Điều kỳ lạ nhất trong câu chuyện này là nó có thật. Không phải nó chỉ có thể
xẩy ra: thời Phục hưng còn nhiều chuyện phiêu lưu phong phú gấp bội. Cái khó hiểu hơn cả, là cả một giai đoạn này của lịch sử nước Pháp đã bị rơi vào quên lãng. Tại sao những sự kiện như vậy lại không để lại dấu ấn nào trong trí nhớ con người. Không dám so sánh với danh tiếng của Christophe Colomb hay Marco Polo, chỉ những cái tên như Jacques Cartier, Camber de La Salle, Argo, Dupleix đã gợi trong tâm trí ta nhiều ký ức, dù chỉ là do chúng được đặt tên cho một số đường phố hoặc quảng trường. Nói đến Louisiane, đến những thuộc địa ở Saint Laurent, Đông dương hay Pondichéry là nói đến sự hiện diện của nước Pháp ở đó, trong khi cái tên Brésil lại không gợi lên điều gì tương tự, và Villegagnon thì hoàn toàn không ai biết tới. Lần đầu tiên tôi nẩy ra ý tưởng viết sách này là cách đây mười năm, khi tôi sống ở Brésil, cụ thể hơn, khi tôi thăm một bảo tàng nhỏ ở trung tâm Rio, tên gọi Paco Real. Cái tòa nhà xây từ thời thuộc địa Bồ Đào Nha này bây giờ nằm kẹt giữa những nhà chọc trời và xa lộ. Phải vận dụng trí tưởng tượng rất ghê mới hình dung ra được bối cảnh ban đầu của nó. Ðể giúp khách quên đi trong chốc lát khung cảnh của thành Rio hiện đại, bảo tàng trưng bày những bức tranh lớn về cảnh vịnh Guanabara hồi xưa. Thế chỗ những khối bê tông Copacabana, là đầm lầy và rừng xanh chim bay mỏi cánh. Còn nhận ra vài mỏm núi, trong đó có ngọn hình bánh ngọt, tồn tại đến ngày nay.
Hình ảnh thơ mộng của thuở ban đầu đó đã hấp dẫn tôi. Chủ đề vẫn ám ảnh tôi lâu nay, đó là cuộc va chạm đầu tiên giữa những nền văn minh khác nhau, phút khám phá khởi thủy làm nẩy sinh biết bao hiểu lầm, ngộ nhận. Cái thời khắc ngắn ngủi và độc nhất ấy chứa đựng niềm xúc cảm đặc biệt; dù liên quan đến các cộng đồng xã hội, nó làm ta liên tưởng đến tình yêu bột phát giữa hai con người đối mặt với nhau lần đầu tiên.
Tiếc thay, đặc biệt là ở châu Âu, những giờ phút đáng nhớ ấy đã bị chôn lấp dưới các công trình – hoặc còn đứng nguyên hoặc đã đổ nát – của Lịch sử. Rất hiếm địa danh nào còn thấy nó hiển hiện. Ví dụ như Ethiopie, là nước mà tôi đã lưu trú trong quá trình viết sách. Trung Á cũng vậy, ớ đây các nền văn minh gặp nhau mà không để lại được gì lâu dài, không những thế còn luôn đổi mới theo thời gian. Song không đâu như ở châu Mỹ la tinh, ta thấy dấu tích của sự đụng độ đầu tiên của một nền văn minh này đặt chân vào một nền văn minh khác còn gần gũi, sống động đến vậy. Trường hợp Trung Mỹ, dọc dẫy núi Andes, thì sự tiếp xúc này diễn ra như sự đối đầu đẫm máu giữa hai xã hội đã có tổ chức phức tạp và tương đồng ở một số mặt. Ở Brésil, không như vậy: thế giới của người Anhđiêng còn phân tán, cổ lỗ, yếu ớt. Trong nhiều khía cạnh, cuộc đổ bộ của phương Tây lên đó coi như xâm nhập vào thiên nhiên hoang dã. Mới đầu, tôi tìm hiểu theo hướng đó, chuấn bị khám phá cảnh xã hội chúng ta chỉ đối diện với chính mình giữa miền đất mới trống rỗng.
Song tôi càng đi sâu tìm hiếu, càng thấy nó không trống rỗng, mà đầy ắp.
