Câu chuyện về nước Yến mang đậm vẻ hài hước đen tối.
Một dòng dõi quý tộc cũ mang dòng máu Thiên tử, đầy tôn nghiêm kế thừa truyền thống xa xưa, không ngừng theo đuổi đức nhân từ của tổ tiên; trên suốt chặng đường đi, dù cho lần này đến lần khác ngã gục, dù cho lần này đến lần khác trở thành trò cười cho thiên hạ, họ vẫn gượng dậy và giữ nguyên bản sắc; cho đến tận khi tai họa ập đến, vẫn không hề lộ chút hổ thẹn nào.
Trong suốt thời Chiến Quốc, nước Yến là một trường hợp vô cùng đặc biệt.
Đặc biệt thứ nhất, nước Yến cổ xưa nhất, có lịch sử tồn tại lâu dài nhất. Từ khi lập nước chư hầu đầu thời Tây Chu cho đến khi diệt vong vào cuối thời Chiến Quốc, nước Yến đã truyền qua hơn bốn mươi đời quân chủ, kéo dài "tám chín trăm năm" (do niên đại đầu thời Tây Chu chưa có kết luận thống nhất, lịch sử niên đại cụ thể của nước Yến không thể khảo cứu, thuyết tám chín trăm năm là nhận định của Thái sử công). Nếu chỉ tính thời Chiến Quốc, từ khi Hàn, Triệu, Ngụy ba nhà được lập làm chư hầu năm 403 trước Công nguyên, cho đến năm 222 trước Công nguyên khi Yến vương Hỷ bị bắt giữ, thì nước Yến đã trải qua mười một đời quân chủ, trong vòng một trăm tám mươi hai năm. So với nước Tần, nước Yến có thêm trọn vẹn một thời Tây Chu.
Đặc biệt thứ hai, nước Yến là nước chư hầu thuộc vương tộc họ Cơ do Chu Vũ vương phân phong. Vào thời Xuân Thu, quyền quân chủ của các nước chư hầu cũ lần lượt bị các sĩ tộc mới thay thế, đã trở thành dòng chảy lịch sử. Điền thị thay Tề, ba nhà Hàn, Triệu, Ngụy chia Tấn, bốn nước lớn thời Chiến Quốc ở Trung Nguyên đều đã là chính quyền của sĩ tộc mới. Vào thời điểm đó, chỉ có ba nước lớn nằm ở biên thùy là Tần, Sở, Yến không xảy ra cách mạng quyền lực, huyết thống truyền thừa của quân chủ không bị gián đoạn. Mà trong ba nước đó, nước Yến là nước lớn duy nhất thuộc vương tộc lâu đời mang dòng máu Chu Thiên tử. Nước Yến không bị "mất nước" mà bước vào thời Chiến Quốc, lại trở thành một trong bảy nước lớn thời Chiến Quốc, điều này là vô cùng hiếm thấy trong số hơn năm mươi nước chư hầu thuộc vương tộc họ Cơ của nhà Chu được phân phong từ thời kỳ đầu.
Đặc biệt thứ ba, lịch sử nước Yến được ghi chép mơ hồ và đơn giản nhất. Ngoài việc lập nước và thụ phong, sử sách nước Yến thời Tây Chu gần như chỉ có những truyền thuyết mơ hồ giống như thần thoại, ngay cả việc truyền thừa của quân chủ cũng có những khoảng trống lớn. Trong "Sử ký", ngoài việc Triệu công bắt đầu được thụ phong có ghi chép đơn giản, tiếp theo chỉ là một câu: "Từ Triệu công trở về sau chín đời đến Huệ hầu." là kết thúc lịch sử nước Yến trước thời Chu Lệ vương. Chín đời trống không, đây là điều hiếm thấy ở một nước chư hầu lớn! Lịch sử nước Yến thời Xuân Thu và đầu thời Chiến Quốc thì đơn giản đến mức chỉ có các đời truyền thừa. Có thể nói, lịch sử nước Yến trước thời Yên Chiêu vương có đường nét vô cùng thô sơ, dấu vết vô cùng mờ nhạt. Độ dài của cuốn "Sử ký - Yên Triệu công thế gia" bản chữ giản thể xếp ngang của Trung Hoa Thư Cục chỉ vỏn vẹn mười một trang, gần bằng với nước Hàn chỉ có lịch sử hơn một trăm năm; so với ba mươi hai trang của nước Sở, ba mươi bảy trang của nước Triệu, hai mươi hai trang của nước Ngụy, mười tám trang của nước Điền Tề, thì đây không nghi ngờ gì là bộ sử phân quốc có dung lượng nhỏ nhất trong bảy nước lớn thời Chiến Quốc. Điều này ít nhất cho thấy, đến thời kỳ Thái sử công thời Tây Hán sau đó hơn một trăm năm, các thư tịch lịch sử của nước Yến đã bị thiếu hụt nghiêm trọng, không thể khôi phục lại toàn cảnh rõ ràng. Và sở dĩ như vậy, ít nhất có thể biết rằng: nước Yến là một bang quốc có truyền thống ổn định và rất ít biến động xung đột, không có nhiều sự kiện lọt vào tai tiếng thiên hạ thời bấy giờ, cũng không có nhiều sự tích để sĩ nhân thời đó ghi chép lại, sử gia đời sau gần như không thể tìm thấy dấu vết.
Dù vậy, dấu chân của nước Yến cuối cùng vẫn cho thấy một loại logic lịch sử nào đó.
Điểm phát sinh logic lịch sử của nước Yến ẩn giấu trong truyền thống chính trị đặc thù.
Thời Chiến Quốc là một thời đại đa nguyên hóa. Trong thời đại đó, toàn bộ tộc người Hoa Hạ lấy bang quốc làm hình thức chủ thể, tiến hành đủ loại sáng tạo và khám phá trên các vùng lãnh thổ khác nhau. Cho dù là bảy nước Chiến Quốc, hay những nước chư hầu nhỏ nằm trong khe hẹp, mỗi quốc gia đều đang khám phá phương thức cạnh tranh sinh tồn của riêng mình, xây dựng thể chế quốc gia của riêng mình, tôi luyện hình thái văn minh của riêng mình. Đây chính là trào lưu tìm cách thay đổi để tồn tại. Cũng chính vì vậy, thể chế xã hội và hình thái văn minh của các vùng (quốc gia) đều trình hiện những khác biệt to lớn đa dạng. Trạng thái phân trị khu vực với "văn tự khác hình dạng, ngôn ngữ khác âm thanh, luật lệnh khác pháp quy, y quan khác chế độ, ruộng vườn khác mẫu đất, thương trường khác tiền tệ, đo lường khác quốc gia" chính là phong mạo lịch sử độc đáo của thời đại đó. Tất cả những cái "khác" này, có thể quy kết về một điểm, đó chính là sự khác biệt về hình thái văn minh. Hình thái văn minh, không nghi ngờ gì nữa, lấy thể chế quốc gia và chế độ xã hội cơ bản làm cốt lõi. Bởi vì, chỉ có sự cải cách và sáng tạo của những chế độ này mới quyết định trực tiếp đến sự mạnh yếu của năng lực cạnh tranh quốc gia, và cũng quyết định trực tiếp đến đặc điểm hành vi cơ bản của một quốc gia. Còn sự đổi mới chế độ với tư cách là hình thái văn minh lại phụ thuộc vào việc tầng lớp thống trị của một quốc gia đối xử với truyền thống chính trị đã định hình như thế nào. Hoặc tuân thủ truyền thống, hoặc lật đổ truyền thống, hoặc thay đổi truyền thống cũ để hình thành truyền thống mới, kết quả là vô cùng khác biệt.
Vận mệnh lịch sử của một quốc gia, bí ẩn của nó thường ẩn giấu ở những vùng mềm không được chú ý.
Muốn nói rõ căn nguyên bi kịch của nước Yến, bắt buộc phải quay lại truyền thống lịch sử của nước Yến.
Một thời đại như vậy đã xa rời, nhận thức của chúng ta về sự khác biệt truyền thống quốc gia của thời đại đó đã vô cùng mơ hồ, vô cùng khó khăn. Khó khăn lớn nhất chính là chúng ta rất khó thoát khỏi một nhận thức cố hữu của đời sau cho đến tận ngày nay: Văn minh Hoa Hạ phát triển nhất thể hóa, đặc trưng vùng miền của nó không đạt đến mức độ tạo ra sự khác biệt văn minh. Chúng ta rất dễ quên đi tiền đề lịch sử của nhận thức cố hữu này: Đây là hiện thực lịch sử sau khi Đế quốc Tần thống nhất Trung Quốc. Nói một cách khách quan, muốn phân tích bài học hưng vong của thời đại văn minh nguyên thủy, chúng ta bắt buộc phải nhận thức được rằng đó là một thời đại đa nguyên hóa mang phẩm chất nguyên bản, chỉ có đối xử nghiêm túc với truyền thống độc đáo và văn minh độc đáo của mỗi quốc gia, mới có thể làm rõ được căn cơ của nó.
