Phá vỡ sáng tạo là… quá trình biến đổi công nghiệp, không ngừng cách mạng hóa cơ cấu kinh tế từ bên trong, không ngừng phá vỡ cái cũ, không ngừng tạo ra cái mới.

- Joseph Schumpeter,

nhà kinh tế

Các nhà phát minh, các doanh nhân đưa ra ý tưởng, sản phẩm và công nghệ mới theo từng phút - nhưng chỉ một số ít trở nên nổi bật và thậm chí rất ít mang tính đột phá. Hãy xem câu chuyện về thiết bị bồn cầu (nhà vệ sinh).

Sau khi tốt nghiệp Đại học Stanford với bằng văn học đa quốc gia, công việc đầu tiên của Virginia Gardiner là làm cho một tạp chí thiết kế. Cô được giao viết về ngành thiết bị bếp và nhà tắm. “Bài viết đầu tiên của tôi cho tạp chí là về nhà vệ sinh và thực tế bao năm không thay đổi của thiết bị này”.

Theo Hiệp hội Bác sĩ Tiết niệu Anh, loại nhà vệ sinh lâu đời nhất mà chúng ta biết có niên đại từ thời đồ đá mới ở Scotland vào khoảng năm 3000 trước Công nguyên. Những chiếc chảo bằng đất nung, có lẽ giội bằng nước sau mỗi lần dùng, có thể được chiêm ngưỡng tại Cung điện Knossos Hy Lạp (1700 TCN). Trong bài báo, Gardiner giới thiệu đến loại nhà vệ sinh xả nước hiện đại có thùng chứa nước ở trên được phát minh vào năm 1596 (hoặc có thể trước đó vài năm) bởi Sir John Harington, một triều thần người Anh, cũng là con đỡ đầu của Elizabeth I, nữ hoàng đặt nền tảng biến nước Anh trở thành một cường quốc châu Âu và sau đó là toàn cầu. Đường ống hình chữ S để ngăn mùi, còn gọi là cổ cò, được phát minh vào năm 1775 bởi thợ đồng hồ Alexander Cummings. Thiết kế nhà vệ sinh không thay đổi nhiều qua các thế kỷ tiếp theo và thế giới phát triển không có gì để phàn nàn. Đó là vì phần bên dưới đã được cải tiến: hệ thống cống.

Nhưng vẫn có những nơi điều kiện chưa phát triển và khó khăn, như trường hợp của Eleonore Rartjarasoaniony, một bà mẹ 47 tuổi sống ở Antananarivo, thủ đô Madagascar, với một cửa hàng nhỏ. Nhà cô không có đường ống thoát nước, nghĩa là cũng không dùng được bồn cầu xả nước. Cách đây vài tháng, cô đã thay nhà xí hố của mình bằng một loại nhà vệ sinh hoàn toàn mới không dùng nước, nhờ sử dụng màng phân hủy sinh học để niêm phong chất thải và lưu trữ bên dưới nhà vệ sinh (lợi ích bổ sung: không hề có mùi hôi). Đơn vị sản xuất loại nhà vệ sinh này thu gom chất thải mỗi tuần một lần. “Gia đình tôi bốn người và ba người thuê nhà cùng sử dụng - vì phần này đã được tính trong tiền thuê” cô chia sẻ. “Ngay cả con trai tôi cũng dùng được”. Như bao nhiêu bà mẹ châu Phi hay ở các nước đang phát triển khác, cô sống trong nỗi lo sợ một ngày nào đó con mình sẽ chết ngạt trong hố phân.

Đơn vị sản xuất loại nhà vệ sinh nhà Elconore đang dùng là Loowatt, một công ty có trụ sở tại London. Người sáng lập là ai? Chính là cô Virginia Gardiner. Sau thời gian ngắn làm phóng viên tạp chí, cô tiếp tục theo học bằng thạc sĩ tại Đại học Nghệ thuật Hoàng gia London và viết luận án về hệ thống nhà vệ sinh không dùng nước. Cô thành lập công ty vào năm 2010. Một năm sau, cô nhận được khoản tài trợ từ Cuộc thi Sáng tạo Nhà vệ sinh Mới của Quỹ Bill & Melinda Gates, nhằm thúc đẩy đổi mới cho môi trường vệ sinh bền vững. Một người Canada sống ở Madagascar biết đến công ty của Gardiner và trở thành nhà đầu tư đầu tiên. Trong vòng một năm, Gardiner bắt đầu chương trình thí điểm và xây dựng một cơ sở xử lý nhỏ, biến chất thải thành khí sinh học để tạo ra điện sạc - chắc bạn đã đoán được - cho điện thoại di động. Những phụ nữ Madagascar như cô Gloria Razafindeamiza còn thấy một lợi ích khác của hệ thống nhà vệ sinh không dùng nước. Trước đây, cô ấy phải dùng chung nhà xí với mấy người hàng xóm, nhưng giờ đây, “với nhà vệ sinh này, tôi cảm thấy an toàn và yên tâm”.

