Ngay cả những người phản đối vấn đề nhập cư gay gắt nhất cũng phải đồng ý rằng cần có lực lượng nhân tài nước ngoài để bù đắp cho những thiếu hụt trong nền kinh tế Mỹ. Nhưng như vậy có phải là chúng ta đang lợi dụng các quốc gia nghèo vì họ đã mất các nhân tài giỏi nhất vào tay chúng ta? Trở lại những năm 1950, người Anh đưa ra thuật ngữ “chảy máu chất xám” để chỉ trích việc mất nguồn nhân lực về các quốc gia như Mỹ và Canada, vì tại đây các bác sĩ, kỹ sư và những người có trình độ cao khác có thể tìm việc làm với mức lương cao hơn ở quê nhà. Trong ba đến bốn thập niên qua, dòng nhân tài di cư cũng lấy đi nguồn nhân lực quý giá nhất của các nước đang phát triển như Bangladesh, Nigeria và Philippines. Theo AnnaLee Saxenian, nhà khoa học về địa lý và chính trị tại Đại học California ở Berkeley, vấn nạn chảy máu chất xám có thể trở thành hiện tượng “luân chuyển chất xám” mang lại lợi ích cho cả hai đầu quốc gia.

Hãy xem một ví dụ: Miin Wu, di cư từ quê hương Đài Loan đến Mỹ để theo học bằng tiến sĩ về kỹ thuật điện tại Đại học Stanford. Sau khi tốt nghiệp vào năm 1976, ông làm việc cho các công ty huyền thoại Siliconix và Intel. Mười năm sau, ông đồng sáng lập công ty Công nghệ VLSI tại Thung lũng Silicon, chuyên thiết kế và sản xuất vi mạch tích hợp. Cuối thập niên 1980, khi Đài Loan trở thành điểm đến hấp dẫn của ngành sản xuất chip, ông quyết định sử dụng các mối quan hệ ở Mỹ để thành lập Macronix, một trong những công ty bán dẫn đầu tiên của Đài Loan và là công ty đầu tiên của quốc gia này được niêm yết trên sàn Nasdaq[1]. Cuộc đời ông giờ đây là những chuyến vượt Thái Bình Dương đều đặn. Công việc kinh doanh của Wu phát triển và mang lại lợi ích cho cả quê hương lẫn nơi đã cưu mang ông.

James Joo-Jin Kim từ Hàn Quốc tới Mỹ vào những năm 1960 để tiếp tục con đường học vấn. Thời điểm ông đến được Trường Wharton, là khi “cả hai đầu của bán đảo Triều Tiên đều bị chiến tranh tàn phá, thật không thể tưởng tượng được viễn cảnh tồi tệ như thế nào đối với tất cả người dân Hàn Quốc. Chúng tôi nghèo kinh khủng, còn đất nước thì rơi vào tình trạng hỗn loạn”. Năm 1969, sau khi lấy bằng tiến sĩ và trở thành giáo sư đại học, ông thành lập công ty Amkor Technology, chuyên cung cấp dịch vụ thử nghiệm và bao bì bán dẫn, đạt doanh thu 4,2 tỷ USD năm 2018. Bên cạnh đó, Amkor cung cấp việc làm cho gần 30.000 nhân viên trong các nhà máy ở khắp Đông Á và Bồ Đào Nha cùng với một số cơ sở ở Mỹ. Tên của công ty đã nói lên tất cả: Đó là sự kết hợp giữa “America” và “Korea”. Amkor đã góp phần đưa Hàn Quốc trở thành cường quốc công nghệ như ngày nay. “Chúng tôi sống sót, chúng tôi kiên trì, và rồi chúng tôi thịnh vượng”, Kim nói.