Vì vậy, chúng ta vẫn phải đi vào bên trong.
Bởi vì, nơi đó có quỹ đạo diễn biến của văn minh nguyên thủy mà ngày nay chúng ta đã không thể tái hiện lại được nữa.
Tính độc đáo của lịch sử lập quốc đã quyết định truyền thống chính trị sau này của nước Yến.
Theo "Tuân Tử - Nho hiệu thiên", sau khi Chu Vũ vương tiêu diệt nhà Thương đã lần lượt phân phong bảy mươi mốt nước chư hầu, trong đó tử đệ vương tộc họ Cơ chiếm năm mươi ba nước. Sau này, nhà Chu lại lần lượt phân phong thêm nhiều chư hầu, cho đến cuối thời Tây Chu và đầu thời Đông Chu (Xuân Thu), đã đạt tới hơn một nghìn tám trăm nước chư hầu, điều này tạm thời không bàn tới. Trong số các vương tộc họ Cơ được phân phong đầu thời Chu, có hai người được thụ phong nước chư hầu quan trọng nhất, cũng đặc biệt nhất: một là Chu Công Đán, một là Triệu công Sảng; Chu Công thụ phong nước Lỗ, Triệu công thụ phong nước Yến. Gọi là quan trọng nhất, là vì Chu Công, Triệu công đều là những nhân vật trọng lượng trong số tử đệ vương tộc họ Cơ. Chu Công là em trai Chu Vũ vương, là dòng chính hệ họ Cơ, sử sách có ghi chép rõ ràng. Thân phận của Triệu công lại có ba thuyết: một là, "Sử ký" của Thái sử công nói, Triệu công cùng họ với Chu, họ Cơ; hai là, "Sử ký - Tập giải" của Tiều Chu nói, Triệu công là chi tộc của Chu (không phải dòng chính); ba là, "Luận hành" của Vương Sung thời Đông Đông Hán nói, Triệu công là anh trai của Chu Công. Cả ba thuyết đều có tính đàn hồi rất lớn, đều không thể dựa vào đó để xác định tọa độ huyết thống cụ thể. Phân tích tổng hợp ba thuyết, khả năng lớn nhất là: Triệu công là chi gần của vương tộc họ Cơ, bản thân lớn tuổi hơn Chu Công, là anh họ của Chu Công. Gọi là đặc biệt, là vì hai vị nhân vật này đều là trọng thần phụ chính đứng hàng Tam công: Triệu công ở vị trí Thái bảo, Chu Công ở vị trí Thái sư. Trong thời kỳ đầu nhà Chu sau khi diệt Thương, Chu Công và Triệu công gần như trên thực tế là hai vị đại thần quan trọng nhất thay mặt Chu Vũ vương thi hành chính sự. Sau khi Chu Vũ vương qua đời, địa vị hai người càng thêm quan trọng, gần như cùng nhau nhiếp chính lãnh đạo quốc gia.
Chỉ vì hai công quan trọng như vậy, quy tắc thụ phong ban đầu của nước Yến, nước Lỗ đã nảy sinh những quy tắc đặc thù.
Quy tắc phổ biến của chế độ phân phong đầu thời Chu là: Người thụ phong đích thân mang bộ tộc của mình đến nước được phong, người thụ phong là quân chủ đời thứ nhất của nước chư hầu đó, đời đời truyền thế; quân chủ đời đầu của nước chư hầu thụ phong không còn giữ chức vụ thực tế tại vương thất trung ương. Ví dụ như người đầu tiên được thụ phong nước Tề là Khương Thượng, vốn là thống soái thống lĩnh quân Chu diệt Thương, sau khi thụ phong liền đích thân đến nước Tề, làm quân chủ đời thứ nhất, hơn nữa không còn giữ chức quan thực tế nào ở vương thất trung ương. Còn quy tắc đặc thù của nước Lỗ và nước Yến là: Lấy nguyên tử (con trưởng) thay cha đến nước phong để thụ phong, đảm nhận vị trí quân chủ đời thứ nhất trên thực tế; còn Chu Công và Triệu công thì ở lại vương thất trung ương, đảm nhận hai chức quan lớn là Thái sư, Thái bảo, lĩnh chức vụ hư tại nước phong của mình. Tính đặc thù này cho thấy: Chu Công và Triệu công, hai người này trong thời kỳ đầu nhà Chu có địa vị chính trị vô cùng quan trọng và sức ảnh hưởng xã hội to lớn, là những nhân vật trụ cột ổn định đại cục thời đầu nhà Chu, vương thất trung ương nhà Chu không thể thiếu hai vị trọng thần này. Thực tế sau khi Chu Vũ vương qua đời cũng đã chứng minh tầm quan trọng của hai nhân vật này. Chu và Triệu phối hợp, công lao lớn nhất có ba điểm: một là, bình định cuộc loạn Quản Thái gây đe dọa cực lớn đối với nhà Chu; hai là, Chu Công chế định Chu lễ, Triệu công xây dựng Đông đô Lạc Ấp (Lạc Dương); ba là, phân trị đất đai vương kỳ do vương thất nhà Chu trực tiếp thống trị, "từ Thiểm về phía tây, Triệu công chủ quản; từ Thiểm về phía đông, Chu Công chủ quản".
Nói riêng về Triệu công, người này có ba ưu điểm lớn mà Chu Công còn chưa có.
Thứ nhất, vô cùng trường thọ, gần như thần kỳ. "Luận hành - Khí thọ thiên" của Vương Sung thời Đông Hán đã ghi chép lại một con số trường thọ kinh người của vương tộc họ Cơ: Chu Văn vương mất năm 97 tuổi, Chu Vũ vương mất năm 93 tuổi, Chu Công mất năm 99 tuổi. Triệu công mất năm 189 tuổi. Số tuổi của Triệu công gần như đuổi kịp Lão Tử trong truyền thuyết sống hai trăm tuổi. Người xưa lấy Triệu công làm điển hình của sự trường thọ, "chết như Nhan Uyên, thọ như Triệu công", chính là nói điều này. Tư liệu lịch sử cũng cho thấy, Triệu công trải qua bốn đời Văn, Vũ, Thành, Khang, là vị quyền thần trường thọ nhất, hiếm thấy nhất thời đầu nhà Chu. Ở đây, chúng ta không phân tích mức độ đáng tin cậy của cách nói này. Bởi vì, có thể hình thành một loại truyền thuyết cụ thể nào đó, tất nhiên có nguồn gốc cũng như ảnh hưởng có thể có của nó. Mà nguồn gốc và ảnh hưởng này, mới là tiêu điểm mà chúng ta cần quan tâm.
Thứ hai, Triệu công còn có một công lao to lớn khác. Khi Chu Thành vương qua đời, Triệu công đứng đầu, cùng với Tất công thụ mệnh làm đại thần Cố mệnh, ổn định cục diện sau thời Chu Thành vương, thành công phụ tá Chu Khang vương chấp chính. Công lao này có ảnh hưởng to lớn đối với thời đầu nhà Chu. Trong tâm trí người dân nhà Chu, hành động này của Triệu công không dẫn đến lời đồn "quốc nghi" (nghi ngờ về quốc gia), hoàn hảo hơn cả việc Chu Công phụ tá Thành vương. Đây là một nét bút huy hoàng độc lập trong thần thoại về Triệu công.
Thứ ba, Triệu công thi hành Vương đạo trị dân, danh tiếng nhân ái vang dội khắp thiên hạ. "Sử ký - Yên Triệu công thế gia" nói: "Triệu công trị phương tây, rất được lòng hòa thuận của muôn dân. Triệu công tuần hành làng xã, có cây đường lê, xử lý án kiện chính sự dưới gốc cây, từ các hầu bá đến thứ dân đều có được chỗ của mình, không ai bị mất chức. Triệu công qua đời, dân chúng nhớ thương chính sách của Triệu công, yêu mến cây đường lê không dám chặt, ca vịnh nó, làm ra thơ Cam Đường." Sự thật mà đoạn tư liệu lịch sử này trình hiện là, Triệu công tuần thị vùng quản lý, xử lý việc dân việc quan lớn nhỏ đều không vào quan phủ, mà ở dưới gốc cây đường lê bên đường ruộng đầu làng, sự xử lý công bằng của ông đã nhận được sự ủng hộ nhất trí từ chư hầu cho đến thứ dân, chưa bao giờ mất chức trách. Vì vậy, sau khi Triệu công qua đời, dân chúng mới giữ lại cây đường lê mà Triệu công thường dùng để lý chính, và làm ra những bài ca dao Cam Đường để truyền tụng. Bài ca dao "Cam Đường" này, được thu trong "Kinh Thi - Thiệu Nam", bài thơ rằng:
Cây cam đường xanh tốt, chớ chặt chớ đốn, đó là nơi Thiệu bá từng nghỉ chân;
Cây cam đường xanh tốt, chớ chặt chớ làm hại, đó là nơi Thiệu bá từng nghỉ ngơi;
Cây cam đường xanh tốt, chớ chặt chớ làm hư, đó là nơi Thiệu bá từng ghé lại.