“Ở nhiều nơi trên khắp châu Phi, người ta có thể nói chuyện điện thoại nhưng không thể bật đèn hay mở nước, chứ đừng nói đến chuyện xả nước nhà vệ sinh. Thậm chí họ còn bị đói”, theo bà Winnie V. Mitullah, Giám đốc Viện Nghiên cứu Phát triển Đại học Nairobi. “Có những tiện ích cơ bản nhất mà nhiều người trong chúng ta xem thường - như nước, cống, điện, đường xá - thì rất nhiều người vẫn đang sống trong điều kiện của thế kỷ 19.” Bà Mitullah nhấn mạnh tình trạng thiếu điện, nước sinh hoạt không chỉ là bất tiện. “Trẻ em mắc bệnh và chết vì không có đủ nước sạch để tắm rửa và không có cách xử lý nước thải an toàn. Thêm vào đó, không có đèn để học vào buổi tối, hoặc không có phương tiện để kết nối với thế giới bên ngoài - trừ điện thoại di động - thì cơ hội học hành và thành công sẽ bị hạn chế nhiều.”

Ông Zafar Adeel, Giám đốc Viện Nước, Môi trường và Sức khỏe Đại học Liên Hiệp Quốc, đề nghị “những ai không muốn quan tâm đến vấn đề [vệ sinh] vì cho là dơ dáy, hoặc coi đó chỉ là chuyện nhỏ và xem thường những người liên quan, thì nên tránh sang một bên để người khác hành động vì lợi ích của 1,5 triệu trẻ em và vô số những người khác bị giết mỗi năm do nước bị ô nhiễm và kém vệ sinh”. Tổng cộng có 1,5 tỷ người sở hữu hoặc dùng điện thoại nhưng vẫn phải giải tỏa nhu cầu bản năng ở ngoài trời hay ở nhà vệ sinh công cộng. Và vấn đề vẫn tiếp tục trầm trọng hơn: Đầu tư vào viễn thông di động tăng vọt trong khi những khoản cho hệ thống vệ sinh cơ bản đang giảm dần trên khắp Tiểu vùng Sahara châu Phi và Nam Á. Một con số cụ thể: Trong 20% hộ gia đình Ấn Độ có thu nhập thấp nhất, số hộ có điện thoại di động cao gấp ba lần số hộ có nhà vệ sinh.

Với thế giới phát triển, vấn đề vệ sinh và điện thoại di động là những chuyện không có gì đáng nói. Nhưng ở khu vực Tiểu vùng Sahara châu Phi, mạng lưới viễn thông di động mở rộng cực nhanh vì chi phí đầu tư tương đối thấp. Với 60% dân số ở nông thôn, có thể lắp đặt các tháp viễn thông nhanh và rẻ hơn nhiều so với hệ thống đường dây cố định - chứ đừng nói đến hệ thống cống hay bồn cầu xả nước. Chưa đến 10% dân số các quốc gia thuộc Tiểu vùng Sahara châu Phi có tài khoản ngân hàng hay thẻ tín dụng, do đó điện thoại di động đã trở thành công cụ hữu dụng để chuyển tiền và nhận thanh toán. Trên thực tế có nhiều người ở khu vực này sử dụng hình thức thanh toán di động hơn là ở Đông Á, Nam Á, châu Âu hay châu Mỹ. Và nhiều người trong số họ không còn dùng tiền giấy.

Hiển nhiên, đổi mới công nghệ đã lan rộng đến mọi nền kinh tế và văn hóa trên thế giới trong vai trò làm chủ cuộc chơi. Câu chuyện về điện thoại di động và nhà vệ sinh không dùng nước đều cho chúng ta thấy tiềm năng của công nghệ trong việc cải thiện chất lượng cuộc sống của hàng tỷ người, đặc biệt là ở các thành phố.

Tuy nhiên, liên quan đến các ứng dụng công nghệ mới cho người tiêu dùng, vấn đề cần quan tâm nhất không phải là công nghệ có thể phát triển đến mức nào, mà là tác động của nó đến xu hướng nhân khẩu học và xã hội, tạo nên những lối sống cũng như thực trạng khó lường, tốt có, xấu có.

Tuy nhiên, trước khi đi sâu vào vấn đề này, tôi xin kể câu chuyện về chiếc đồng hồ.