Tập đoàn đồ gỗ Hooker cung cấp tất cả mọi thứ, từ khung giường, tủ cho đến sofa hay ghế bành. Năm 1925, cậu bé Clyde Hooker Con, bốn tuổi, đã kéo chiếc còi hơi nước để đánh dấu ngày làm việc đầu tiên tại công ty. Công ty được thành lập một năm trước đó tại Martinsville, Virginia, cách Bắc Carolina khoảng 15km, và trở thành trái tim của ngành công nghiệp đồ gỗ Mỹ. Trong những năm 1990, sau nhiều thập niên tăng trưởng, hàng nhập khẩu giá rẻ từ Mexico và các nơi khác bắt đầu làm suy yếu các nhà sản xuất trong vùng. “Ngày càng không có ai muốn bỏ tiền để mua đồ gỗ nội địa”, theo ông Paul Toms, Chủ tịch kiêm CEO Hooker. Công ty buộc phải đóng cửa 5 nhà máy và cắt giảm lực lượng lao động xuống còn 200 nhân viên, tương đương mức giảm tới 90%. Ngành công nghiệp đồ gỗ Bắc Carolina nói chung mất khoảng 60% công việc. “Họ là những người tốt, làm việc chăm chỉ, và thực sự đó không phải lỗi của họ. Nhưng không có cách nào khác. Chúng tôi đã phải bán lỗ để có chi phí sản xuất”. Trong khi đó, ngành công nghiệp nội thất Trung Quốc đang bùng nổ, không chỉ nhờ vào xuất khẩu mà còn chủ yếu nhờ vào nhu cầu tăng cao của giới trung lưu lớn mạnh nhanh chóng trên toàn quốc.

Sự thịnh vượng của tầng lớp trung lưu ở các nước phát triển và thị trường mới nổi sẽ định hình thực trạng kinh tế chính trị năm 2030 và xa hơn nữa. Gia đình Jones (Mỹ) sẽ khó có thể theo kịp gia đình Singh (Ấn Độ) hay Wang (Trung Quốc) về nhiều mặt. “Tầng lớp trung lưu đang phát triển hay thu hẹp, lạc quan hay lo lắng, trở nên giàu hơn hay nghèo đi, tích cực tham gia hay thờ ơ với chính trị,… câu trả lời tùy thuộc bạn đang hỏi ai và về nơi nào”, theo nhà báo kiêm biên tập viên Clive Crook. Liệu các tầng lớp trung lưu trên thế giới có cạnh tranh nhau về việc làm và sự phồn vinh không? Nếu tồn tại sự cạnh tranh không lành mạnh, thì cần phải có các biện pháp đặc biệt - như bảo hộ chẳng hạn.

Năm 2015, Trung tâm Nghiên cứu Pew thông báo rằng lần đầu tiên trong hai thế hệ số các hộ gia đình giàu và nghèo ở Mỹ cao hơn so với số hộ gia đình trung lưu. Năm 1971, có 80 triệu gia đình bậc trung (so với 52 triệu gia đình giàu hơn hoặc nghèo hơn). Đến năm 2015, có 120,8 triệu gia đình trung lưu, so với 121,3 triệu của hai nhóm kia. Aristotle chắc sẽ bật mồ sống dậy. Có thể thấy rõ sự trì trệ của tầng lớp trung lưu Mỹ qua câu chuyện của nhân vật Homer Simpson, người đã làm qua gần 200 công việc khác nhau kể từ số phát sóng đầu tiên ba thập niên trước mà cũng không có sự thăng tiến nào trong sự nghiệp. Qua 600 tập phim, tình hình kinh tế của nhân vật này vẫn không hề được cải thiện.

Các chuyên gia, chính trị gia đã quá nóng vội khi cho rằng mức sống ảm đạm, nếu không nói là xuống dốc của tầng lớp trung lưu Mỹ và châu Âu, là do vấn đề nhập cư, do cạnh tranh không lành mạnh từ các thị trường mới nổi, và sự thờ ơ của giới cấp cao trước những mặt tối của vấn đề toàn cầu hóa. Đó là nguyên nhân dẫn đến câu chuyện Brexit và chế độ Tổng thống Donald Trump. Trật tự địa chính trị và kinh tế toàn cầu sau Thế chiến thứ II đang chịu tác động nặng nề từ cả hai phe chính trị.

