Chúng ta cũng cần phải có góc nhìn đa chiều trong việc tìm cách giúp đô thị vượt qua một trong những thách thức khó khăn nhất của các nước phát triển, đó là hậu quả suy tàn sau quá trình phi công nghiệp hóa, làm gia tăng nghèo đói và phá vỡ tầng lớp trung lưu.

Năm 1997, Bảo tàng Guggenheim Bilbao ra mắt công chúng tại một thành phố công nghiệp mục nát ở xứ Basque, miền Bắc Tây Ban Nha, nơi từng có các công trình sắt thép và đóng tàu phát triển mạnh vào nửa sau của thế kỷ 19 - một câu chuyện kinh điển về thời kỳ bùng nổ rồi phá sản xảy ra với hàng trăm thành phố công nghiệp bỏ hoang ở châu Âu và Mỹ. Tòa nhà được thiết kế bởi kiến trúc sư siêu sao Frank Gehry. Hình dạng cong gợi cảm, màu bạch kim của tòa nhà đã ngay lập tức trở thành một cơn sốt trên khắp thế giới. “Bilbao gần đây cứ như là chốn hành hương”, nhà phê bình kiến trúc nổi tiếng Herbert Muschamp viết trên tạp chí New York Times. “Người ta nói rằng phép màu vẫn xảy ra, và ở đây có một phép màu kỳ diệu… Mọi người đổ xô đến Bilbao trong gần hai năm, chỉ để xem tòa nhà hình thành như thế nào. ‘Anh đã đến Bilbao chưa?’, trong giới kiến trúc, đó đã trở thành một câu khẩu hiệu. Anh có thấy thứ ánh sáng đó không? Anh đã thấy tương lai là thế nào chưa? Tòa nhà hoạt động hiệu quả không, có giải trí không?”. Chủ yếu tòa nhà hấp dẫn đối với người xem bình thường là vì hình thức phức tạp, bất thường của nó. Bạn tôi, Rafael del Pino, cựu chủ tịch Ferrovial, công ty xây dựng tòa nhà này, từng nói đùa với một trong những đối tác của Gehry: “Nếu chúng tôi xây dựng nó hơi khác một chút, liệu các anh có nhận ra?”.

Guggenheim Bilbao đã trở thành biểu tượng toàn cầu về sự hồi sinh của đô thị. “Hệ thống công nghiệp suy thoái, tỷ lệ thất nghiệp cao (từ 25 đến 30%, và lên tới 35% ở một số khu vực nhất định trong các đô thị lớn), môi trường và cơ sở vật chất xuống cấp, cùng với các vấn đề về dân số di cư, tỷ lệ sinh thấp, và tình trạng đào thải xã hội”, kiến trúc sư Ibon Areso, nhớ lại. Ông từng là phó thị trưởng, trưởng ban quy hoạch đô thị, và là thị trưởng (trong thời gian ngắn), chịu trách nhiệm lãnh đạo quá trình đổi mới của thành phố. Ông nhấn mạnh: “Trong xã hội đương đại, các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao và giải trí là thước đo chính xác về sức sống tổng thể, về mức độ hấp dẫn của một thành phố, góp phần tạo nên hình ảnh của thành phố đó đối với bên ngoài. Tôi tin chắc trong tương lai, sẽ không có thành phố nào chỉ mạnh về tài chính mà không chú trọng về văn hóa. Hiện nay các thành phố thủ đô lớn như London, Paris và New York đã vẹn toàn được cả hai mặt này”.

Công trình Guggenheim Bilbao ngốn mất 132 triệu euro (khoảng 150 triệu USD). Nhiều người dân địa phương chỉ trích kế hoạch này vì không hiểu tại sao chính phủ lại chi quá nhiều tiền để xây dựng bảo tàng trong khi có rất nhiều nhu cầu thiết yếu và ưu tiên khác. Ông Ibon nhớ lại: “Tiến hành khảo sát về độ khả thi ước tính nếu thu hút được 400.000 lượt khách mỗi năm thì có thể chứng tỏ khoản đầu tư này hiệu quả. Năm đầu tiên mở cửa, bảo tàng đã đón 1.360.000 lượt khách”. Hiện nay, trung bình có khoảng một triệu khách tham quan mỗi năm. Hoạt động kinh tế do bảo tàng trực tiếp và gián tiếp mang lại đã tạo ra khoảng 4.000 việc làm, bằng với một nhà máy đóng tàu lớn nhất thành phố trong thời kỳ hoàng kim. Cơ sở hạ tầng được xây dựng - sử dụng vốn của Basque, Tây Ban Nha và Liên minh châu Âu - để chủ yếu biến khu vực trung tâm thành phố trở nên mới lạ và hấp dẫn hơn. Tuy nhiên, “số liệu này vẫn chưa thể hiện được hết các yếu tố khác như hiệu ứng tích cực từ công chúng, mà nhờ đó thu được các khoản đầu tư khác cho thành phố”. Thành công của bảo tàng cũng góp phần “phục hồi lòng tự trọng cho thành phố Bilbao”.

