Nhằm mục đích chấm dứt những vụ cãi lộn lung tung về giáo lý làm trì trệ mọi công việc trên đảo, một qui định được đề ra: mỗi ngày chỉ có một buổi giảng đạo không quá nửa giờ, tổ chức ở một nơi nhất định. Trong khi rao giảng, không được công kích giáo hoàng, không xúc phạm Đức Mẹ Đồng Trinh. Tình hình êm ả một thời gian. Vì thế, phái theo tôn giáo mới không tiến triển mấy, còn phái trung thành với những giáo điều cơ đốc cũ thì coi như mình đã thắng. Tuy nhiên hai phe phái vẫn tồn tại riêng biệt, luôn giữ miếng với nhau, xung đột có nguy cơ bùng nổ bất cứ lúc nào.

Phải cấp tốc có biện pháp để cứu vãn đoàn kết. Lộn xộn tạm lắng ở cấp dưới, nhưng ở cấp trên vẫn âm ỉ. Vì phái nào cũng quan niệm đoàn kết có nghĩa phái kia phải nhượng bộ, và phái nào cũng ra sức củng cố lực lượng của mình. Ngài Gonzagues đã lấy lại được tự tin để lèo lái con thuyền của phái Công giáo một cách vững vàng. Ông chỉ chịu tha thứ cho phái Tin lành nếu họ chịu đọc kinh Credo. Còn những người này lại chỉ chịu bỏ qua cho phái kia nếu họ chấp nhận từ bỏ hoàn toàn những việc sùng tín. Thế là những người theo phe DuPont tìm mọi cách củng cố lực lượng, giảng dụ những kiến thức cơ sở của Calvin cho các tín đồ mới cải đạo. Họ còn tổ chức một đội đặc biệt có khả năng loại bỏ mọi tư tưởng tà giáo luồn lách trong nội bộ. DuPont được nhất trí công nhận là lãnh tụ tinh thần của cộng đồng Tin lành và không có việc gì liên quan đến một nửa dân số đảo mà không có ý kiến chỉ đạo của ông ta.

Riêng Villegagnon vẫn không rời bỏ ý nghĩ về một sự thỏa hiệp hợp lý. Để nghiên cứu những ý kiến mới nhất của nhà cải cách tôn giáo ở Genève, xem có thể dung hòa được gì với Roma, đô đốc đề nghị Richer cho mượn cuốn Những quy tắc tôn giáo, tác phẩm mới xuất bản của Calvin. Cũng phải khẩn khoản mới mượn được, vì Richer chỉ có một bản, ông ta sợ Villegagnon mượn rồi lờ đi không trả.

Những gì đô đốc đọc thấy trong sách làm ông vô cùng sửng sốt, kinh ngạc. Không còn đâu những tư tưởng tự do, táo bạo, sôi sục của những tác phẩm Tin lành đầu tiên nữa. Với lý do khôi phục lạ trật tự, Calvin khai tử ngay chính những ý tưởng của mình. Dưới ngòi bút của ông, phong trào Cải cách nay gồm toàn những chế tài ép buộc, cưỡng bức, trừng phạt. Villegagnon tự trách mình đã không nắm được sự thay đổi ấy, mà lại ngửa tay xin cầu viện từ ông ta. Nhưng việc đã trót, nay cần gỡ ra thế nào.