Trước hết, đầy ắp những sự hiện. Cứ tưởng tình cảnh có đơn điệu thì sự tích sẽ rất nghèo nàn. Ngược lại, tôi khám phá thấy giai đoạn lịch sử ấy vô cùng phong phú. Tất cả các nhân vật đều có tính anh hùng lãng mạn, cực kỳ sống động, tiêu biểu cho tâm trang đặc trưng của thể kỷ XVI, đầy tự do, lý thú, đặc sắc. Và cái có vẻ chỉ là một cuộc phiêu lưu xa xôi tận đầu kia trái đất, dưới mắt tôi trở thành sự mở rộng ra hải ngoại của những con bài lịch sử. Ðặt nó vào bối cảnh ganh đua chính trị của nước Pháp và Đế Chế ở châu Âu, vụ mưu toan chiếm thuộc địa ở Brésil này đồng thời là cú tổng tập dượt cho các cuộc chiến tranh Tôn giáo. Qua ngòi bút của Montaigne, nó làm nẩy sinh những ý tưởng triết lý về người mọi tốt bụng và về cuộc sống hoang dã giữa thiên nhiên.
Sau nữa, là đầy ắp văn bản. Sở dĩ giai đoạn lịch sử ấy bị quên lãng là do người ta cố tình không muốn nhớ. Chứ không phải vì không có tư liệu. Nhiều bài viết thời từ ấy được lưu lại, do chính người trong cuộc kể. Phần lớn đã được tái bản gần đây. Hãy kể hai tác phẩm chính: Du hành trên đất Brésil (1578) của Jean de Léry, một người Tin lành trong đoàn viễn chinh của Villegagnon; Những đặc điểm của nước Pháp Nam cực, hay còn gọi là châu Mỹ ( 1557) của André TheUet, nhà khoa học trong triều Vua Henri II, cũng như cuốn Vũ trụ học ( 1575) của ông. Có thể kể thêm những ký sự như của Hans Stađen, bị thổ dân Anhđiêng cầm tù nhiều năm, sau thoát ra được, nhan đề: Trần truồng, hung dữ và ăn thịt người (1557). Ngoài các tài liệu để tìm ấy, còn có một nguồn văn học lớn lưu trữ ở các kho sách cổ: đó là những hồi ký và bài viết của chính Villegagnon, rồi lại có bài tranh luận lại của mục sư Richer; Richer, (mà ngay đầu đề đã nói rất rõ quan điểm của ông: Những lời bác bỏ thói mộng tưởng điên rồ, những lời báng bổ bỉ ổi, những sai lầm và những điếu dối trá của Nicolas Duranci, mà tác giả là Viliegagnon), các thư từ của các tu sĩ dòng Tên Bồ Ðào Nha...
Thêm vào đó, còn rất nhiều công trình nghiên cứu lịch sử và nhân loại học. Xin kế: thế kỷ XIX có cuốn Villegagnon của Arthur Heulhạrd, các tác phấm của ChAJulien về thực dân hóa châu Mỹ, và những xuất bản phẩm cận đại của Jean Paul Duviols và Philippe Bonnichon. Jean – Marie Touratier còn vượt sang lĩnh vực hư cấu với tiểu thuyết Gỗ hồng sắc rất hay mà vẫn tôn trọng các nguồn gốc lịch sử và dân tộc học (nhất là trong phần đối thoại bằng ngôn ngữ Tupi).
Đứng giữa địa hạt văn và sử, những công trình rất có chất lượng của nhà sử học người Pháp Frank Lestringant có một vị trí đặc biệt. Là chuyên gia nghiên cứu văn học thế kỷ XVI, tác giả đã đem hiểu biết uyên thâm đề cập đề tài rất khó khăn là vấn đề phân tranh tôn giáo ở Tân Thể giới. Tín đồ huygơnô và dân mọi; châu Mỹ và cuộc tranh luận vấn đề thuộc địa tại Pháp ở thời kỳ chiến tranh tôn giáo. Một điều khủng khiếp thiêng liêng hay cuộc hành trình đến Eucharistie, Thế kỷ XVI-XVIII, Mọi ăn thịt người, vinh quang và sự suy tàn là những tác phẩm rất cần cho ai muốn hiểu tâm trạng của giai đoạn phức tạp nhưng rất phong phú ấy. Lestringant đã so sánh, đối chiếu, giải thích mọi việc rất rõ ràng và sáng tạo. Nhờ ông, nhân vật Villegagnon hiện lên rất thực, rất đa dạng. Khác với trong các trang viết đầy định kiến của các phe đối địch, lúc coi ông là kẻ phản đạo, phản cải cách, lúc coi ông là nạn nhân của phái huygơnô, Villeggagnon trở thành con người "trung gian" coi cải cách tôn giáo là nhằm đạt lý tướng nhân văn, trở về với đức tin đơn giản từ nguồn cội. Và chính trong ông đã diễn ra mối rạn nứt sẽ vò xé toàn nước Pháp trong suốt một thể kỷ, khiến hai phe tôn giáo đối địch nhau trong mối thù không đội trời chung. Xin nói thêm rằng tuy là một công trình sử học, tác phẩm của Frank Lestringant được viết bằng lời văn chau chuốt, đọc rất hấp dẫn.