Bên cạnh đó, có nhiều dự án hồi sinh đô thị gây tranh cãi không kém ở Mỹ. Theo một bài xã luận năm 2018 của tờ Fast Company, một tạp chí dành cho các doanh nhân, “Các thành phố ‘di sản’ Mỹ thời hậu công nghiệp đang trải qua thời kỳ phục hưng. Nhưng khu vực dân cư thu nhập thấp, phần lớn là người da đen, vẫn gặp khó khăn hơn bao giờ hết”.

Hãy xem câu chuyện thành phố Pittsburgh, Pennsylvania, quê hương của Andrew Carnegie và Andrew Mellon, “những ông trùm bóc lột” trong kỷ nguyên công nghiệp. Qua năm thế hệ, Pittsburgh cung cấp thép cho toàn quốc để xây dựng các tòa nhà chọc trời, đường cao tốc và những con tàu xuyên lục địa; và có nhiều thành công hơn so với thành phố Bilbao trong cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên. Nhưng Pittsburgh cũng phải hứng chịu hậu quả suy thoái của ngành công nghiệp. Giờ đây, trong một bãi đất trống dọc theo sông Monongahela, công ty Uber đang thử nghiệm xe tự lái. Một công trình xây dựng mục nát gần đó, từng là một phần của nhà máy thép, đang được tái sử dụng thành Viện Chế tạo Người máy Tiên tiến. Tập đoàn Caterpillar đã thành lập một cơ sở sản xuất thiết bị tự động trong ngành xây dựng và khai thác hạng nặng. Hàng tỷ đô la tiền đầu tư đang đổ vào. Cư dân lâu năm ở đây nhận thấy giá bất động sản đang tăng lên sau nhiều thập niên sụt giảm. Theo ông Andrew Moore từ Đại học Carnegie-Mellon, “Sự chuyển mình của thành phố thật ngoạn mục nhờ thế hệ người trẻ mới làm việc trong lĩnh vực AI và robot, nhưng có vẻ đó chỉ là sự thay đổi bề mặt hơn là sự chuyển hóa về chất của toàn bộ cộng đồng”.

Khắc phục vấn nạn hàng chục năm của đô thị không phải là điều dễ dàng. Đó là lý do khiến con đường đến năm 2030 và tương lai xa hơn trở nên khó khăn đối với nhiều thành phố. Năm 2018, tờ Fast Company nhận xét: “Pittsburgh hiện đang thay đổi từng ngày”. Tuy nhiên, khi “nhìn kỹ hơn vào Pittsburgh, chúng ta sẽ thấy bao quanh thành phố là các khu lân cận có màu sắc khác”. Alan Mallach, tác giả của cuốn The Divided City: Poverty and Prosperity in Urban America (Tạm dịch: Hai cực thành phố: Nghèo đói và giàu sang ở đô thị Mỹ), đã đề cập đến thực trạng ở các thành phố như Baltimore, Cleveland, Detroit và Pittsburgh, “sự hồi sinh đã bỏ quên những người nghèo”. Ông kết luận rằng “các thành phố chuyển hóa với nhiều khu vực phát triển mạnh, nhưng vẫn còn nhiều khu lân cận mà cư dân chủ yếu là người lao động và tầng lớp trung lưu từng có cuộc sống tương đối ổn định và giờ đang bị đẩy ra ngoài rìa nền kinh tế và xã hội”. Trong cuốn The New Urban Crisis (Tạm dịch: Khủng hoảng đô thị mới), tác giả Richard Florida nhấn mạnh bản chất lưỡng cực của đô thị: “Thành phố có phải là cỗ máy đổi mới tuyệt vời, tượng trưng cho mô hình kinh tế xã hội tiến bộ mà những người lạc quan thường tán dương, hay đó là nơi chứa đựng sự bất bình đẳng và phân chia giai cấp, bị những người bi quan chê bai? Thực tế là cả hai”. Đến năm 2030 sẽ càng có nhiều thành phố phân chia lưỡng cực giữa một bên là những người giàu có, trình độ học vấn cao, và một bên là những người thất học, nghèo khổ, chiếm khoảng 15% dân số trưởng thành. Các thành phố sẽ đối phó ra sao với khoảng cách chênh lệch ngày càng lớn này?