Cần chú ý là, nơi tuần thị thi hành Vương đạo của Triệu công không phải là nước Yến của riêng mình, mà là vùng đất vương kỳ "Thiểm Tây" của vương thất nhà Chu. Chỉ vì như vậy, sức ảnh hưởng chính sách của Triệu công mới vượt xa nước Yến mà làm gương cho thiên hạ. Có thể nói, Chu Công là người chế định lễ trị Vương đạo của nhà Chu, còn Triệu công là người thực thi lễ trị Vương đạo của nhà Chu trên thực tế. Nhìn từ tiếng tăm trong thiên hạ, sức ảnh hưởng thực tế của Triệu công lúc bấy giờ không nghi ngờ gì là lớn hơn Chu Công.
Vấn đề của chúng ta là, tinh thần lễ trị Vương đạo của Triệu công đã tạo ra ảnh hưởng như thế nào đối với nước Yến?
Một sự thật có thể xác định là, dù là nước Lỗ hay nước Yến, tinh thần trị quốc trong giai đoạn đầu của họ, không nghi ngờ gì đều trung thành và tự giác tuân theo sự hướng dẫn của hai nhân vật vĩ đại là Chu Công và Triệu công. Khi hai nhân vật vĩ đại còn tại thế, đạo trị quốc của nước Lỗ và nước Yến hoàn toàn tất yếu phải báo cáo với hai công bất cứ lúc nào, chờ đợi mệnh lệnh cụ thể rồi mới chấp hành. Hai công đều lấy việc làm gương cho thiên hạ làm nhiệm vụ, đương nhiên sẽ thường xuyên ban ra các chính lệnh tuân theo Vương đạo, không loại trừ việc cũng từng dùng các biện pháp nghiêm khắc để trừng phạt những quân chủ không đẩy mạnh chính sách đức trị Vương đạo. Với tư cách là con trưởng kế thừa tước vị của cha, lòng trung thành của quân chủ đời đầu đối với cha mình càng là điều không cần bàn cãi. Tính đặc thù của nước Yến còn nằm ở chỗ, Triệu công sống gần hai trăm tuổi, khi Triệu công còn tại thế, nhà Chu đã trải qua bốn đời, nước Yến cũng hoàn toàn có thể đã đến đời thứ tư, thứ năm thậm chí thứ sáu; trong những đời mà Triệu công còn tại thế này, không thể có bất kỳ đời nào dám hoặc muốn đi ngược lại các quy tắc lễ trị Vương đạo của nhân vật quyền thế Triệu công này. Cho dù Triệu công lúc còn sống chỉ đồng hành qua bốn đời quân chủ nước Yến, cũng đã là dài đến kinh ngạc, dài đến mức đủ để định hình truyền thống chính trị ổn định không thể thay đổi.
Ở đây, vừa hay lại có một hiện tượng tư liệu lịch sử quan trọng khác: Nước Yến từ Triệu công cho đến đời quân chủ thứ chín, đều không có ghi chép truyền thừa rõ ràng. Tại sao? Tư Mã Trinh đời Đường trong "Sử ký - Tác ẩn" giải thích, nói đây là "sử nước bị mất trước". Ý muốn nói, quốc sử bị thất lạc, dẫn đến sự thiếu hụt như vậy. Thế nhưng, vấn đề của chúng ta là, tại sao sử nước Yến lại bị thất lạc? Tại sao sử nước Lỗ lại không bị thất lạc? Phân tích khách quan, nguyên nhân lớn nhất có thể có hai phương diện: Thứ nhất, nước Yến trong vài đời Triệu công còn tại thế, đều trung thành tuân theo Vương đạo của Triệu công, đất nước không có đại sự, sóng yên biển lặng, đến mức không có đại sự gì đáng để làm sử tích lưu truyền. Vì vậy, tư liệu sử quốc của họ, cũng không thể thu hút các sĩ tử học giả đi cứu vớt đào bới trong thời đại tranh chấp gay gắt. Điểm này, nước Yến khác với nước Lỗ. Nước Lỗ nhiều việc, nên mới có sự quan tâm của các học giả bình dân như Khổng Tử. Nước Yến không có việc gì, tự nhiên sẽ bị lịch sử lãng quên. Thứ hai, bản thân việc thiếu hụt tư liệu lịch sử, mang theo đặc trưng phong cách của hai công Chu, Triệu. Chu Công rõ ràng có ý thức lưu trữ hồ sơ khá mạnh, ví dụ như từng niêm phong cất giữ lời thề cầu nguyện xua tan bệnh tật cho Chu Vũ vương của mình, xem như một loại bằng chứng, sau này quả nhiên đã phát huy tác dụng làm rõ lời đồn cho mình. Còn Triệu công lại chú trọng hơn đến việc xử lý chính vụ thực tế, không coi trọng việc giữ lại ghi chép về ngôn luận hành vi. Ít nhất, tiếng tăm của Triệu công lâu ngày lưu truyền trong dân gian, vốn dĩ đã vang dội hơn nhiều so với Chu Công. Cứ như thế, truyền thống sử quan của hai nước, rất có thể cũng sẽ có những khác biệt trọng đại. Theo thói quen, cuối cùng trong dòng chảy thời gian đã thể hiện ra sự khác biệt to lớn về việc lưu giữ tư liệu lịch sử.
Phong mạo tinh thần của quân chủ lập quốc, thường quyết định truyền thống chính trị của quốc gia đó.
Kết luận của logic lịch sử ở đây là: Truyền thống chính trị của nước Yến bị Triệu công trường thọ một cách bất thường làm cho trì trệ.
Truyền thống chính trị của nước Yến, chính là tinh thần trị quốc lễ trị Vương đạo và các quy tắc hành vi đi kèm với nó.
Thế nào là Vương đạo? Thế nào là lễ trị? Ở đây cần phải giải thích đơn giản.
Vương đạo, là một quan niệm trị quốc đối lập với Bá đạo. Người xưa tin rằng, Vương đạo là đạo trị quốc của thánh vương bắt đầu từ Hoàng Đế. Tinh thần cơ bản của Vương đạo là lấy nhân nghĩa trị thiên hạ, lấy đức phục người, cũng gọi là Đức chính. Trước thời Tây Chu, phương thức thực hiện Vương đạo là các tập tục truyền thống xã hội đã định hình mà lý luận pháp trị hiện đại gọi là tập quán pháp. Nhà Chu thống trị thiên hạ, Chu Công chế định chế độ lễ (pháp) có hệ thống, quy nạp hệ thống quy tắc xã hội của hai đời Hạ Thương, lại thêm vào một số sáng tạo phù hợp với nhu cầu lúc bấy giờ, hình thành nên độ pháp hành vi có tính hệ thống nhất lúc bấy giờ - "Chu Lễ". Cơ sở quan niệm trị quốc của Chu Lễ, chính là tinh thần Vương đạo. Sự triển khai của Chu Lễ, chính là sự thực thi toàn diện quan niệm Vương đạo. Vì vậy, Vương đạo bắt đầu từ thời Tây Chu, chính là đạo trị quốc được triển khai lấy lễ trị làm quy tắc thực tế. Vương đạo và Chu Lễ, cùng một nguồn một dòng, sau này lại tương hỗ phát sinh, đạt đến trình độ tinh vi không gì sánh bằng trong thời nhà Chu. Cho đến thời Xuân Thu (Đông Chu), quan niệm trị quốc Vương đạo vẫn có sức ảnh hưởng to lớn.
Vương đạo lễ trị, trong thực tiễn trị quốc có ba đặc trưng cơ bản:
Thứ nhất, trị dân phụng hành đức trị nhân chính, trên nguyên tắc phản đối các hành vi quốc gia mang tính cưỡng bức đàn áp.
Thứ hai, đạo bang giao phụng hành tân phục lễ nhượng (khách phục và nhường nhịn lễ phép), trên nguyên tắc phản đối việc dùng binh chinh phạt lẫn nhau.