Trước sự phong phú của nguồn tư liệu nói trên, tôi vừa luyến tiếc, vừa cảm thấy bế tắc. Luyến tiếc, vì dù được viết rất tốt, không tài liệu nào khớp với những điều tôi hình dung về các sự kiện. Không tài liệu nào đáp ứng ý muốn của tôi là tường thuật lại câu chuyện theo cách của tôi, hợp với ý tướng và ước mơ của tôi, nhất là vạch ra mối liên quan với thời kỳ hiện tại. Bế tắc, vì một mớ lộn xộn sự kiện, nhân vật và tác phẩm như vậy gây khó khăn hơn là thuận lợi. Với sử gia, thì mục đích chỉ là mô tả sự việc, song với nhà văn, thì sự việc mới chỉ là điểm xuất phát: từ chủ đề nhà văn phải xây dụng cốt truyện, từ từng sự kiện phải phát triển thành nhiều tình tiết đặc biệt. Muốn vậy, phải có không khí, có khoảng trống. Và nhất là có cảm xúc.
Trong câu chuyện dính dáng đến chính trị, phiêu lưu và thần học này, với các nhân vật là chiến binh, người cuồng tín, bọn lục lâm, tôi cố để tìm ra điều gì làm rung động lòng người. Tìm mãi, tìm mãi, và phải mấy năm sau nhân đọc cuốn sách của Léry, tôi bắt gặp mấy dòng sau: “Trên tàu kia – tên gọi Rosée – có sáu đứa con trai chúng tôi mang theo để luyện cho chúng học ngôn ngữ của thổ dân”. Sáu đứa trẻ lấy từ trại mồ côi ra để sử dụng làm thông dịch với thổ dân Anhđiêng đã lập tức khiến tôi thoát ra khỏi cái khô khan của lịch sử, cái trừu tượng của chính trị và đạo giáo. Với chúng, tôi có sự sống, sự sống của chúng đã đành, mà cả sự sống của tôi và của tất cả mọi người: vậy là bi kịch nào đã buộc tuổi thơ phải ly hương để bước vào một thế giới đẩy bí ẩn, kinh hãi?
Just và Colombe, và Hồng sắc Brésil đã nảy sinh từ đó.
Về cái tên Clamorgan, tôi xin cảm ơn nữ văn sĩ Emmanuelle de Boysson đã gợi ý. Trong cuốn Giáo chủ và người Hinđu, bà đã đưa vào sách dòng họ nổi tiếng đó, mà hiện thân là cụ của bà, Madeleine Clamorgan, tức phu nhân Daniélou, người đã sáng lập hệ thống các trường học Sainte-Marie. Dĩ nhiên, dòng họ ấy không dính dáng gì đến câu chuyện này, song cái tên đẹp đẽ ấy – hiện rất hiếm ở Pháp – có vẻ gợi được sức mạnh truyền thống của các dòng họ nổi danh từ thời Trang Cổ, nhiệt tâm lao vào các cuộc chiến ở Ý và còn để lại dấu vết trong việc thiết lập các xã hội mới ở Tân Thế giới.
Cuối cùng tôi xin cảm ơn Maurice con trai tôi, bà Paule Lapeyre, ông Jean Marie Milou và Willard Wood – người dịch cuốn Abyssin của tôi ra tiếng Anh – đã vui lòng đọc và góp ý vào bản thảo sách này.
J . CH – R