Và thế là, ngày biếng ăn, đêm quên nghỉ, lơ là các công việc khác, Villegagnon ra sức băm chặt thật nhỏ tất cả mọi lý lẽ, trộn lẫn hương liệu chiết ra từ các tác phẩm cổ đại, nhồi ấn các mẫu vật trích trong sách Phúc âm vào hỗn hợp đó, nhào nặn, rán vàng, thêm mắm thêm muối theo cái cách thô kệch của một chiến binh. Cái cách xào nấu mang tính thần học ấy giúp ông nhìn ra những khó khăn chính và rút ra vấn đề cốt lõi cần giải quyết. Và ông có linh cảm: rồi mọi việc sẽ ổn thỏa. Sách Phúc Âm không đề cập việc các thầy tu có được lập gia đình không, vấn đề cứu rỗi linh hồn có phải trả tiền hay không cũng không bị phái công giáo ở Gonjaques hoàn toàn phản bác. Ông này vốn đã chẳng coi giới giáo sĩ ra gì, vì vậy không bao giờ tin được, họ có quyền năng cứu rỗi được ai. Và người ta vẫn có thể tự do thuê cầu nguyện; việc này giúp cho việc cứu rỗi được tốt đẹp chứ không thách thức nó. Vấn đề Đức Mẹ Đồng Trinh thì gay go hơn. Song tâm hồn thi sĩ của Gonjaques đã cung cấp giải pháp: có thể cho phép tín đồ công giáo tôn vinh Đức Mẹ mà không cần tin vào bản chất thiêng liêng của Người. Dù sao thì Bà cũng không phải là người đàn bà đầu tiên được gán cho nhiều quyền lực hơn thực tế. Phái Tin lành có thể chấp nhận lòng tôn kính ấy mà không coi là sùng tín. Về mặt nghi lễ, thì ban thánh thể bằng hai thứ rượu và bánh thánh là phù hợp với tinh thần cổ xưa. Còn về nồng độ của rượu, từng người có thể quyết định thế nào là phải…

Cuối cùng, cái nút của sự tranh cãi cần giải quyết, thậm chí là trung tâm của vấn đề có thể chia rẽ hai phái mãi mãi, đó là điểm mà đô đốc đã sớm nhận ra từ đầu: Chúa có hiển hiện thật sự trong chiếc bánh thánh hay không? Vì thực ra, tất cả xuất phát từ đó. Nếu Chúa không có trong bánh thánh, thì con người bị bỏ rơi, trơ trọi. Một người có thể nhận được ân sủng tối cao đấy, nhưng mọi con đường giao lưu với Đức Chúa cứu thế bị đóng lại. Không thể tiếp cận với Người, không thể bồi dưỡng mình bằng sức sống của Người. Thượng đế đã đưa Con Trai mình xuống trần rồi lại gọi về, và con người chỉ còn giữ lại cho mình mỗi Kinh thánh của Chúa Cứu thế để lại. Trên hòn đảo heo hút ở tận cùng thế giới này, Villegagnon hiểu rõ nỗi cô đơn ấy. Ông chưa bao giờ thấy thiếu vắng Chúa chẳng qua chỉ vì, nhờ vai trò trung gian của lễ ban thánh thể, ông vẫn có thể được đối diện với Ngài, nguồn an ủi, nguồn sống vĩnh cửu.

Nếu Chúa có mặt trong bánh thánh, người tín đồ sẽ không thấy cô đơn, đói khát, không bị mất phương hướng. Và đến Ngày phán xét cuối cùng, không chỉ linh hồn người chết được hồi sinh, mà cả xác thịt cũng sống lại do đã hấp thụ máu thịt của Chúa. Tuy nhiên vấn đề này cũng còn mù mờ. Phái công giáo luôn nói đến hóa thể: bánh mì và rượu sẽ trở thành máu và thịt của Chúa. Luther thì lại dùng từ đồng hiện: Bánh và rượu thánh, tuy vẫn là vật chất phàm tục, nhưng cũng trở thành thịt và máu của Chúa. Nhưng Calvin thì sao? Dường như ông bác cả phái công giáo lẫn Luther, phủ nhận sự hiện hữu cụ thể của Chúa. Song ông công kích luôn cả những người Socin hoặc Zwingli, coi lễ ban thánh thể là một cử chỉ tượng trưng, không có Chúa nào bên trong, mà chỉ là sự tưởng niệm đơn thuần và đáng buồn về Chúa Cứu thế không còn ở trên đời này nữa.