Thứ ba, về việc truyền thừa quân chủ, vừa thực hiện chế độ thế tập, vừa tôn sùng chế độ thiền nhượng.
Các vị độc giả hãy lưu ý, những đặc trưng cơ bản trên, đều là tương đối, không được tuyệt đối hóa. Trong thời đại mà nhịp điệu hoạt động của con người vô cùng chậm rãi, xã hội điền viên thành ấp kiểu mục ca là một bối cảnh lớn, không ai có thể vượt qua điều kiện xã hội này. Mối quan hệ phụ thuộc giữa người thống trị và người bị thống trị, vì sự thưa thớt của khoảng cách không gian mà trở nên lỏng lẻo; sự tranh giành lợi hại kịch liệt của các giai cấp xã hội, vì sự thưa thớt của dân số và sự tương đối phong phú của tài nguyên thiên nhiên mà trở nên hòa hoãn; quá nhiều dục vọng của con người, đều vì núi cao nước xa mà trở nên nhạt nhòa; quá nhiều mâu thuẫn xung đột, đều vì roi dài không tới được mà chỉ có thể gửi gắm hy vọng vào sự cảm hóa của Đức chính. Vì vậy, bức tranh "hàng xóm nhìn nhau, tiếng gà chó nghe thấy nhau, dân đến già chết không qua lại với nhau", trong thời đại đó là một hiện thực, không phải cảnh tượng hư ảo mà Lão Tử mô tả. Tương tự, minh quân hiền thần an bộ đương xa (điềm tĩnh ung dung) để tuần thị dân gian, nghe kiện tụng dưới gốc cây để an lòng dân, cũng đều là những hiện thực có thể xảy ra. Trong bối cảnh như vậy, nảy sinh ra loại quan niệm trị quốc lấy đức phục người này, ý đồ đạt đến sự tự giác phục tùng của dân chúng, thực sự là một lựa chọn cao minh của tầng lớp thống trị. Sự cao minh nằm ở tính thực tế của nó, nằm ở chỗ nó có thể khắc phục hiệu quả sự lúng túng khi người thống trị lực bất tòng tâm. Tất nhiên, thời đại đó cũng không ít lần xuất hiện những bạo quân phá hoại quan niệm trị quốc này. Nhưng, bạo quân không hình thành nên bất kỳ quan niệm trị quốc nào. Vương đạo đức chính, là truyền thống chính trị nảy sinh tự giác của xã hội cổ đại Trung Quốc. Điểm này, ít nhất trước thời Xuân Thu, không có bất kỳ ai mưu đồ thay đổi.
Thế nhưng, thời đại đã xảy ra biến thiên kịch liệt, trào lưu ngày xưa đã trở thành quá khứ.
Tất cả các nước chư hầu, đều đang đối mặt với những vấn đề cấp bách và sắc bén mà truyền thống chính trị của mình đang gặp phải.
Vào thời điểm này, hãy để chúng ta xem qua những hành động cơ bản của nước Yến trong thời Xuân Thu Chiến Quốc.
Thời Xuân Thu, những sự kiện lớn của nước Yến được ghi trong sử tịch đại khái có bốn việc:
1. Thôn tính nước Kế (niên đại không khảo cứu), lấy Kế Thành làm đô thành nước Yến, sau đó vẫn không thay đổi.
2. Năm Yên Trang công thứ hai mươi bảy, nước Yến gặp phải sự tấn công của Sơn Nhung phương bắc, Tề Huan Công đem quân cứu viện. Sau khi giải trừ nguy cơ nước Yến, Tề Huan Công đề xuất muốn nước Yến cùng tôn vương triều cống, và thúc giục nước Yến khôi phục pháp luật của Triệu công. Từ đó có thể suy đoán: Lúc bấy giờ nước Yến có chút xa rời vương thất nhà Chu, cũng có sự lệch lạc đối với truyền thống đức chính của Triệu công, là dấu hiệu có thể thay đổi, nhưng lại bị bá chủ Tề Huan Công kiềm chế.
3. Yên Huệ công vì nuôi nhiều sủng thiếp mà gây ra nội loạn, bỏ trốn sang nước Tề, mất chính quyền bốn năm; sau đó nước Tề đánh Yến, hộ tống Huệ công về Yến, vừa về đến nước thì Yên Huệ công chết.
4. Năm Yên Giải công thứ ba mươi, tấn công nước Tề mới với chính quyền đã đổi từ họ Khương sang họ Điền, chiếm đóng vùng Lâm Doanh.
Thời Chiến Quốc, các sự kiện lớn của nước Yến chủ yếu có:
1. Thời Yên Văn công trọng dụng Tô Tần, khởi xướng hợp tung sáu nước, trở thành nước đứng đầu tung ước (dọc ước). Sau đó, nước Tần liên hoành, Yên Huệ vương gả con gái cho Thái tử nước Yên, Tần Yến kết minh, nước Yến từ đó nhiều lần ra vào hợp tung.
2. Thời Yên Dịch vương, Tề Tuyên vương đánh Yến, chiếm mười thành của nước Yến, sau nhờ Tô Tần điều đình, mười thành mới trở về.
3. Yến vương Khoái thiền nhượng cho Tử Chi, dẫn đến nước Yến nội loạn kéo dài, nước Yến đại suy yếu.
4. Tướng nước Yến là Tần Khai bình định Liêu Đông, niên đại không khảo cứu.
5. Yên Chiêu vương trọng dụng Nhạc Nghị biến pháp, đại cử đánh Tề, hạ hơn bảy mươi thành, kéo dài sáu năm, gần như diệt nước Tề.
6. Yên Huệ vương phế truất Nhạc Nghị, nước Tề đại cử phản công phục quốc, nước Yến suy yếu.
7. Năm Yên Vũ Thành vương thứ bảy, bị Điền Đan nước Tề đánh Yến, nước Yến mất vùng Trung Dương.
8. Thời Yến vương Hỷ, nhiều lần phát động chiến tranh với Triệu đều bị đại bại, mất đất mất quân không thể kể xiết.
9. Tần Yến kết minh, Thái tử Đan làm con tin ở Tần.
10. Thái tử Đan chủ mưu, lập kế hoạch Kinh Kha thích Tần.
11. Quân Tần đánh Yến, liên quân Yến Đại kháng Tần đại bại, Yến vương Hỷ trốn chạy sang Liêu Đông.
12. Yến vương Hỷ giết Thái tử Đan dâng cho nước Tần.
13. Năm Yến vương Hỷ thứ ba mươi ba, Tần đánh Liêu Đông, bắt sống Yến vương Hỷ, nước Yến diệt vong.
Từ những dấu chân lớn của lịch sử có thể thấy, trong suốt thời Tây Chu, nước Yến bình đạm rỗi rãi, không có hành động lớn. Thời Xuân Thu, thì từng có hai lần dấu hiệu thay đổi theo hướng khác nhau. Lần thứ nhất, là thời Yên Trang công lệch lạc khỏi đức chính của Triệu công, bị Tề Huan Công phụng hành "tôn vương nhương di" kiềm chế, phải nói rằng, lần thay đổi này là xu hướng cầu tiến, là nỗ lực muốn sát lại gần trào lưu. Lần thứ hai, thì là Yên Giải công tấn công nước Tề mới sinh, phải nói rằng, đây là sự bất mãn và xao động nảy sinh trong lòng nước Yến khi đối mặt với trào lưu tộc địa chủ mới nổi lên thay thế chư hầu quý tộc cũ, là một lần dị động đi ngược lại trào lưu.
Thời Chiến Quốc, sự lựa chọn hưng vong đột ngột trở nên sắc bén, nước Yến đối mặt với sự kẹp giữa của truyền thống chính trị cổ xưa và hiện thực sắc bén không thay đổi thì diệt vong, thể hiện ra một bản tính quốc gia vô cùng độc đáo. Trạng thái tổng thể của nó là lay động không ổn định: Một mặt, trong sự xung đột mâu thuẫn của quyền lực chính trị và sự so tài quốc gia của đạo bang giao, vẫn phụng hành truyền thống Vương đạo cổ xưa, mưu đồ lấy đại đức Vương đạo để bình ổn sự xung đột lợi hại gay gắt, khi xử lý các mâu thuẫn xã hội trọng đại thì bộc lộ rõ sự cổ hủ, hình thành một phong khí chính trị ngu muội nồng đậm; mặt khác, trước nhu cầu thực tế là cải cách thể chế bên trong và tăng cường thực lực quốc gia, thì bất đắc dĩ thực hiện biến pháp hữu hạn, thấy chút hiệu quả liền nếm thử rồi dừng. Trạng thái lay động không ổn định này, gây ra sự tự tàn sát hỗn loạn vô cùng. Chính trị ngu muội Vương đạo mang đến binh biến nội loạn nghiêm trọng, thực lực quốc gia tích lũy được từ biến pháp dễ dàng bị xung kích đến không còn dấu vết; thế lực biến pháp vì không thể hòa nhập với truyền thống chính trị ngu muội, liền lần lượt rời bỏ nước Yến, cuộc biến pháp ngắn ngủi nhanh chóng tiêu tan vô hình, mọi thứ lại quay trở về con đường cũ. Vì vậy, quốc gia nhiều lần rơi vào rung chuyển tê liệt, tai họa quốc gia kéo nhau mà đến. Cách nói của Tư Mã Thiên là: "Yến bị ép bởi Man Mạc, bên trong bị kẹp bởi Tề Tấn, gập ghềnh giữa các nước mạnh là nước yếu nhất, suýt diệt vong không biết bao nhiêu lần!"