Câu chuyện của các doanh nhân có tầm nhìn xa như Wu và Kim đã cho thấy sức tác động mạnh mẽ của người nhập cư đến nhiều quốc gia. Nhờ chi phí vận chuyển thấp hơn và việc liên lạc dễ dàng hơn thông qua các phương tiện kỹ thuật số, các doanh nhân giờ đây có thể điều hành doanh nghiệp hoạt động giữa hai quốc gia xa xôi như Ấn Độ và Mỹ, hay Trung Quốc và Mỹ, qua đó khai thác những nguồn lực bổ sung giữa các quốc gia. Hiện nay, công việc hợp tác từ đơn giản đến phức tạp đều có thể diễn ra song song ở khắp nơi trên các châu lục, nhờ đó tạo ra công ăn việc làm cho cả quê hương lẫn quốc gia nhập cư. Dù cho đến nay, thị trường hợp tác như vậy chủ yếu vẫn là ở Mỹ, nhưng tương lai tăng trưởng của thị trường tiêu dùng Trung Quốc và Ấn Độ sẽ tạo cơ hội lớn cho các doanh nhân và công ty xuyên quốc gia ngày càng phát triển.

Lợi ích của việc luân chuyển chất xám trên thế giới thực sự rất đa dạng, theo ông Saxenian. Nó thu hút người nhập cư có trình độ cao đến với một nền kinh tế như Mỹ, nơi thường xuyên đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động, đồng thời tạo ra việc làm cho người Mỹ trong một số ngành nghề tương lai. Nhưng quan trọng nhất, đó là chiếc cầu nối giữa Mỹ và một số thị trường mới nổi lớn nhất thế giới, mang lại lợi nhuận lớn lao khi trọng tâm kinh tế và tiêu dùng chuyển từ Bắc Đại Tây Dương sang châu Á và cuối cùng là châu Phi.

Ngân hàng Thế giới đã đưa ra dự đoán về quy mô hợp tác quốc tế to lớn dựa trên mạng lưới cộng đồng gồm các doanh nhân và kỹ sư đến Mỹ học tập. Tùy theo quốc gia quê hương, có từ ½ cho đến ¾ doanh nhân thuộc cộng đồng này hồi hương để thành lập các công ty khởi nghiệp. Trong số những người ở lại Mỹ, một nửa cũng trở về quê hương để công tác ít nhất mỗi năm một lần. Lợi ích của mạng lưới cộng đồng những người di cư trình độ cao thể hiện rõ nét nhất ở Israel, Đài Loan và Ấn Độ. Công nghệ thông tin là lĩnh vực kinh tế phù hợp nhất cho loại hình phát triển xuyên quốc gia này, có lẽ vì chỉ cần vốn đầu tư thấp.

Có thể cơ hội từ nguồn lực nhập cư là rất lớn, nhưng cũng không thiếu những chông gai tiềm ẩn nếu người bản xứ xem đó là sự thiệt thòi cho họ. Thật sự chúng ta cần bàn luận thấu đáo để tìm ra các chính sách tốt nhất quy định về số lượng, thời điểm và thành phần nhập cư nhằm tối đa hóa cơ hội cho cả quốc gia quê hương lẫn quốc gia nhập cư, đồng thời không bỏ quên hàng triệu người mất việc và những cộng đồng bị thu hẹp trong quá trình toàn cầu hóa. Nghiên cứu cho thấy hệ thống quản lý hạn ngạch có vẻ không phải là cách tốt nhất để đạt được những mục tiêu đó, mà là các hệ thống dựa trên nhu cầu lao động và trình độ với cơ hội thành công cao hơn. Canada có lẽ là ví dụ điển hình nhất: Đất nước này đã thành công trong việc thu hút người nhập cư trình độ cao khi tạo điều kiện cho sinh viên nước ngoài có thị thực việc làm sau khi tốt nghiệp, ủy ban Hội nghị Canada, hiệp hội của người sử dụng lao động, năm 2018 ước tính tốc độ tăng trưởng kinh tế trong hai thập niên tới sẽ chậm lại ⅓ nếu lượng nhập cư bị cắt giảm: “Nếu Canada không cho nhập cư, lực lượng lao động sẽ bị thu hẹp, tăng trưởng kinh tế yếu, và từ đó gặp thách thức lớn trong việc chu cấp các dịch vụ xã hội như y tế chẳng hạn”. Năm 2030, những nền kinh tế sôi nổi nhất sẽ là những nền kinh tế biết tận dụng lợi ích từ sự đóng góp năng động của người nhập cư, đồng thời vẫn quan tâm đến những người chịu thiệt thòi trong quá trình chuyển đổi không ngừng của đất nước.

❀ ❀ ❀

[1] Sàn giao dịch chứng khoán điện tử Mỹ.