Trọng tâm thảo luận chính là ở đó. Phải buộc phái Calvin nói cho rõ, dồn họ vào chân tường, bắt họ phải ngả về phía này hay phía kia. Hoặc cuối cùng họ phải công nhận – dù chỉ trên đầu lưỡi – sự hiện hữu của Chúa, và Villegagnon sẽ san bằng được mọi rào cản với phái công giáo. Hoặc họ phủ nhận. Nếu vậy thì các vị Thượng đế xa vời chẳng ai sờ mó được ấy, bỏ mặc con người trong cõi chết cô đơn, chẳng có ích cho ai. Vậy giáo sĩ là những kẻ lừa bịp, các thánh lễ trở nên vô bổ, giả tạo. Lố bịch như vậy thì lũ huygơnô còn dám nhìn mặt ai nữa. Thay thế những cuộc tranh cãi vô bổ ở cấp dưới là người kém hiểu biết, Villegagnon hiểu lần này phải là một cuộc đấu lý ở cấp cao, làm sáng tỏ bằng tất cả mọi kiến thức có thể vận dụng được. Những người theo tân giáo đã đẩy lui đợt tấn công đầu của ông, nhưng bây giờ đã đến lúc họ không thể trốn tránh đợt mới được nữa, bởi vì lần này, số người tham gia sẽ hạn chế, vì trận này có tính chất quyết định và bắt buộc. Ông cho gọi viên công chứng Amberi vào, lệnh phải thảo ngay giấy triệu tập đàng hoàng, đúng thủ tục.

Hôm sau DuPont nhận được lời mời hội thảo. Cùng được mời dự có Richer, Chartier và một số đệ tử Tin lành (tối đa mười người) để cho cân bằng lực lượng. Cuộc họp sẽ được bảo vệ nghiêm ngặt, không ai được mang vũ khí, phòng khi tranh luận gay gắt, nóng đầu, đặc biệt là Gonzagues. DuPont lập tức nhắn tin nhận lời.

༺༒༻

Trên nền tường thành xây gần xong, giờ phải kéo lên những tảng đá lớn hình chữ nhật để ghép lại thành lỗ châu mai. Just phải chỉ đạo công việc phức tạp này. Giờ chàng đã thành thạo kỹ thuật và nghệ thuật xây công sự. Đây vốn là sở trường của dòng hiệp sĩ xứ Malte: ở châu Âu, hầu như không có thành trì nào, nhất lại xây ở bờ biển, không phải mời họ làm tư vấn. Họ không viết sách, không phổ biến kinh nghiệm cho ai, chỉ truyền miệng giữa thầy và trò. Mà Villegagnon thì không có trò nào chăm chỉ, chịu khó hơn Just.

Mỗi lần ngắm nhìn tòa pháo đài, chàng hiệp sĩ trẻ cảm thấy một niềm tự hào sâu sắc, vì chàng đã bỏ vào đó bao công sức. Mỗi viên đá, hòn gạch như biết nói. Chàng hiểu tác dụng mỗi mảnh tường, mỗi góc khuất, và vô cùng khâm phục cấu trúc tài tình của nghệ thuật phòng thủ, biết dự liệu mỗi trường hợp bất ưng. Có lúc chàng còn mong bọn Bồ Đào Nha tới đây để thử thách sự vững chãi của tòa thành này. Nếu chúng đến thật, chàng tin nó sẽ bất khả xâm phạm.

Sáng hôm đó, chàng đang đi dọc bờ tường, nơi sẽ phải lắp một lan can bằng đá. Chàng yêu tiếng pa lăng cót két ở đầu một cần trục bằng gỗ, đang nhấc bổng một tảng đá. Công việc đòi hỏi rất tỉ mỉ, chính xác, làm sao lắp cho thật khớp, tập trung tâm trí vào đó làm ta quên hết những mâu thuẫn phức tạp đang cấu xé cộng đồng mấy trăm con người ở đây. Trong lĩnh vực lý trí, và cả trái tim nữa, – nhưng Just không muốn nghĩ đến trái tim một chút nào cả -, những khúc mắc biến chuyển thật khôn lường, thắt rồi lại mở, gỡ rồi lại rối, muôn phần khó khăn. Còn đặt một khối đá này lên một khối đá khác công phu thật nhưng cũng thật đơn giản, hoàn thành rồi thì nó sẽ vững bền một cách vĩnh cửu.