Thời Chiến Quốc, bốn sự kiện cơ bản biểu hiện rõ nhất chính trị ngu muội Vương đạo của nước Yến là:
Thứ nhất, đạo bang giao thay đổi thất thường.
Thứ hai, sự kiện thiền nhượng làm náo loạn thiên hạ.
Thứ ba, sự kiện phá Tề mạnh binh phục thù nhưng một sớm tan vỡ.
Thứ tư, cuộc chiến tiêu hao với Triệu lâu dài khiêu khích nước láng giềng mạnh.
Nói trước về sự ngu muội của bang giao.
Sau khi nước Tần biến pháp, đột ngột trỗi dậy thành quốc gia mạnh nhất, làm cho cục diện Chiến Quốc xảy ra biến hóa trọng đại. Vào thời điểm này, danh sĩ Sơn Đông Tô Tần khởi xướng chiến lược bang giao hợp tung sáu nước chống Tần. Nhìn từ độ cao của chủ nghĩa lịch sử, đây là đại chiến lược ngoại giao đầu tiên được thúc đẩy thực hiện bởi cá nhân sĩ tử tinh anh trong lịch sử văn minh nhân loại. Tô Tần đẩy mạnh hợp tung, mục tiêu nước phát động tốt nhất nhắm tới đầu tiên là nước Triệu trong Tam Tấn ở Trung Nguyên. Nguyên nhân chỉ có một, Tần quốc đông xuất, Tam Tấn chịu thiệt hại đầu tiên, mà Triệu quốc trong Tam Tấn là cứng rắn nhất. Nhưng, vì nhiều nguyên nhân, Triệu quốc lại từ chối Tô Tần. Điều cần chú ý là, Tô Tần sau khi thuyết phục nước Triệu thất bại đã lựa chọn nước Yến. Tại sao Tô Tần từ bỏ việc tiếp tục lấy nước Ngụy, nước Hàn đối đầu trực tiếp với nước Tần làm đối tượng thuyết phục, mà lại chọn nước Yến xa nước Tần nhất làm điểm đột phá? Từ chương Tô Tần thuyết Yên vương được ghi chép trong "Chiến Quốc Sách", chúng ta có thể thấy nguyên nhân căn bản nhất. Nguyên nhân này chính là: Trong tình thế lớn nước Tần trở thành siêu cường quốc và tạo ra mối đe dọa to lớn đối với Sơn Đông, nước Yến có sai lầm chiến lược bang giao rõ ràng nhất trong sáu nước Sơn Đông. Sai lầm này, vừa hay là sự hoàn toàn không tự giác đối với mối đe dọa của nước Tần.
Sự thật mà Tô Tần chỉ ra, mang đầy vị châm biếm gay gắt: "...An lạc không việc gì, không thấy mối lo bị lật quân giết tướng, không gì qua được nước Yến! Đại vương có biết lý do tại sao không? Yến sở dĩ không bị giặc phạm phải binh đao, là nhờ có Triệu làm tấm chắn ở phía nam! Tần Triệu tương tệ, mà vương lấy nước Yến toàn vẹn kiểm soát phía sau, đây là lý do Yến không bị khó khăn... Tần đánh Yến, đánh cách xa nghìn dặm; Triệu đánh Yến, đánh cách trong trăm dặm. Không lo cái họa trăm dặm, mà trọng cái lo cách xa nghìn dặm, (mất) tính toán không gì qua được điều này!" Chính sách bang giao "không lo cái họa trăm dặm, mà trọng cái lo cách xa nghìn dặm" mà Tô Tần châm biếm này, chính là chứng bệnh ngu muội chính trị điển hình kiểu nước Yến. Sự ngu muội trong bang giao này, triệu chứng lớn nhất chính là không có sự phán đoán lợi ích tỉnh táo, lúc nào cũng bị một ý nghĩ lớn mà không thiết thực chi phối, bang giao thường xuyên lay động bất định. Sự thật lịch sử là, mặc dù lần này Yên Văn công được điểm tỉnh, nhưng không lâu sau đó, nước Yến lập tức rút khỏi hợp tung mà liên hoành với nước Tần, quay trở lại con đường cũ ngu muội "không lo cái họa trăm dặm, mà trọng cái lo cách xa nghìn dặm". Bang giao nước Yến sau này, lại càng vì sự thay đổi thất thường mà được thiên hạ công nhận, giành được tiếng tăm "Yến tuy yếu nhỏ, mà giỏi phụ thuộc nước lớn". Nghĩa là, trạng thái thường thấy của bang giao nước Yến, là lựa chọn phụ thuộc nước lớn mà không ngừng lay động. Thời Xuân Thu, sự lay động này chủ yếu biểu hiện ở phụ thuộc Tề hay phụ thuộc Tấn. Thời Chiến Quốc, sự lay động của nước Yến lại chủ yếu biểu hiện ở việc lúc địch lúc bạn với nước lớn xa xôi (nước Sở, nước Tần), mà đối với hai nước láng giềng có nguồn gốc lịch sử sâu xa (nước Tề, nước Triệu) thì cố ý làm kẻ địch. Thoạt nhìn, kiểu bang giao này giống như chiến lược viễn giao cận công cực kỳ hiệu quả mà nước Tần thực hiện sau này, dường như là chiến lược bang giao nước mạnh anh minh. Nhưng, đáng tiếc nước Yến không phải là nước mạnh, càng không phải là nước mạnh muốn tự giác thống nhất thiên hạ. Sự phụ thuộc xa và làm địch gần của nước Yến, nguyên nhân thực tế hơn nằm ở tinh thần Vương đạo ngu muội, nằm ở mặc cảm quý tộc của chư hầu vương tộc lâu đời - Tề quốc Triệu quốc là nước địa chủ mới, không thể so sánh với hậu duệ Thiên tử họ Cơ ta! Sự đố kỵ quốc gia thiếu cân nhắc về lợi hại thực tế mà cứ ghi nhớ mãi "thân thế" của các nước láng giềng hùng mạnh này, đã dẫn đến sự cổ hủ lâu dài của bang giao nước Yến, cũng dẫn đến mấy lần tai họa suýt diệt vong.
Nói tiếp về sự ngu muội của thiền nhượng.
Nước Yến sau khi trọng dụng Tô Tần khởi xướng hợp tung, địa vị một thời được nâng cao đáng kể. Thế nhưng, ngay lúc này, nước Yến xảy ra một sự kiện chính trị không thể tin nổi, dẫn đến một cuộc khủng hoảng mất nước nghiêm trọng nhất. Sự kiện này, chính là sự kiện thiền nhượng của Yến vương Khoái. Sau Yên Dịch vương, người kế vị là Yến vương Khoái. Các vị độc giả hãy lưu ý, phàm là quân chủ không có thụy hiệu mà gọi thẳng tên, không phải là quân chủ mất nước, thì cũng là quân chủ tang loạn, tóm lại đã mất đi điều kiện tông miếu để truy thụy. Cơ Khoái này, cùng với Cơ Hỷ làm mất nước Yến sau này, là hai vị quân chủ không có thụy hiệu trong lịch sử nước Yến. Cơ Khoái sở dĩ nổi tiếng trong lịch sử, chính là vì trong thời gian tại vị đã làm việc kinh thiên động địa này - bắt chước chế độ cổ thánh vương, thiền nhượng ngôi quân chủ. Sự việc này xảy ra vào năm 316 trước Công nguyên, cuộc nội loạn nghiêm trọng mà nó gây ra kéo dài suốt năm năm, là lần khủng hoảng mất nước mang tính hoang đường nhất trong những lần "suýt mất nước không biết bao nhiêu lần" của nước Yến. Quá trình sự kiện, đều được tường thuật tỉ mỉ trong cuốn "Quốc mệnh tung hoành", phần hai của bộ sách này. Điều mà chúng ta cần quan tâm ở đây, là sự ngu muội của Yến vương Khoái và sự kiện hoang đường toàn tập đã hình thành như thế nào. "Sử ký", "Chiến Quốc Sách" và "Hàn Phi Tử" đều ghi chép ngôn luận then chốt của bốn nhân vật then chốt trong sự kiện này, rất có thể giải thích được một vấn đề.
