Phụ nữ có tiền và phụ nữ có quyền là hai khái niệm không mấy dễ chịu trong xã hội chúng ta.

- Candace Bushnell,

tác giả Sex And The City

Một chế độ áp đặt các biện pháp tàn nhẫn để kiểm soát nước Mỹ đang vượt qua cuộc khủng hoảng kép về môi trường và tỷ lệ sinh sản, đồng thời chống lại những kẻ phản đối, đe dọa quyền lực của nước cộng hòa. Trường học trống không vì thiếu trẻ em. Trò Scrabble hay các trò vô bổ khác đều bị cấm. “Compubank” thay thế cho mọi loại tiền giấy đang lưu hành. Phụ nữ không có công việc ăn lương hay tài sản riêng. Các thứ linh tinh như mỹ phẩm, đồ trang sức và tạp chí bị xem là tầm thường cần xa lánh. Phụ nữ lớn tuổi biến mất một cách bí ẩn. Các tộc trưởng và những người vợ không con của họ thống trị phụ nữ đẳng cấp thấp hơn. Ai may mắn thì đóng vai trò như một chiếc máy đẻ trong kế hoạch tăng dân bản địa; còn những người không may mắn vô sinh thì phải dọn dẹp ô nhiễm hóa học và chất thải phóng xạ. Mọi đàn ông và phụ nữ đều biết rằng chỉ cần một vi phạm nhỏ nhất về tình dục cũng có thể bị chặt tay chân.

Đây là cốt truyện kỳ lạ của The Handmaids Tale (Tạm dịch: Câu chuyện người hầu gái), một cuốn tiểu thuyết từ năm 1985 nhưng mang đậm chất đương đại của tác giả Margaret Atwood (sau đó được dựng thành loạt phim Hulu). Năm 2018, bà Atwood có nhận xét: “Giờ đang là thời điểm tốt nhất mà cũng là tệ nhất đối với phụ nữ. Người thì phải đấu tranh giành những quyền chưa bao giờ có, còn người thì phải chống lại nguy cơ bị tước bỏ những quyền đó”.

Có thể nhìn thấy dấu ấn của “thời điểm tốt nhất” ở khắp mọi nơi. Phần lớn phụ nữ Mỹ có bằng đại học và sau đại học, hơn 40% phụ nữ đã kết hôn kiếm được nhiều tiền hơn người chồng. Họ đang tích lũy tài sản nhanh hơn nam giới, và với tốc độ này năm 2030, họ sẽ sở hữu hơn một nửa tổng tài sản thế giới.

Nhưng “thời điểm tệ nhất” cũng hiển hiện rõ ràng không kém. Một nghiên cứu về bình đẳng giới do Quỹ Gates tài trợ đưa ra kết luận rằng “chỉ còn 11 năm nữa là đến năm 2030 mà gần 40% trẻ em gái và phụ nữ trên thế giới - tương đương 1,5 tỷ người - đang sống ở các quốc gia không có bình đẳng giới”. Lợi thế về tuổi thọ của nữ giới so với nam giới ở Mỹ và các quốc gia phát triển khác đang giảm sút. Thêm vào đó, tình hình tài sản của phụ nữ sẽ biến đổi khác nhau tùy theo một số yếu tố: có con hay không, độc thân hay đang có mối quan hệ ổn định, đã kết hôn hay ly hôn. Do đó, giữa bản thân các phụ nữ cũng có sự chênh lệch rất lớn.

Đây là xu hướng quan trọng có tác động to lớn không chỉ đến xã hội mà còn với thị trường vốn, vì cách phụ nữ đầu tư không giống như nam giới; với các công ty, vì phụ nữ có những góc nhìn khác nhau về nơi làm việc; và với công cuộc đổi mới, vì ngày càng nhiều phụ nữ trở thành doanh nhân. Phụ nữ vẫn chưa hoàn toàn bình đẳng với nam giới, nhưng chắc chắn sẽ có nhiều chuyển biến lớn với vai trò phụ nữ mới trong nền kinh tế và xã hội.

Hollywood đã thể hiện điều này từ rất sớm. Trong bộ phim Sleepless in Seattle (Tạm dịch: Trắng đêm ở Seattle) năm 1993, một đồng nghiệp nói với nhân vật Annie (do Meg Ryan thủ vai): “Ở tuổi trên 40, bị khủng bố giết còn dễ hơn tìm chồng”. Kinh hoảng, Annie thốt lên: “Chắc không phải vậy đâu!”, Becky (Rosie O’Donnell) trấn an cô: “Đúng thế - không phải vậy đâu. Nhưng cảm giác cứ y như thật”. Cảnh phim này được xây dựng dựa trên một thực tế mà ba nhà nhân khẩu học giỏi nhất trên thế giới đã nghiên cứu. Giữa thập niên 1980, Neil Bennett, David Bloom và Patricia Craig tiến hành điều tra sự khác biệt về tỷ lệ kết hôn của người Mỹ da trắng và da đen. Bloom là nhà kinh tế học đang giảng dạy tại Trường Harvard; Bennett là nhà xã hội học tại Yale, và Craig là nghiên cứu sinh của ông. (Tôi là trợ lý nghiên cứu của Bennett về dự án này năm 1989).