Bởi vậy, lúc khối đá được kéo lên cao, bắt đầu hơi lắc lư, Just thoáng bực mình khi nhìn thấy Colombe trèo lên tường thành và đi về phía mình. Chàng tiến vài bước ra đón, để nếu chuyện trò gì – mà Just thì rất ngại nói chuyện với em – thì đám thợ không nghe thấy. Nàng dừng bước. Buổi sáng thật ấm áp, trong ánh nắng mùa thu, trông nàng có vẻ rất khác lạ, và Just thông thể nói được tại sao mình lại có cảm tưởng như thế. Có lẽ vẻ giận dữ, đôi mắt lo âu không muốn nhìn đăm đắm như xưa làm cho chàng rất sợ đối mặt với em gái để phải nhận một mũi tên cay độc hay hung dữ.

- Anh Just, em đi đây. Em đến nói lời tạm biệt.

Với thân hình vạm vỡ của người đầy sức sống, luôn hoạt động ngoài trời và quen cầm vũ khí, phong trần hơn, khuôn mặt thon thả và gầy hơn, sống mũi thẳng tắp, đôi môi vẫn còn mọng nhưng đã khô nẻ vì gió mặn, Just quả đã khác xa với anh con trai mới lớn lộc ngộc khi đặt chân tới đây hai năm rưỡi trước…

Chàng như lớn lên cùng với công trình xây thành và như được cấu tạo cũng bằng thứ vật liệu nặng, vĩnh cửu, có nước láng bóng đẹp.

- Em đi đâu? – Just hỏi.

Chàng có cảm giác như đang cầm lấy một dụng cụ thật nhỏ để nhào trộn một chất gì đó rất dễ tan và có thể còn nguy hiểm nữa.

- Em đi đâu? – Just hỏi.

- Sang với thổ dân Anh điêng.

- Lại đi nữa! – Just thốt lên.

Colombe thầm trách anh không hiểu, vẫn nghĩ chuyến đi này của nàng giống những lần trước. Nhưng rồi nàng thấy nên làm như đây là một chuyến đi bình thường, khỏi phải thú nhận rằng lần này nàng đi là sẽ không trở về.

- Vâng – nàng nói. Lại đi.

Just cúi nhìn xuống đất. Chàng không hiểu ý em gái lắm nhưng có một điều mà chàng cảm thấy rất rõ: sự ra đi của cô là một lời trách móc đối với mình. Do không biết xã hội người Anh điêng còn có một cái gì đó tốt đẹp, hấp dẫn được Colombe, chứ không phải chỉ là cuộc sống hoang dã, tức là trái ngược đáng buồn của cuộc sống văn minh, Just nhận ra rằng sự thiên vị của em gái mang ý nghĩa phê phán khắt khe và gần như xúc phạm. Nàng thích sống trong rừng tức là đánh giá những cố gắng của đám người di dân bằng con mắt nghiệt ngã, là một cách phủ nhận tuyệt đối nhất. Vẻ mặt rụt rè và ủ rũ, chàng nói:

- Em ạ, rồi mọi việc ở đây sẽ khá hơn.

Just đang ở trạng thái giằng co, bản năng mách bảo chàng, em gái nói không sai nhưng cũng không đúng lắm. Nhưng chàng không sao hiểu được một cách rõ ràng nên đành nói tiếp:

- Rồi em xem, chúng ta sẽ đạt được tới đích.