Nhân vật then chốt thứ nhất, đương nhiên là Cơ Khoái. Từ sự đối ứng của ông ta với các bề tôi khác hoàn toàn có thể thấy, điều mà Cơ Khoái quan tâm nhất là hai việc: một là làm thế nào để mình trở thành thánh vương, hai là làm thế nào để nước Yến giống như nước Tề vương thiên hạ. Phải nói rằng, động cơ của Cơ Khoái không có gì đáng trách. Nhưng, trong thời đại biến pháp làm nước mạnh trở thành trào lưu, Cơ Khoái không nghĩ cách tìm kiếm nhân tài biến pháp làm nước mạnh, lại cứ mãi xoay quanh con đường thánh vương, không thể không nói, đây là truyền thống chính trị ngu muội của nước Yến đã đóng vai trò quyết định.
Nhân vật then chốt thứ hai là Tử Chi. "Hàn Phi Tử - Nội trữ thuyết thượng" ghi chép một hành vi quyền thuật của Tử Chi: "Tử Chi làm tướng nước Yến, ngồi giả vờ nói rằng: 'Người chạy ra khỏi cửa là con ngựa trắng nào vậy?', tả hữu đều nói không thấy. Có một người chạy, đuổi theo (ngoài cửa), quay về báo rằng: 'Có'. Tử Chi dựa vào việc này để biết sự thành tín của tả hữu." Sau này Triệu Cao chỉ hươu bảo ngựa để thử nghiệm đồng đảng, hoàn toàn giống với quyền thuật của Tử Chi. Sự việc này có thể thấy, Tử Chi không phải là người biến pháp có tín niệm trị quốc như Thương Yến, Nhạc Nghị, mà là nhân vật quyền thuật có dã tâm chính trị. Sau này, sự thật Tử Chi chấp chính mà đất nước đại loạn cũng đã chứng minh điểm này.
Nhân vật then chốt thứ ba là Tô Đại. Tô Đại là em trai của Tô Tần, sau khi vào Yến thì kết minh với Tử Chi, trở thành một trong những nhân vật then chốt thúc đẩy Tử Chi chấp chính. Ngôn luận của Tô Đại thúc đẩy Cơ Khoái quyết định trọng dụng Tử Chi, sử sách "Sử ký" ghi chép là: Tô Đại đi sứ nước Tề về, Cơ Khoái hỏi người đó (Tề vương) như thế nào? Tô Đại trả lời rằng, chắc chắn không thể thành tựu bá nghiệp. Cơ Khoái hỏi, tại sao? Tô Đại trả lời rằng, Tề vương không tin bề tôi của mình. Mục đích của Tô Đại rất rõ ràng, "muốn kích Yên vương để tôn Tử Chi. Thế là Yên vương rất tin Tử Chi. Tử Chi nhân đó gửi Tô Đại trăm vàng, mà nghe theo sự sai khiến của ông ta." Rõ ràng, đây là một giao dịch chính trị rất không sạch sẽ, trò lừa bịp của Tô Đại đã quá rõ ràng. "Hàn Phi Tử - Ngoại trữ thuyết hữu hạ" ghi chép tương đối chi tiết, Tô Đại cố ý lấy việc Tề Huan Công buông quyền để Quản Trọng trị quốc mà thành tựu bá nghiệp làm ví dụ, dụ dỗ Cơ Khoái tôn sùng Tử Chi, Cơ Khoái quả nhiên vô cùng cảm khái: "Nay ta trọng dụng Tử Chi, thiên hạ chưa ai nghe biết!" Thế là, ngày hôm sau mở triều đình mà nghe theo Tử Chi. Có thể thấy, cách Tô Đại thúc đẩy Cơ Khoái chấp chính, mang tính lừa bịp cực lớn, nói Tô Đại trong sự việc này đã làm một lần kẻ lừa đảo chính trị, cũng không quá lời. Còn sự đối ứng của Cơ Khoái, thì hoàn toàn là một kẻ oan đại chính trị đang nghe theo sự điều khiển của một trò lừa bịp chính trị, sự già nua ngu muội đó, khiến người ta nhịn không được mà bật cười.
Nhân vật then chốt thứ tư là Lộc Mao Thọ. Người này là mưu sĩ chủ yếu nhất thúc đẩy Cơ Khoái cuối cùng thiền nhượng, thuật mê hoặc của hắn ngu muội xa vời, làm Cơ Khoái xoay vòng không biết đông tây nam bắc. Hai lần mê hoặc lớn của Lộc Mao Thọ đối với Cơ Khoái, "Chiến Quốc Sách" và "Sử ký" ghi chép đại thể giống nhau. Lần đầu tiên nhắc đến thiền nhượng, thuật mê hoặc của Lộc Mao Thọ có thể nói là đúng bệnh kê đơn. Lộc Mao Thọ trước tiên kể một câu chuyện sinh động: Nghiêu nhường thiên hạ cho Hứa Do, Hứa Do không nhận. Thế là, "Nghiêu có tiếng nhường thiên hạ, thực không mất thiên hạ", Nghiêu được cả danh lẫn thực, vừa giữ được quyền lực, lại vừa có được danh tiếng lớn. Không nghi ngờ gì, điều này đối với Cơ Khoái vốn hâm mộ thánh vương là sự cám dỗ cực lớn. Sau đó, Lộc Mao Thọ lại bày ra một mưu kế thực tế đầy cám dỗ: "Nay vương lấy nước nhường cho Tử Chi, Tử Chi chắc chắn không dám nhận; như vậy, vương cùng Nghiêu đồng hành rồi!" Cơ Khoái vốn có giấc mơ thánh vương, lại có thể được cả danh lẫn thực, lập tức đồng ý, đem tất cả chính vụ quốc gia giao cho Tử Chi. Rõ ràng, lần giao quyền này chưa phải là Tử Chi làm vua. Thế là, qua bao ngày tháng, Lộc Mao Thọ lại lần thứ hai dùng kế mê hoặc Cơ Khoái. Lộc Mao Thọ nói, ban đầu Đại Vũ thiền nhượng cho Bá Ích, nhưng vẫn dạy Thái tử Khải làm đại thần. Danh nghĩa thiền nhượng, thực tế là dạy Thái tử Khải tự mình đoạt ngôi; nay Yên vương miệng nói giao nước Yến cho Tử Chi, mà quan lại thì đều là người của Thái tử, thực tế là danh nghĩa nhường cho Tử Chi, mà Thái tử thực tế đang dùng việc (nắm quyền). Rõ ràng, lần này là Lộc Mao Thọ phụng mệnh Tử Chi ngả bài với Cơ Khoái, bộ mặt mê hoặc có chút dữ tợn, đại khái Cơ Khoái đã mắc bệnh thánh vương, hoặc đã là không thể làm gì khác, thế là lập tức hành động, đem tất cả ấn quan (quyền bổ nhiệm) của quan viên có bổng lộc từ ba trăm thạch trở lên giao cho Tử Chi. Sau đó, Cơ Khoái chính thức thiền nhượng. "Tử Chi quay mặt về nam làm vương sự, còn Khoái già không nghe chính sự, quay lại làm bề tôi."
Trong thời đại Chiến Quốc mà quan niệm trị quốc và các loại lý luận chính trị đều đã đạt đến đỉnh cao huy hoàng, một nước lớn lại xuất hiện sự kiện thiền nhượng phục cổ hoang đường như vậy, "lý luận" của nó lại ngu muội nông cạn như thế, thực sự khiến người ta khó mà hiểu nổi. Vở kịch thiền nhượng mang đầy vẻ hài hước đen tối này, sở dĩ xảy ra ở nước Yến, mà không xảy ra ở bất kỳ quốc gia nào khác, căn nguyên quan trọng của nó, chính là phong khí chính trị ngu muội được hình thành dưới truyền thống Vương đạo của nước Yến. Quân thần nước Yến từ trên xuống dưới, thường xuyên không thiết thực, đối với sự so tài thực lực chắc chắn lại cảm thấy sợ hãi, luôn ảo tưởng lấy một loại đức hạnh thánh vương trông có vẻ trang nghiêm thần thánh nào đó để bình ổn sự xung đột lợi ích gay gắt, mà đối với biến pháp thực sự thì lại lùi bước ba lần cung kính tránh xa. Môi trường chính trị ngu muội hỗn loạn hư ảo này, tất nhiên là quốc gia tốt nhất để những kẻ dã tâm và kẻ lừa đảo chính trị hoành hành.