Giữa các công ty cũng có va chạm cạnh tranh, trong đó những thị trường mới nổi phát triển ngày một nhanh, còn các công ty từ châu Âu và Mỹ đang phải cắt giảm quy mô - trừ một số ngoại lệ đáng chú ý như công nghệ. Nhưng thậm chí ngay cả trong lĩnh vực công nghệ, các công ty Trung Quốc và Ấn Độ cũng phát triển lớn mạnh hơn không chỉ vì quy mô dân số họ phục vụ mà còn vì nhìn chung ngày càng có nhiều người sử dụng dịch vụ trực tuyến và kỹ thuật số. Thực tế là có nhiều người dùng băng thông rộng, mạng xã hội và thanh toán di động ở Trung Quốc hay Ấn Độ hơn là ở Mỹ. Khoảng cách chênh lệch sẽ chỉ ngày càng rộng hơn.

Các công ty châu Âu và Mỹ sẽ xoay xở ra sao khi trọng tâm tiêu dùng của tầng lớp trung lưu toàn cầu dịch chuyển sang châu Á? Liệu họ có thể cạnh tranh thị phần với các công ty nước ngoài không? Alibaba lớn hơn cả Amazon, Didi vừa mua lại Uber để hoạt động ở Trung Quốc, còn Ấn Độ tự hào có nhiều kỹ thuật viên và kỹ sư làm việc trong lĩnh vực công nghệ thông tin hơn Mỹ. Các công ty lớn có vai trò rất quan trọng trong việc mang lại công việc lương cao, sự nghiệp và con đường thăng tiến cho tầng lớp trung lưu. Nền kinh tế hậu toàn cầu hóa là bối cảnh cạnh tranh gay gắt đối với bất kỳ ai, đặc biệt là với giới trung lưu cũ, vì các công ty như General Motors hay Sears đang trên đà xuống dốc.

Giờ hãy xem các loại hình công ty mới như Spotify và Airbnb. Hai nhà vô địch được ngưỡng mộ trong nền kinh tế công nghệ này đã trở thành những “kỳ lân” - tức là các công ty tư nhân có giá trị hơn 1 tỷ USD. Trong nhiều năm, họ là con cưng của các nhà đầu tư thiên thần[1]và nhà đầu tư mạo hiểm. Tuy nhiên, phần lớn khách hàng và doanh thu của họ chỉ giới hạn ở châu Âu và châu Mỹ. Airbnb rất vất vả mới có thể mở rộng. Spotify không báo cáo có bao nhiêu khách hàng ở Trung Quốc hay Ấn Độ; không những thế, cả hai quốc gia đều được gộp vào mục “phần còn lại của thế giới”. Thật sai lầm khi một công ty như Spotify lại không nhận ra đó là hai quốc gia sắp trở thành thị trường lớn nhất thế giới.

Ngay cả Netflix - công ty Mỹ hoạt động trên hơn 190 quốc gia, có khách hàng và doanh thu từ thị trường quốc tế cao hơn trong nước và chiếm 20% tổng lưu lượng truy cập trực tuyến toàn cầu - cũng trì hoãn việc thâm nhập thị trường Trung Quốc. Công ty xây dựng nội dung tiếng Quan Thoại, nhưng chủ yếu để dành cho người Hoa hải ngoại. Ở Ấn Độ, Netflix ít gặp trở ngại hơn, nhưng họ buộc phải giảm giá thuê bao để đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng quá chậm. Năm 2019, tờ Economic Times Ấn Độ đưa tin: “Sau khi vật lộn với những gã khổng lồ toàn cầu như Walt Disney Co. và Amazoncom Inc., Netflix giờ còn phải cạnh tranh với các đài truyền hình và cường quốc Bollywood liên minh với nhà cung cấp dịch vụ không dây của các tỷ phú, vì các công ty này đang thu hút người dùng bằng các ưu đãi miễn phí hoặc với mức phí rất thấp chỉ bằng 40 xutháng… Sự cạnh tranh gay gắt có thể khiến mục tiêu đạt 100 triệu khách hàng ở Ấn Độ của CEO Reed Hasting không thể thực hiện được”. Vào thời điểm bài báo được viết, Netflix chỉ có 4 triệu khách hàng trong thị trường video trực tuyến lớn gấp đôi thị trường Mỹ. Liệu các công ty Mỹ có mắc sai lầm?