Chính lúc này, nàng mới chợt nhận thấy, tình cảm gắn bó từ thời thơ ấu đối với một người khác có ý nghĩa như thế nào. Trong những lúc chơi đùa ở Clamorgan, trong thời gian khốn khổ ở Ý, trong những ngày vượt biển đen tối, rồi trong bao nỗi sợ hãi, bao niềm hy vọng mà hai anh em đã chia sẻ, họ đã biết trao cho nhau sức mạnh và tình cảm với mấy từ này: chúng ta sẽ đạt tới đích. Và số phận của câu thần chú ấy càng khắt khe hơn, trong giờ phút khi mà họ tin mình sẽ đạt tới đích thì nàng lại không còn thấy hấp dẫn nữa, đơn giản là như vậy.

- Tới đích nào cơ, anh Just? Đích để cho nữ nô lệ bị hãm hiếp, đảo bị phá trơ trụi, chỗ nào cũng hận thù đối địch ư? Anh không thấy gì sao?

 Nhưng để thay lời đáp, Just ngước nhìn phong cảnh bao quát: con đường tuần tra thẳng tắp, khối đá đang hạ dần xuống để đặt đúng vào hàng lan can, rồi súng ống, thuyền bè, cả khu vịnh đang hướng tới thắng lợi vinh quang của nước Pháp Nam cực. Colombe hiểu ý anh. Nàng kéo cái áo lùng thùng và nói:

- Với lại, cứ phải dối trá mãi, em không chịu được.

 Về chuyện này thì hẳn Just phải đồng tình. Chàng ngập ngừng:

- Hay là ta nói hết sự thật với ông Villegagnon.

Colombe quá hiểu anh trai, biết anh nói thế chỉ để mà nói.

Trong tình hình phức tạp hiện nay của đảo, đô đốc đã có nhiều mối lo, Just chẳng dại gì trút thêm sự rắc rối này lên ông. Nhất là lúc này, tình hình đang căng thẳng và xung đột có thể xảy ra bất cứ lúc nào. Trong chiến đấu và lao động, có thể chàng rất dũng cảm, nhưng chàng không đủ sức mạnh để đối phó với những tình cảm thầm kín. Colombe nhớ đến ánh mắt của Just nhìn Aude, và bỗng nàng trở nên chua chát:

- Thế là em sẽ không được dụ lễ cưới của anh. – Nàng nói mà không thể kìm hãm được ánh mắt long lanh nét cười, cái cười gây đau đớn vạn lần cho Just hơn là câu nói vừa rồi.

- Lễ cưới! – Just kêu. Em nói gì vậy? Anh chưa bao giờ...

- Thôi đi – Colombe nhún vai. Anh đừng tự lừa dối mình: anh yêu cô ấy. Càng hay.

Nói rồi, nàng thấy hối hận ngay vì mình đã hèn hạ giáng cho anh một đòn hiểm vào chỗ yếu nhất.

Như vừa bị đâm trúng tim và ngã ngựa, Just lúng túng. Chàng lúng túng vì nàng đã có gan nói ra sự thật ấy thì ít, mà vì mình đã không dám nghĩ đến sự thật ấy thì nhiều. Hai tình cảm trái ngược giằng xé trong lòng chàng, một đằng là tình yêu hiển nhiên của mình với Aude mà chàng không dám công nhận, một đằng là sự phẫn nộ, và chàng không biết nên ngả theo đằng nào. Còn Colombe, nàng sẽ tự khinh rẻ mình nếu chấp nhận một thắng lợi quá dễ dàng.

- Đây là một thử thách đấy, anh Just ạ.

Nào ai ngờ được, họ lại rơi vào một tình huống khốn khổ như thế này? Nàng có vui ngầm vì mối bất hòa này nảy sinh, chấm dứt vở kịch cũ rích của những tình cảm trong sáng và tình bạn tốt đẹp, ngay thẳng, không hề uỷ mị, như tình cảm giữa hai đứa con trai không? Bi kịch không phải ở chỗ, cuối cùng họ đã trở về đúng với bản chất của mình, tức là một người đàn ông và một người đàn bà, mà ở chỗ, khi mất đi mối quan hệ thân thiết giữa trẻ con với nhau gắn bó họ bấy lâu, họ không thể thắt nối một mối quan hệ khác, bởi vì, dù nàng vẫn nghi ngờ điều này, thì trước tiên, họ vẫn là anh em.

