Chúng ta thường tự hỏi làm sao có thể ngăn chặn tình trạng trái đất nóng lên trong khi không thể cấm triệt để việc phát thải khí carbon của các nền kinh tế. Câu trả lời là những điều chỉnh nhỏ, bình thường trong hành vi hàng ngày của chúng ta hoàn toàn có thể giúp ngăn chặn thảm họa xảy ra. Có hai nguyên tắc cơ bản để làm cho cuộc sống thành phố trở nên thân thiện hơn với môi trường, đồng thời cũng dễ chịu và thú vị hơn đối với phần lớn cư dân. Nếu không kịp thời áp dụng thì sẽ rất khó đối phó với ô nhiễm, suy thoái môi trường và biến đổi khí hậu. Và cả hai đều đòi hỏi chúng ta phải có cách tư duy đa chiều.

Nguyên tắc thứ nhất là “những điều bình thường tạo nên thành quả xuất sắc” với hàm ý rằng hiệu suất cao không nhất thiết chỉ nhờ vào những bước nhảy vọt hay tài năng bẩm sinh mà là từ nhiều cải tiến nhỏ. Nhà xã hội học Daniel Chambliss đưa ra thuật ngữ này sau khi tiến hành phân tích sâu rộng về sắc tộc và số liệu của các vận động viên bơi lội để đi đến kết luận rằng “thành tích siêu đẳng thực chất là sự kết hợp của hàng chục kỹ năng và hoạt động nhỏ, có thể học được qua tập luyện”. Theo Mary Meagher, người từng ba lần đoạt huy chương vàng Olympic, “Mọi người không biết chứ thực chất thành công cũng xuất phát từ những điều bình thường thôi”. Đó là một chuỗi dài những việc nhỏ được thực hiện đồng thời để tạo nên kết quả vượt trội. “Không có gì là phi thường hay siêu phàm trong những hành động đó; mà thực tế chỉ là thực hiện chúng một cách nhất quán và chính xác”, Chambliss nói. Nói cách khác, thành quả xuất sắc về cơ bản xuất phát từ những điều bình thường. Cơ chế hoạt động là như thế này: Các vận động viên bơi lội nâng cao thành tích bằng cách tập luyện “cú lật chuẩn xác”, để tạo ra “cú bật khỏi tường một cách mượt mà, với hai cánh tay ép sát đầu” để “hai bàn tay duỗi thẳng, không cụp lại tạo ra khoảng chứa không khí”, học cách tập tạ “để tăng cường sức khỏe đúng cách”, “ăn các loại thực phẩm phù hợp”, “mặc những bộ đồ thi đấu tốt nhất”,… Peter Drucker, một trong những nhà tư vấn quản lý tài năng nhất từng viết rằng: Để trở thành một nhà điều hành thành công “không cần phải có năng khiếu, tài năng hay kiến thức gì đặc biệt. Người điều hành hiệu quả cần phải làm một số việc nhất định - và thường là khá đơn giản”. Trong tương lai, những điều chỉnh hành vi nhỏ từ phía chúng ta có thể sẽ giúp ích rất nhiều trong việc làm chậm biến đổi khí hậu và giữ gìn môi trường cho các thế hệ sau.

Nguyên tắc thứ hai liên quan đến khái niệm mà các nhà khoa học hành vi gọi là “điều hướng” - tức sửa đổi hành vi thông qua củng cố trực tiếp hoặc gợi ý gián tiếp nhằm tác động đến động cơ, quyết định của các nhóm hoặc cá nhân. “Nghệ thuật điều hướng” lần đầu tiên được nhắc đến trong một bài báo có tiêu đề “Einstein Meets Magritte” (Tạm dịch: Einstein gặp gỡ Magritte) của nhà khoa học người Anh DJ Stewart năm 1999. Năm 2008, cuốn Nudge: Improving Decisions about Health, Wealth, and Happiness (Tạm dịch: Điều hướng hành vi: Cải thiện các quyết định về sức khỏe, sự giàu có và hạnh phúc) của hai tác giả Richard Thaler và Cass Sunstein đã đưa ngành “khoa học điều hướng hành vi” đến sự chú ý của toàn thế giới. Theo họ, vấn đề là mọi người thường hành động theo cách không chỉ gây hại cho lợi ích chung mà còn bất lợi cho riêng họ. Đồng tác giả Thaler - người sau đó đoạt giải Nobel Khoa học Kinh tế - cho rằng vẻ đẹp thực sự của nghệ thuật điều hướng nằm ở khả năng tạo ra sự thay đổi hành vi thúc đẩy lợi ích chung cũng như riêng. Điều hướng hành vi không liên quan đến quy định, tuân thủ hay ép buộc. Thaler và Sunstein gọi đó là “biện pháp chi phối một cách tự nhiên”. Họ viết rằng “để gọi là điều hướng hành vi thì hành động can thiệp cần phải dễ dàng và đơn giản để không bị né tránh. Điều hướng nghĩa là không bắt buộc. Việc để trái cây ngang tầm mắt [bên cạnh quầy giao dịch] được xem là một hành động điều hướng, còn cấm ăn vặt thì lại không phải”.