Nói tiếp về sự ngu muội trong việc phá Tề của nước Yến.
Công nghiệp huy hoàng nhất của nước Yến, là trận đại chiến phá Tề sau biến pháp Nhạc Nghị. Đối với cuộc biến pháp mà Yên Chiêu vương và Nhạc Nghị đẩy mạnh ở nước Yến, sử sách không ghi chép chi tiết. Nhìn từ tiến triển thực tế của lịch sử, lần biến pháp này không thể so sánh được với biến pháp Thương Yến của nước Tần, phương diện chủ yếu của nó chỉ có thể là nghỉ ngơi lấy sức, chỉnh đốn lại bộ máy quan lại, huấn luyện quân đội mới vài mục. Bởi vì, lần biến pháp này không chạm đến truyền thống Vương đạo của nước Yến, càng không thể nói là nhổ tận gốc. Hai mươi tám năm sau biến pháp, nước Yến phát động đại chiến với nước Tề. Nhạc Nghị được thế gian gọi là danh tướng, cả đời chỉ có trận đại chiến này, tức trận phá Tề sáu năm. Nước Yến tám trăm năm, cũng chỉ có trận phá Tề là đại hiển oai phong, gần như cướp đoạt sạch bách tất cả tài phú mà nước Tề tích lũy hàng trăm năm. Nếu không, cuộc chiến đối với Triệu thời kỳ sau của nước Yến sẽ không có căn cơ tài chính. Nhưng, trận phá Tề để lại một bí ẩn to lớn: Tại sao quân Yến mạnh mẽ có thể như gió cuốn mây tan hạ hơn bảy mươi thành, lại trong vòng năm năm không thể hạ được hai thành nhỏ cuối cùng mà dẫn đến công bại thùy thành? Thế gian quả nhiên có ý trời sao?
Thực tế mà lịch sử trình hiện là: Sau khi đánh tan chủ lực quân Tề trong hai trận đại hội chiến đầu tiên, Nhạc Nghị giải tán liên quân năm nước, do quân Yến độc lập chiếm đóng nước Tề; trong vòng một năm, quân Yến hạ bảy mươi thành của Tề, Tề Mẫn vương bị dân tị nạn nước Tề giết chết, nước Tề chỉ còn lại hai thành trì nhỏ là Tức Mặc bên bờ biển Đông Hải và Cử Thành ở vùng đông nam. Chính hai thành trì này, đại quân Nhạc Nghị năm năm không công phá được, cuối cùng dẫn đến cuộc đại đảo ngược vào năm thứ sáu. Quá trình cụ thể của chiến tranh, cuốn "Kim qua thiết mã" phần ba của bộ sách này có tường thuật chi tiết, không nhắc lại nữa. Vấn đề của chúng ta là: Trong năm năm, quân Yến rõ ràng có thể hạ được hai thành, tại sao Nhạc Nghị lại muốn dùng phương pháp vây hãm để đợi thành trì cuối cùng của nước Tề tự tan rã? Câu trả lời nghiên cứu của sử gia đời sau là: Nhạc Nghị vì muốn thi hành đức chính Vương đạo ở nước Tề, có ý làm chậm cuộc tấn công cuối cùng đối với nước Tề.
"Sử ký - Yên Triệu công thế gia - Tập giải", có một đoạn đánh giá của Hạ Hầu Huyền học giả ba nước nói rằng: "...Chí của Nhạc Nghị, ngàn năm mới gặp một lần... Kẻ kiêm tính, không phải là điều Nhạc Nghị coi trọng, làm nước Yến mạnh mà phế đạo, không phải là điều Nhạc Nghị cầu tìm... Đánh Tề để làm rõ nghĩa của Yên vương, đây là binh không khởi vì lợi vậy! Vây thành mà tai họa không thêm vào bách tính, đây là nhân tâm hiện rõ ở nơi xa gần vậy! Cả nước không mưu cầu công trạng của mình, trừ bạo không dùng uy lực, đây là chí đức toàn vẹn ở thiên hạ vậy!... Nhạc Nghị đang khôi phục đại cương để thả hai thành, thu phục lòng dân làm rõ tín để đợi quân giặc chết... Mở con đường rộng lớn, để đợi hạng người Điền Đan; nuôi phong thái dung nạp cái thiện, để tỏ chí của sĩ tử nước Tề. Khiến cho kẻ trung được tiết, kẻ dũng được nghĩa, nước láng giềng ngưỡng mộ, nghĩ về sự che chở của chủ nước Yến, ngóng trông phong thanh, hai thành chắc chắn phải theo, thì vương nghiệp sẽ hưng thịnh vậy!... Bại ở gần thành, thời vận vốn dĩ như thế. Nếu như ép nó bằng uy, cướp nó bằng binh, tuy hai thành gần như có thể nhổ, mà việc bá vương đã xa rời rồi! Nhạc Nghị há lại không biết sự nhanh chóng của việc nhổ hai thành sao, nhìn việc nhổ thành mà nghiệp trái ngược vậy!... Nhạc Nghị không mưu tính hai thành, không thể lường được vậy!"
Chúng ta phải nói, phân tích của Hạ Hầu Huyền hoàn toàn trúng với thực tế nước Yến.
Thế nhưng, bình luận của Hạ Hầu Huyền lại càng ngu muội hơn so với Yên Chiêu vương và Nhạc Nghị. Sự ngu muội của Hạ Hầu Huyền, nằm ở việc nói cuộc đánh Tề của nước Yến ngay từ đầu đã rất rõ ràng là nghĩa binh dương cao Vương đạo, lại còn nâng nó lên tầm cao là cuộc chiến đạo nghĩa không lấy lợi hại làm mục tiêu mà ca ngợi, "Cả nước không mưu cầu công trạng của mình, trừ bạo không dùng uy lực, đây là chí đức toàn vẹn ở thiên hạ vậy!" Thậm chí, Hạ Hầu Huyền còn nói việc vây thành không đánh là vì "tỏ chí của sĩ tử nước Tề", là đức độ dung nạp cái thiện.
Sự thật lịch sử là: Động cơ ban đầu của Yên Chiêu vương phấn đấu làm nước mạnh, chỉ là vì phục thù. Thư giản của Nhạc Nghị sau này gửi Yên Huệ vương đã nói rõ: "Tiên vương mệnh rằng, 'Ta có tích oán sâu giận với Tề, không lượng sức nhẹ mạnh, mà muốn lấy Tề làm việc!'" Yên Huệ vương sau này cũng nói: "Tướng quân vì Yến phá Tề, báo thù cho tiên vương, thiên hạ không ai không chấn động." Hoàn toàn không có một câu nào bàn đến, phá Tề là vì thi hành nghĩa của tiên vương. Chỉ vì như vậy, Nhạc Nghị giai đoạn đầu phá Tề không hề thi hành đức chính Vương đạo không thiết thực, mà là không chút lưu tình đánh tan hàng chục vạn quân Tề, chiếm hết toàn bộ thành trì của nước Tề, cướp đoạt hết toàn bộ vật tư tài phú của tất cả phủ khố nước Tề. Phải nói rằng, đây là quy luật tất yếu mà chiến tranh dùng sức mạnh tuân theo, không có gì đáng trách. Thế nhưng, trong tình thế chiến tranh tiến triển thuận lợi, phương lược đối Tề của nước Yến đột nhiên xảy ra biến hóa trọng đại. Biến hóa này, chính là lấy sự kháng cự sống còn của hai thành trì Tức Mặc Cử Thành làm cơ hội, nước Yến đột nhiên áp dụng đức chính Vương đạo hoàn toàn khác biệt với lúc ban đầu ở nước Tề. Loại đức chính Vương đạo này, có thể thi hành ở nước Tề suốt năm năm mà không thay đổi, không bằng nói đó là chủ trương tự giác của Nhạc Nghị, thà nói là bệnh cũ Vương đạo của vương tộc nước Yến tái phát, Yên Chiêu vương lại có giấc mộng muốn làm thánh vương thiên hạ dẫn đến. Bởi vì, không có sự ủng hộ thậm chí quyết định của Yên Chiêu vương, với tư cách là một thống soái nổi tiếng thời Chiến Quốc, rất khó tưởng tượng Nhạc Nghị sẽ tự nguyện tự giác thi hành một loại chính trị ngu muội đức chính xa rời tình thế thực tế. Nhạc Nghị trong thư trả lời Yên Huệ vương đã hồi tưởng về trận chiến đánh Tề, nói nhiều nhất là quá trình công phạt và làm thế nào thu được lượng lớn tài phú ở nước Tề và làm thế nào vận chuyển về nước Yến, đối với việc năm năm Vương đạo hóa nước Tề, lại gần như không nói một câu nào. Giả sử Nhạc Nghị là người chủ trương Yên Huệ vương thi hành Vương đạo, Nhạc Nghị có thể không nói gì không? Một sự thật tương tự khiến người ta nghi ngờ sâu sắc là: Trong tình huống Yên Huệ vương hiếm khi xin lỗi, tại sao Nhạc Nghị lại kiên quyết không về nước Yến? Câu trả lời hợp lý chỉ có thể là, Nhạc Nghị nhận thức vô cùng tỉnh táo về sự nguy hại của truyền thống chính trị ngu muội nước Yến, biết rõ không có khả năng thay đổi nên không muốn làm sự hy sinh vô ích.