Vừa lúc ấy, có tiếng kêu to phía sau, chấm dứt phút im lặng ngượng ngập giữa hai người. Tảng đá do bị đặt xuống quá mạnh, nên vỡ đôi. Just vội chạy tới. Thừa lúc đó, Colombe cũng bỏ đi, không ngoái đầu lại.

༺༒༻

Cuộc hội thảo diễn ra ngay hôm sau, vì phe huygơnô cho biết họ đã sẵn sàng đối chất, không cần thời gian chuẩn bị.

Mọi người họp nhau trong căn phòng mới, sát cạnh dinh thống đốc. Villegagnon cho dựng nó lên làm trụ sở Hội đồng đảo sẽ thành lập theo thỏa thuận chung. Hai vị mục sư cùng năm, sáu đệ tử Tin lành ngồi một bên trên những chiếc ghế dài, còn DuPont như thường lệ vẫn đứng. Ngồi đối diện là ngài Gonzagues cùng một số thợ thủ công mà ngài đã thuyết phục được nguyện trung thành mãi mãi với Ðức Mẹ Đồng Trinh, đồng thời với lời hứa sẽ cho một chỗ làm tốt.

Villegagnon ngồi ở đầu căn phòng hẹp, cách đều giữa hai nhóm, có Just và Thoret đứng phía sau, trấn giữ hai cửa ra vào. Còn ông công chứng Amberi tội nghiệp ngồi ở bàn con giữa hai hàng đối địch, sẵn sàng chịu trận. Không khí căng thẳng như dây đàn. Mấy hôm trước, một số người đã quy về bên này lại xin trở lại bên kia, hẳn là vì bị đe dọa, ép buộc. Trên công trường đã xẩy ra xô xát. Ai nấy đều được báo phải dứt khoát lập trường đứng bên này hay bên kia, dù chẳng biết hai bên khác nhau cái gì. Không ai biết vì sao mình phải thuộc phái “huygơnô” hay phái “giáo hoàng”, chỉ biết đã chọn rồi thì không được thay đổi.

Trong phòng, ai nấy đều tỏ ra nóng ruột. Mấy vách đan bằng lá cọ, vì làm vội, nên có nhiều khe hở nhìn thấy được cả bãi cát trắng phau và khoảng xanh bao la của biển. Cái nóng bức ngột ngạt còn lởn vởn một làn sương ẩm ướt, che khuất cả mặt trời, một hiện tượng khá lạ trong mùa này. Một số người thấp thỏm ngồi không yên và vẫn phân vân không biết có nên ba chân bốn cẳng chuồn mau ra khỏi đây không. Trong không khi lặng gió phảng phất một mùi gây gây, chua chua của mồ hôi, mùi của lo âu. Cuối cùng Villegagnon hỏi:

- Nào, thầy Ambéri, đã sẵn sàng chưa?

Viên công chúng gật đầu, thế là cuộc bàn luận coi như bắt đầu. Ðô đốc lấy giọng thật mềm mại, cố làm ra thân thiện, hòa hợp:

- Thưa các ngài, tất cả chúng ta đều tin vào Ðức Chúa Giê-Su. Ánh sáng và chân lý ở trong tay chúng ta, trên mảnh đất hẻo lánh này, mà chúng ta sẽ biến thành một vườn hoa dâng hiến lên đức Vua nước Pháp.

Ngài Gonzagues thở dài. Cứ nghe thấy từ “vườn hoa” là trong đầu ông lại tràn ngập thơ ca, bởi vì ông thích thi vị hóa Đàn bà, mô tả mái tóc chải mượt, kem phấn, hương thơm, đôi mắt hút hồn, qua những lời ẩn dụ về lối đi thẳng tắp, bồn hoa muôn màu muôn sắc, thảm cỏ xanh tươi, đài phun nước trong veo.