Năm 1986, một phóng viên Advocate, một tờ báo nhỏ ở Stamford, Connecticut, đang tìm một chủ đề hay để viết về Ngày lễ tình nhân. Anh ta gọi cho Bennett để trao đổi nhiều vấn đề, trong đó ông có đề cập đến ước tính xác suất kết hôn của phụ nữ tốt nghiệp đại học ở tuổi 30 là 20%, nhưng nếu 40 tuổi thì tỷ lệ chỉ còn một chữ số. Câu chuyện xuất hiện trên trang đầu tờ Advocate và được phóng viên của Hiệp hội Báo chí chọn gửi cho các đơn vị thành viên với tiêu đề “Phụ nữ còn chần chừ là khỏi kết hôn”. Tháng 6 năm sau, Newsweek dành cột viết hàng tuần cho chủ đề: “Thời điểm vàng trong hôn nhân: Nếu vẫn độc thân, hãy mau kết hôn”. Trang bìa vẽ một biểu đồ cho thấy đường xác suất kết hôn đi xuống khá nhanh khi phụ nữ lớn tuổi. Bên trong là câu chuyện với tiêu đề: “Quá muộn để chờ Hoàng tử Bạch mã?”, với một chi tiết ấn tượng khiến công chúng rúng động: “Phụ nữ 40 tuổi dễ bị khủng bố giết hơn là có thể kết hôn, vì xác suất rất thấp - chỉ 2,6%”. Như Candace Bushnell, tác giả cuốn Sex and the City nổi tiếng (sau được chuyển thành phim với nhan đề Chuyện ấy là chuyện nhỏ), đã viết trên tờ New York Observer: “Trang bìa Newsweek đã khiến phụ nữ độc thân khắp nơi lo sợ”.

“Nghiên cứu Harvard-Yale” sau khi được quốc tế biết đến, đã khởi phát một trong những câu chuyện giật gân nhất thập niên. Tin tức từ các phương tiện truyền thông - mà thường không chân thực với kết luận của nghiên cứu - đã tác động mạnh đến những phụ nữ có học thức đang cố cân bằng mục tiêu nghề nghiệp với cuộc sống cá nhân. Thực tế có chưa đến 10% phụ nữ Mỹ ở độ tuổi 50 và 60 chưa từng kết hôn. Và hiện nay ở Mỹ, số cặp đôi không kết hôn nhưng sống chung và nuôi dạy con cái còn nhiều hơn số cặp vợ chồng chính thống. Bên cạnh đó, số cặp đồng giới cũng ngày càng gia tăng.

Vị thế kinh tế xã hội mới của phụ nữ mang ý nghĩa rất sâu rộng. Như chúng ta đã thấy trong Chương 1 về các xu hướng dân số, những thay đổi mang tính chuyển hóa này đều là kết quả của nhiều yếu tố đan xen. Ngày càng nhiều phụ nữ chú trọng theo đuổi con đường học vấn, làm việc bên ngoài xã hội và sinh ít con hơn.

Bên cạnh đó, một điều quan trọng nữa là phụ nữ có vẻ sống lâu hơn nam giới - ít nhất là vào thời điểm hiện nay. Tôi không thể chắc với bất kỳ phụ nữ nào đang đọc bài này, nhưng trung bình bạn sẽ hưởng thụ cuộc đời lâu hơn đàn ông từ bốn đến bảy năm, tùy vào nơi bạn sống trên thế giới. Tuổi thọ là yếu tố quan trọng vì nó kéo dài số năm làm việc cũng như thời gian tích lũy tài sản. Và khả năng phụ nữ thừa hưởng của cải từ chồng hoặc người bạn đời cao hơn so với chiều ngược lại.

Tin tốt cho phụ nữ trên thế giới dài dòng là như vậy. Còn nói một cách đơn giản, họ sẽ trở nên giàu có trước khi thế giới tiến vào năm 2030. Chính xác hơn, ngày nay xác suất phụ nữ giàu có và tận hưởng cuộc sống sung túc cao hơn rất nhiều so với thế hệ bà, mẹ trước đây.

Đồng thời, tôi e rằng cũng có tin rất xấu cho nam giới, kể cả tôi. Đàn ông sẽ không chỉ nghèo hơn hoặc không thể gia tăng tài sản nhanh chóng, mà trung bình - luôn luôn là trung bình - họ sẽ chết sớm hơn so với phụ nữ cùng tuổi. Và khi họ ra đi, đoán xem ai sẽ thừa hưởng tài sản?