Nói đến mảng công việc sáng tạo ở thành thị, mọi người thường nghĩ đến Thung lũng Silicon hay Khu phố Silicon của Manhattan. Nhưng Chattanooga lại rất khác biệt ở nhiều khía cạnh. “Nhìn vào các công ty khởi nghiệp, bạn sẽ thấy đặc trưng của họ là rất xanh, rất tự do, rất trẻ. Đó cũng là đặc trưng ở đây”, theo Jack Studer, lãnh đạo một công ty hỗ trợ khởi nghiệp ở Chattanooga. “Đây là thành phố phía nam. Những người ở Bellhops [công ty dịch vụ chuyển nhà hoạt động dựa trên công nghệ, có trụ sở tại Chattanooga], ai cũng săn bắn, ai cũng đi câu, ai cũng xem bóng bầu dục SEC[1]. Không thể thấy điều đó ở Facebook. Ở đây rất khác”.

Những thành phố tầm vóc toàn cầu như San Francisco và New York đóng một vai trò khác trong nền kinh tế, đó là “thu hút nhân lực toàn cầu”, cụm từ xuất phát từ nghiên cứu đột phá cùng chủ đề của nhà xã hội học Saskia Sassen. Những thành phố này là thỏi nam châm thu hút “giới sáng tạo” - thuật ngữ mà giáo sư Đại học Toronto, cũng là tác giả sách bán chạy Richard Florida dùng để gọi các chuyên gia có trình độ cao - gồm các nhà khoa học, kỹ sư cho đến kiến trúc sư, nghệ sĩ và các nhà thiết kế. Các thành phố phải tranh nhau thu hút và giữ chân họ, và ngược lại, giới sáng tạo cũng thu hút mọi loại hình kinh doanh, tạo thành một vòng tròn phát triển. Điều chính yếu là nhiều thành phố đã trở thành ngôi nhà phát triển cải tiến đổi mới.

Ngày nay, giới sáng tạo chiếm khoảng ⅓ lực lượng lao động Mỹ, và dự kiến tăng thành 50% vào năm 2030. Những người làm công việc sáng tạo “dựa trên khối kiến thức phức tạp để giải quyết các vấn đề cụ thể”. Ông Florida tóm gọn những yếu tố thành phố cần có để phát triển tầng lớp sáng tạo năng động bằng “ba chữ T”: Talent - nhân tài, Tolerance - độ dung hòa và Technology - công nghệ.

Trong ba yếu tố, “độ dung hòa” thu hút khá nhiều sự chú ý. Ông Florida cho biết các thành phố đạt điểm cao về cái ông gọi là “Chỉ số Đồng tính” và “Chỉ số Bohemian” sẽ thoáng hơn về độ dung hòa. Ông định nghĩa đó là thái độ chào đón nhiều kiểu người khác nhau, dù là LGBTQ, nghệ sĩ, nhạc sĩ, hay là người nào khác. Nói rộng hơn, toàn bộ giới sáng tạo gắn liền với một lối sống đặc trưng cổ vũ cho tinh thần cởi mở. “Dung hòa và cởi mở với môi trường đa dạng là một phần thiết yếu của quá trình thay đổi văn hóa diện rộng hướng đến các giá trị hậu duy vật[2]”, ông viết. Đó là “lợi thế kinh tế bổ sung, bên cạnh công nghệ và tài năng”. Ba chữ T sẽ hợp lực để thu hút nhân tài mang lại sức mạnh cho nền kinh tế tri thức. Ông Florida nhắc đến một đặc điểm của quá trình đô thị hồi sinh, đó là “Văn hóa đường phố” biểu thị cho “sự pha trộn đa dạng các quán cà phê, nhạc sĩ vỉa hè, cùng với những phòng trưng bày và quán rượu nhỏ, nơi không tồn tại ranh giới giữa người xem và người diễn, hay giữa tác phẩm và người sáng tạo”.

Tầm quan trọng của sáng tạo ngày càng bộc lộ rõ hơn trong rất nhiều ngành nghề. David J. Deming, nhà kinh tế học của Trường Đào tạo sau đại học Harvard, nhận thấy ngày càng có nhiều công việc đòi hỏi các kỹ năng ngoài mức phân tích thông thường. Quan trọng hơn, xã hội hiện đang cần các kỹ năng liên quan đến công việc như điều phối, đàm phán, thuyết phục và nhận thức xã hội. Nghiên cứu của Deming cho thấy đến năm 2030, phần lớn các công việc sẽ đòi hỏi các kỹ năng xã hội và khả năng sáng tạo.