Villegagnon cao giọng nói tiếp, lôi ông hiệp sĩ già ra khỏi cơn cảm hứng lai láng:

- Nhưng, đúng trước nguy cơ đang rình rập và bao vây đảo, chúng ta có bổn phận...

 – Chúng ta có bổn phận phải giữ đoàn kết, không làm vẩn đục lý trí của những con người được giao cho chúng ta chăn dắt, chỉ vì những bất đổng không đáng kể.

 Tiếng lao xao bất bình nổi lên từ tứ phía. Ai nấy đều ngồi thẳng lưng lên, như chuẩn bị nhẩy bật lên, nhiều người còn đằng hắng đầy ngụ ý, như muốn sinh sự đến nơi.

 Villegagnon cố làm ra vẻ thoải mái, nhưng trong lòng đã chột dạ. Ông đã từng mừng rỡ đón những người Tin lành do Genève phái tới, tưởng họ sẽ mang đến luồng gió tự do, trao đổi ý kiến lành mạnh, nay đã thấy mình nghĩ lầm: bọn này sẽ không chấp nhận tranh luận thẳng thắn. Họ không muốn giở gươm giở súng ra vì những việc cỏn con.

- Chúng ta đi thẳng vào điểm chính – Villegagnon hắng giọng – Mọi thứ sẽ từ đấy mà ra. Vậy tôi xin nêu đích danh vấn đề: Đức Chúa Giêsu có hiện diện trong lễ ban thánh thể hay không?

Ông giơ ra một tờ giấy đã chuẩn bị sẵn, trình bày tất cả những hậu quả sẽ xẩy ra, nếu không công nhận là Chúa có hiện hữu thì phải tiến hành thánh lễ làm gì. Về điểm này, tuy cố giữ trung dung, ông tỏ ra gần với quan điểm của phái công giáo hơn. Gonjagues gật gù, vẻ tán đồng. Richer trịnh trọng cất lời, vừa nói vừa nhìn xem ấn tượng mà mình sẽ tạo ra cho mọi người:

 – Có. Ðức Chúa có mặt.

 Khuôn mặt cau có của Villegagnon giãn ra, nhẹ nhõm. Gonzagues ngẩng phắt đầu, làm bộ râu cằm cũng vểnh lên.

Đến lượt Richer giở giấy ra đọc:

- Calvin đã viết: “Tâm hồn chúng ta đều thấm nhuần thực thể của Người, để thực ra chúng ta cùng hòa với Người làm một”.

Villegagnon vui vẻ đứng dậy:

- Hoan hô người anh em, tôi xin ôm hôn ông một cái.

 Song Richer thấy nguy cơ mình sắp bị ôm hôn thật, bèn nói nhanh:

 – Để tôi nói hết đã! Tôi bảo: Chúa có mặt...

 Villegagnon ngồi xuống ghế, nét mặt rạng rỡ:

- … nhưng Người không có mặt.

Bên phe công giáo ồ lên tiếng bất bình đồng loạt, còn Villegagnon thì tái mặt.

Richer giơ bàn tay ngăn mọi lời phản đối, nói tiếp:

- Chúa không có mặt, vì Calvin viết: “Ở đây chỉ có bánh mì và rượu. Mà đó không phải là những thứ để cứu rỗi linh hồn; chỉ là những thứ nhất thời để nuôi dưỡng cái bụng, như đức thánh Paul nói.”

Ðô đốc thét to:

- Bố khỉ! Các ông hãy dứt khoát. Hoặc có hay không có. Ông không có quyền gì cất Chúa đi hay đặt Chúa vào.

- Có đấy. Ðức Chúa có ở đó, vì chúng ta đặt Người vào đó – Richer thủng thỉnh đáp.

Tiếng ồn ào lại nổi lên ở dãy ghế của phe công giáo. Viên mục sư không nao núng, điềm tĩnh nói tiếp:

 – Chính đức tin của tín đồ đã đặt Người vào đó. Chứ thực ra, Người ở bên phải Đức Chúa Cha, thật xa vời với bánh thánh và rượu vang, chẳng khác gì đất xa trời vậy.

