc sống con người kể từ thời cải cách nông nghiệp khoảng 12.000 năm trước. Có thể không phải là hiện tượng mới, nhưng quá trình này dường như xảy ra thường xuyên hơn và nhanh hơn. Lực lượng chuyển hóa đó tác động đến nền kinh tế cũng như mọi khía cạnh của cuộc sống, từ chính trị cho đến các mối quan hệ tương tác cá nhân.

❀ ❀ ❀

[1] Trong cuốn The Bonfire of the Vanities.