Ông Florida và các đồng nghiệp tiến hành xếp hạng 30 thành phố sáng tạo nhất nước Mỹ, trong đó Cupertino và Palo Alto ở California, McLean, Virginia và Bethesda, Maryland, đứng đầu danh sách năm 2015. (Chattanooga không nằm trong danh sách này). Đáng chú ý, California là một trong hai tiểu bang có nhiều thành phố sáng tạo nhất nhưng lại có chỉ số sáng tạo thấp (tiểu bang còn lại là New Jersey). Điều đó có nghĩa là “các thành phố có tỷ trọng giới sáng tạo cực cao và cực thấp vẫn tồn tại song song”, theo báo cáo của chương trình CityLab Florida. “Có vẻ như khoảng cách kinh tế giữa các vùng không rõ nét bằng sự chênh lệch cao và thấp giữa một số trung tâm kinh tế năng động nhất nước Mỹ.”

CityLab cũng chia các thành phố và khu đô thị trên khắp thế giới thành ba loại. Những “gã khổng lồ toàn cầu” bao gồm New York, Los Angeles, London, Paris, Tokyo và Osaka-Kobe. San Jose, Boston, Seattle, San Diego, Washington DC, Chicago, Austin, Dallas, Atlanta, Portland (ở Oregon), Denver, Amsterdam, Stockholm và Zurich là các “thủ đô tri thức”. Một số nơi khác được gọi là “mỏ neo châu Á” như: Hồng Kông, Singapore, Seoul-Incheon, Thượng Hải, Bắc Kinh và Moscow. Amy Liu, người đứng đầu Chương trình Chính sách Đô thị Viện Brookings, đưa ra nhận xét quan trọng về các thành phố toàn cầu không ngừng phát triển. Bà viết: “Trớ trêu thay tất cả những chuyển biến này đều diễn ra trong cùng một môi trường mới: ngày càng hoài nghi về thương mại toàn cầu, lo ngại về người nhập cư và người tị nạn, cũng như bi quan về nền kinh tế thế giới đang phát triển chậm lại. Làm sao các thành phố có thể tích cực tham gia toàn cầu hóa trong khi phải lo giải quyết tình trạng bất bình đẳng và hậu quả tiêu cực đi kèm với quá trình hội nhập toàn cầu?”. Đừng quên con cháu nghiện hút của bà Rosa Lee sống ở Washington DC, thành phố được coi là một trong những thủ đô tri thức thế giới, nơi có giới sáng tạo chiếm tới 45% lực lượng lao động.

Lý thuyết của Florida về giới sáng tạo đi đôi với quá trình chuyển biến trong xã hội, từ giá trị truyền thống sang giá trị thế tục - lý trí[3], từ giá trị hiện sinh sang giá trị tự thể hiện, theo định nghĩa của Ronald Inglehart, nhà khoa học chính trị Đại học Michigan, cũng là cố vấn cho dự án Khảo sát Giá trị Thế giới. Dù các giá trị và chuẩn mực văn hóa xã hội thường không thay đổi một cách đột ngột và rõ ràng nhưng có thể nhận thấy sự xuất hiện của các giá trị thế tục, lý trí, tự thể hiện và hậu duy vật, trong đó ly hôn, phá thai, án tử, tự tử, khuynh hướng tình dục khác nhau và bình đẳng giới ngày càng được chấp nhận. Tuy nhiên, cần lưu ý là dữ liệu về quá trình tiến hóa các giá trị văn hóa cho thấy ít nhất một nửa thế giới vẫn là chú trọng đến các giá trị truyền thống hoặc giá trị hiện sinh. Và một phần thiểu số đáng kể vẫn đề cao cả giá trị hiện sinh lẫn giá trị truyền thống, đặc biệt là ở Nam Á, Trung Đông và Bắc Phi.

❀ ❀ ❀

[1] Southeastern Conference.

[2] Trong xã hội học, giá trị hậu duy vật là các giá trị mới về tự chủ và tự thể hiện cá nhân.

[3] Những xã hội dựa trên các giá trị thế tục - lý trí sẽ ít chú trọng đến tôn giáo, các giá trị và vai trò gia đình truyền thống. Ly hôn, phá thai, án tử hình và tự tử được coi là có thể chấp nhận được trong xã hội này.