 Villegagnon nói to để át tiếng ồn từ phía ngài Gonzagues:

- Nếu vậy, con người do Chúa tạo ra theo hình ảnh của Người, phản ánh sự hoàn hảo của Người, nay lại bị bỏ rơi...

DuPont, từ nẫy chưa tham gia, gào lên:

- Im hết cả đi! Phải, thưa ngài đô đốc, hãy thôi nói chuyện hão huyền về tính thiện của con người. Con người không có tính tốt. Con người đã sa ngã, bị đầy đọa, bị cột vào số kiếp chỉ mong điều ác và làm điều ác.

Mục sư Richer đế thêm, mắt đỏ ngầu:

- Còn thể xác thì dơ bẩn, tâm hồn thì xấu xa, không hòng có phần nào được dự vào sự Hồi sinh của ngày Phán xét cuối cùng.

Cử tọa im phăng phắc, Villegagnon ngồi lặng người. Từ trước đến nay, ông bảo vệ những quan điểm của phái công giáo một cách thực lòng song có mức độ, mong tìm con đường hòa giải yên ổn. Vậy mà đột nhiên, những gì ông vừa nghe đã xúc phạm nặng nề đến niềm tin nhân bản của ông vào con người. Đòn này nặng hơn nhiều. Ông đứng phắt đậy, khiến ai nấy yên lặng nhìn theo.

Ông lần lượt nhìn DuPont và Richer với niềm oán hận tột cùng. Trong tất cả các tội lỗi, họ đã phạm một tội không thể tha thứ: không thương yêu đồng loại. Nếu Villegagnon luôn bảo vệ quan điểm rằng con người sẽ được cứu rỗi, ấy là vì ông tin người làm tấm gương của Chúa, người là cao đẹp, vĩ đại, hoàn hảo, mặc dù có lúc cũng lầm lỗi. Còn bọn kia thì căm ghét lẫn nhau. Và ông vỡ lẽ, làm sao mà nền tôn giáo của tình yêu này lại có thể đồng thời sản sinh ra bọn a-na-báp-tit-xtơ. Nếu con người là xấu xa, không gì cứu thoát được, thì thà cứ để mặc cho họ phạm tội thỏa thích và đắm mình trong vũng bùn tội lỗi.

Cuối cùng, Villegagnon chỉ tay vào công chúng Ambéri:

- Thôi được! Ông ghi biên bản đi. Ghi tất cả những gì đã chia rẽ các ngài đây với chúng ta, và chắc sẽ còn chia rẽ mãi mãi.

Ông đề nghị viết lời lẽ sao cho uyển chuyển, song Richer không chịu, yêu cầu dùng những từ thẳng thừng, coi như từ nay chấm dứt vĩnh viễn. Ngòi bút của viên công chúng xào xạo trên giấy. Trong im lặng ngột ngạt, mỗi người đều suy nghĩ đến hậu quả khôn lường của sự kiện này.

Đúng lúc hai bên sắp bắt tay hạ bút ký thì có những tiếng kêu la vọng tới. Trong căn phòng trống trải này, mỗi tiếng động từ bên ngoài đều ùa vào, vang động. Lần này thì hoàn toàn không phải là tiếng chim chóc. Tiếng la hét ngày càng gần, mọi người nhận ra là tiếng đàn bà. Ðô đốc ra hiệu cho Just mở một cánh cửa. Bà vú Chantal, tóc tai rũ rượi, một tà áo rách toạc trễ xuống một bên ngực, mặt mày nhớn nhác, chạy ùa vào phòng. Richer hỏi giật giọng:

- Cái gì? Có chuyện gì vậy?

- Tiểu thư Aude! Tiểu thư Aude! – bà vú hổn hển.

- Làm sao, nói đi.

- Bọn mọi ăn thịt tiểu thư rồi.

Nói xong câu ấy, bà vú ngất xỉu.