■

“Cậu bé xin cho hỏi, đó có phải là Chattanooga Choo Choo?” - là câu mở đầu của một trong những bài hát nổi tiếng nhất nước Mỹ năm 1941 của Glenn Miller và dàn nhạc, được giới thiệu trong bộ phim Sun Valley Serenade. Bài hát lọt vào top hit và là bản thu âm đạt đĩa vàng đầu tiên vì bán được 1,2 triệu bản trong vòng chín tuần đầu. Chattanooga, Tennessee, khi đó là một thị trấn sản xuất dệt may và đồ nội thất, bên cạnh ngành gia công kim loại phát triển thịnh vượng. Nằm trên bờ sông Tennessee, giáp với Georgia, vùng đất được mệnh danh là “Trái tim của Dixie[1]” (Dynamo of Dixie). Tất cả các chuyến tàu về phía Nam đều dừng lại ở đó.

Cuối thập niên 1950, dân số đạt cao nhất khoảng 130.000 người, tuy nhiên giới trung lưu da trắng đã bắt đầu lũ lượt chuyển về các vùng ngoại ô. Ngay sau đó, công việc sản xuất cũng bắt đầu giảm dần về số lượng. Năm 1969, chính phủ liên bang khẳng định thành phố này có “bầu không khí bẩn nhất so với mọi thành phố khác ở Mỹ” vì những ngọn núi xung quanh đã khiến chất ô nhiễm công nghiệp lưu đọng lại trong thung lũng. Năm 1971, dịch vụ đường sắt chở khách đến Chattanooga phải ngưng hoạt động.

Đến thập niên 1990, thành phố đã có thể hồi sinh một cách ấn tượng. Nhờ quỹ tài trợ từ thiện cho địa phương, nỗ lực xây dựng bờ sông Tennessee uốn khúc đã có bước khởi sắc: Năm 1992, thủy cung nước ngọt lớn nhất thế giới mở cửa, tiếp theo là công viên, trường học và các khu nhà ở. Chattanooga trở thành một trong 18 thành phố Mỹ có sự gia tăng dân số trong những năm 1990. Việc làm trong ngành du lịch, tài chính và bảo hiểm tăng trưởng ở mức hai con số. Thành phố càng được chắp thêm cánh khi Volkswagen tuyên bố năm 2008 họ sẽ đầu tư 1 tỷ USD để xây dựng một cơ sở lắp ráp lớn trong khu vực.

Nhưng có lẽ hành động nhìn xa trông rộng nhất của các quan chức và giới tư nhân Chattanooga là đầu tư vào mạng Internet cáp quang tốc độ cao trên toàn thành phố, đi tiên phong trước mọi thành phố khác trên nước Mỹ (có chưa tới 200 thành phố trang bị hệ thống mạng), “the Gig”, biểu thị cho tốc độ truyền gigabit trên giây, tự hào là hệ thống mạng có tốc độ kết nối nhanh nhất trong nước. Tổng biên tập Jason Koebler của trang Vice nhận định: “Thay vì thất bại như các thành phố cỡ trung khác, Chattanooga đã biến mình trở thành một trung tâm khởi nghiệp thu hút nhiều người từ Manhattan, San Francisco và Austin”. “Trong giai đoạn 2011-2015, cơ sở hạ tầng cáp quang đã mang lại lợi ích kinh tế xã hội tương đương từ 865,3 triệu đến 1,3 tỷ USD, cùng với từ 2.800 đến 5.200 việc làm mới”, theo kết luận từ nghiên cứu của Bento Lobo, nhà kinh tế học thuộc Đại học Tennessee tại Chattanooga. Cũng như nhiều công ty khác, Claris Networks có trụ sở tại Knoxville nhưng quyết định mở một chi nhánh ở Chattanooga vì “ở Knoxville, dịch vụ mạng 100 Mbps của AT&T có giá 1.400 USDtháng trong khi dịch vụ tương đương [thông qua mạng cáp quang của Chattanooga] có giá 300 USD, tiết kiệm được 1.100 USD”. Mức tiết kiệm thậm chí còn lớn hơn đối với dịch vụ gigabit: “Dịch vụ này với AT&T có giá từ 5.000 - 7.000 USDtháng, nhưng nếu thông qua EPB của Chattanooga thì mức phí là 1.400 USDtháng, tiết kiệm được từ 3.600 - 5.600 USDtháng”. Trong Chương 6 chúng ta sẽ thấy hệ thống the Gig đã giúp Chattanooga thu hút rất nhiều công ty khởi nghiệp hoạt động dựa vào mạng Internet tốc độ cao.

❀ ❀ ❀

[1] Tên gọi các thành phố phía Nam nước Mỹ.