Ở mức độ rộng hơn, một công ty có thể thành công với giới trung lưu cũ, nhưng chưa chắc sẽ thành công tương tự với giới trung lưu mới. Đã có những công ty Mỹ mắc sai lầm đáng tiếc khi hiểu sai về sở thích và thói quen của người tiêu dùng ở các thị trường mới nổi. Hiển nhiên là tầng lớp trung lưu mới không nhất thiết có cùng sở thích với người Mỹ. Ví dụ như, eBay luôn hoạt động kém hơn TaoBao ở Trung Quốc vì họ không nhận ra người tiêu dùng Trung Quốc thích tương tác trực tiếp với nhà cung cấp và ít quan tâm đến vấn đề xếp hạng. Walmart thì mang ván trượt đến Brazil - một quốc gia không có ngọn núi nào phủ tuyết, chứ chưa nói đến đường dốc trượt tuyết; và còn đóng gói các mặt hàng với số lượng bán sỉ ở thị trường Hàn Quốc trong khi người tiêu dùng ở đây lại thích mua số lượng nhỏ. Họ cũng không chú ý đến sự khác biệt về quan điểm của người tiêu dùng: Với người tiêu dùng Ấn Độ và Trung Quốc, hàng hóa trong các cửa hàng lớn được xem là cao giá, trong khi ở Mỹ, đó lại là nơi bán những mặt hàng rẻ nhất.

Ngoài ra, một tác nhân nữa có khả năng gây đột biến trong các thị trường tiêu dùng trung lưu mới nổi như Trung Quốc, đó là: Thế hệ người tiêu dùng trẻ không tiết kiệm nhiều như cha mẹ ông bà trước đây. “Đối với thế hệ cha mẹ tôi, kiếm được một công việc tử tế, một công việc ổn định là quá đủ - họ chỉ biết tiết kiệm, mua nhà và nuôi dạy con cái. Còn chúng tôi lại nghĩ kiếm tiền là để tiêu xài”, theo Liu Biting, một Millennial đang làm công việc tiếp thị ở Thượng Hải. Ngày càng có nhiều Millennials Trung Quốc dùng các khoản vay ngắn hạn trực tuyến để trả nợ các khoản vay tiêu dùng trước đó. Yu Runting cũng làm việc trong lĩnh vực tiếp thị ở Thượng Hải, thu nhập hàng tháng của cô khoảng 1.300 USD chỉ đủ để trang trải tiền thuê nhà và các nhu cầu thiết yếu. Thế nhưng, như tờ Jing Daily đưa tin, cô ấy đã mua “một chiếc túi đeo vai ‘Medium Classic’ Box hiệu Celine (giá bán lẻ 4.400 USD), túi Hobo ‘Gabrielle’ của Chanel (4.500 USD), túi đeo vai ‘Serpent! Forever’ của Bulgari (2.100 USD) và đôi khuyên vàng Tasaki (1.800 USD) - bằng cách sử dụng tối đa hạn mức bốn thẻ tín dụng cùng với phần tín dụng cộng thêm từ hệ thống cho vay trực tuyến Alipay của công ty Huabei”. Yu khẳng định “ai làm trong công ty tôi, từ lễ tân cho đến quản lý, cũng đều có ít nhất hai chiếc túi hàng hiệu, và tôi biết hầu hết các đồng nghiệp ngang tôi đều đi vay mượn”. May Yee Chen, trưởng bộ phận Sáng tạo của công ty J. Walter Thompson Intelligence khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nhận xét rằng “nhiều người tiêu dùng Millennials và Thế hệ Z là con một trong gia đình… họ không hề bị ràng buộc bởi nề nếp, văn hóa của thế hệ cha mẹ, những người đã được dạy chỉ biết tiết kiệm, tiết kiệm, và tiết kiệm”.

Rõ ràng, người tiêu dùng trẻ Trung Quốc đang bắt đầu cư xử như người Mỹ, chứ không như trước đây người Trung Quốc tiết kiệm còn người Mỹ tiêu tiền. Tính đến năm 2020, tỷ lệ nợ hộ gia đình Trung Quốc trên GDP dao động ở mức khoảng 50%, so với 76% ở Mỹ. Đến năm 2030, cả hai quốc gia có thể sẽ ngang nhau về khía cạnh này. Người Mỹ sẽ cần thắt lưng buộc bụng nếu thế hệ trẻ Trung Quốc không còn tiết kiệm cho họ nữa.

❀ ❀ ❀

[1] Nhà đầu tư thiên thần là người có giá trị tài sản đầu tư lớn, hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp hoặc công ty khởi nghiệp với mục đích thường là đổi lấy quyền sở hữu trong công ty.