Điều hướng hành vi mang lại hiệu quả qua những thay đổi nhỏ, tinh tế và không tốn kém. Ví dụ: Bằng cách khắc hình một con ruồi trên bệ tiểu nam tại sân bay Schiphol Amsterdam, các nhà thiết kế đã giúp người dùng “dễ nhắm trúng đích”, từ đó giảm chi phí vệ sinh. Nghệ thuật điều hướng hành vi đã được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như tiếp thị, quản lý nhân lực, chăm sóc sức khỏe, các loại liệu pháp chữa trị, và kể cả chính trị, trong đó các ứng cử viên áp dụng kỹ thuật điều hướng để nâng cao hiệu quả hoạt động gây quỹ, mức độ tương tác và số người tham gia bầu cử.

Tôi xin kể một vài ví dụ thực tế. Tùy theo số lần gặp đèn đỏ trên đường đi hàng ngày ở Philadelphia, mà thời gian đi làm của tôi có thể tăng gấp đôi hoặc thậm chí gấp ba, và theo đó là lượng khí thải carbon từ xe của tôi. Do đó tôi nôn nóng muốn tăng tốc qua giao lộ khi đèn sắp chuyển sang đỏ - một hành vi rất nguy hiểm, dễ gây tai nạn. Nhưng thành phố có thể lắp đặt bảng thông báo phía trên đèn giao thông để người lái xe biết tình trạng của cây đèn tiếp theo. Nếu tôi đang đến gần một đèn giao thông chuyển màu vàng và thấy cây đèn tiếp theo cũng sẽ chuyển vàng và rồi chuyển đỏ, thì tôi sẽ không còn muốn đua nhanh qua ngã tư trước khi đèn chuyển sang đỏ vì đằng nào tôi cũng phải dừng lại ở đèn giao thông tiếp theo. Một ví dụ khác, việc sơn các đường kẻ và mũi tên trên mặt đường sẽ giúp lái xe trơn tru hơn, nhất là khi rẽ. Tương tự, các nhà bán lẻ từ lâu đã biết rằng nếu tăng nhịp độ nhạc nền khi cửa hàng đông đúc thì sẽ giúp giảm bớt số khách chờ mà vẫn tối đa hóa doanh số bán hàng.

Nghiên cứu chỉ ra rằng những hành động điều chỉnh thường ngày và các biện pháp chi phối tự nhiên có thể giúp đô thị đối phó với nạn ô nhiễm, tắc đường và biến đổi khí hậu một cách hiệu quả hơn các hình thức phạt tiền, đánh thuế khí thải carbon, hoặc chính sách tiền tệ. Những hành vi ủng hộ môi trường như chọn phương thức giao thông ít ô nhiễm hơn, tham gia tái chế hay sử dụng chất tẩy rửa thân thiện với môi trường sẽ được nhân rộng một khi mọi người nhận thấy cần có nghĩa vụ góp phần ngăn chặn biến đổi khí hậu. Đúng là cần nâng cao nhận thức của mọi người về tình trạng vấn đề và hậu quả, cũng như khuyến khích tinh thần trách nhiệm cá nhân và thúc đẩy hành động. Nhưng nghiên cứu cho thấy các hành vi ủng hộ môi trường phần lớn là dựa trên thói quen, vì vậy có thể thu hẹp khoảng cách từ suy nghĩ đến hành động bằng cách thúc đẩy mọi người hình thành thói quen tích cực. Ví dụ, trên nhiệt kế nên hiển thị chi phí làm ấm phòng thay vì chỉ đề cập nhiệt độ là bao nhiêu. Trên hóa đơn điện nếu có so sánh với lượng tiêu thụ trung bình trong khu vực lân cận, thì có thể giúp giảm mức tiêu thụ năng lượng vì đánh vào tâm lý hành động giống những người xung quanh thay vì cứ dùng điện một cách vô tâm. Nếu có thể trả phí xe buýt thuận tiện hơn bằng thẻ tín dụng hay thanh toán di động, thì sẽ khuyến khích nhiều người sử dụng phương tiện giao thông công cộng hơn.