Không dùng quy tắc chiến tranh để giải quyết vấn đề chiến tranh, mà lấy Vương đạo ngu muội xa vời để giải quyết tranh chấp chiến trường tàn khốc, không những gấp bội thể hiện sự tàn khốc trong việc giết người công thành cướp đoạt tài phú giai đoạn đầu của mình, mà còn gấp bội thể hiện sự hư ngụy không thể tin được khi thi hành Vương đạo lúc này. Đây vừa là lý do mà người nước Tề chắc chắn không thể chấp nhận, cũng là lý do mà binh lực chính trị ngu muội của nước Yến chắc chắn sẽ thất bại. So với chiến lược binh tranh tự giác rõ ràng của nước Tần, binh lực chính trị ngu muội này càng lộ ra vẻ hoang đường không có lý lẽ.
Nói tiếp về sự ngu muội đối với Triệu của nước Yến.
Toàn bộ thời Chiến Quốc, tiêu điểm bang giao của nước Yến phần lớn là sự kiện đối với Triệu. Nghĩa là, ngoài thời kỳ Yên Chiêu vương phục thù nước Tề, trục bang giao của nước Yến luôn luôn là cuộc chiến đối với Triệu. Sự nguy hại của việc nước Yến dây dưa khiêu khích nước Triệu. Gần như tất cả những người có hiểu biết ở nước Yến thời đó đều đã phân tích và phản đối. Nhưng, sự khiêu khích đối với Triệu của nước Yến lại luôn không thay đổi, đây thực sự cũng là một trong những bí ẩn lớn nhất của lịch sử nước Yến. Bậc thầy bang giao Tô Tần là người đầu tiên chỉ ra sai lầm của nước Yến đối với Triệu, sau đó, Tô Đại cũng lấy câu chuyện ngụ ngôn "cò trai tranh nhau, ngư ông đắc lợi" để nhấn mạnh lần nữa sai lầm của nước Yến đối với Triệu. Phải nói rằng, thời kỳ anh em họ Tô, quân chủ nước Yến vẫn có sự kiềm chế, mấy cuộc chiến Yến Triệu đều vì nghe theo lời khuyên can mà tránh được, địa vị nước Yến vì thế mà được cải thiện. Thế nhưng, sau Yên Huệ vương, phương lược đối Triệu của nước Yến lại quay về con đường cũ. Không có bất kỳ lý luận quan niệm nào chống đỡ, chỉ là chết chốt lấy nước Triệu không buông. Toàn bộ thời kỳ Yến vương Hỷ, toàn bộ cốt lõi cục diện chính trị nước Yến là khiêu khích nước Triệu. Xương Quốc quân Nhạc Nhàn từng phản đối, vì thế bị ép rời bỏ nước Yến. Đại phu Tương Cư từng phản đối, bị Yến vương đá ngã nhào. Nước Yến chỉ có một danh thần ủng hộ nước Yến đánh Triệu, đó chính là Kịch Tân lúc về già, kết quả là Kịch Tân bị quân Triệu giết trên chiến trường. Nếu không phải thời kỳ cuối nước Triệu có hôn quân Triệu Thiên tại vị, chỉ sợ danh tướng Lý Mục đã sớm diệt nước Yến rồi.
Bí ẩn cơ bản được hình thành trong lịch sử, căn nguyên của nó thường nằm ở chỗ chúng ta đã không thể hiểu nổi phương thức tư duy của người trong cuộc.
Rõ ràng là hại nhiều hơn lợi, nước Yến vẫn cứ muốn tác chiến lâu dài với nước Triệu, tại sao?
Nguyên nhân cụ thể tuy phức tạp đa dạng, ví dụ như nước Tần ly gián Yến Triệu, ngầm ủng hộ nước Yến đối đầu với nước Triệu, từ đó đạt được mục đích làm suy yếu nước Triệu mạnh, chính là một nguyên nhân quan trọng. Thế nhưng, căn nguyên mà logic lịch sử trình hiện ra chỉ có một: Nước Yến lấy dòng dõi quý tộc cũ mang danh Thiên tử làm tự hào, đối với nước láng giềng mạnh trỗi dậy sau này này ôm giữ sự đố kỵ và khinh miệt mạnh mẽ, nhất định muốn khiến nó rơi vào khốn cảnh rồi mới vui. Chỉ có thể nói, đây là sự biến dạng cuối cùng của phong khí chính trị ngu muội Vương đạo mà thôi.
Truyền thống chính trị Vương đạo, từng có căn cơ sâu dày ở nước Tần, nhưng kết quả lại hoàn toàn khác biệt.
Thời Tần Mục công trọng dụng Bách Lý Hề trị quốc, khiến nước Tần trở thành một trong các bá chủ thời Xuân Thu. Từ đó, Vương đạo trị quốc trở thành truyền thống không thể vi phạm ở nước Tần. Cho đến "Cầu hiền lệnh" của Tần Hiếu công, vẫn tuân phụng Tần Mục công, bày tỏ rõ ràng muốn "tu sửa chính lệnh của Mục công". "Thương Quân Thư - Canh pháp" ghi chép lại cuộc luận chiến về quyết định biến pháp của nước Tần, lập trường của đại thần chấp chính lúc đó là Cam Long, Đỗ Chí phản đối rất rõ ràng, chính là duy trì truyền thống nước Tần: "Thánh nhân không đổi dân mà dạy, người trí không đổi pháp mà trị. Dựa vào dân mà dạy, không lao lực mà công thành; dựa vào pháp mà trị, quan lại quen mà dân an. Nay nếu đổi pháp, không theo cái cũ của nước Tần, đổi lễ để dạy dân, thần sợ thiên hạ nghị luận quân vương!" Đại thần phe phản đối khác là Đỗ Chí thì nói: "Lợi không trăm, không đổi pháp. Công không mười, không đổi khí. Pháp cổ không lỗi, theo lễ không tà. Quân vương hãy tính kỹ!" Hai phái tranh luận gay gắt, đều không liên quan đến nội dung cụ thể của biến pháp, mà đều bám chặt vào một trung tâm - đối xử với truyền thống chính trị của bản quốc như thế nào? Pháp cũ có nên thay đổi không? Hai lần phản bác của Thương Yến rất sắc bén, rất sâu sắc.
Thương Yến phản bác Cam Long rằng: "Lời của ông, là lời thế tục! Người thường an phận với thói quen cũ, người học đắm chìm vào những gì đã nghe. Hai điều này là lý do họ làm quan mà giữ pháp, không phải điều luận bàn ngoài pháp luật. Ba đời không cùng lễ mà làm vương, năm bá không cùng pháp mà làm bá. Vì vậy người trí tạo pháp, mà kẻ ngu chế ác. Người hiền đổi lễ, mà kẻ không ra gì bị ràng buộc vào đó! Người ràng buộc vào lễ, không đủ để bàn việc. Người chế tạo pháp, không đủ để luận về biến hóa. Quân vương đừng nghi ngờ nữa!"
Thương Yến phản bác Đỗ Chí rằng: "Tiền thế không cùng giáo hóa, sao lại bắt chước pháp cổ! Đế vương không lặp lại nhau, sao phải tuân theo lễ! Phục Hi Thần Nông dạy mà không giết, Hoàng Đế Nghiêu Thuấn chế định mà không giận, đến thời Văn Vũ, mỗi thời mỗi lập pháp, tùy việc mà chế lễ. Lễ pháp định theo thời, chế lệnh mỗi cái thuận theo sự thích hợp của nó, binh giáp khí bị mỗi cái tiện dụng của nó. Thần vì thế nói: Trị thế không một đạo, làm lợi cho nước không nhất thiết phải bắt chước cổ nhân! Vua Thang, vua Vũ làm vương, không sửa cổ mà hưng; Ân Hạ diệt vong, không đổi lễ mà vong. Như vậy, đi ngược lại cổ nhân chưa hẳn đáng chê, tuân theo lễ chưa hẳn là đúng nhiều! Quân vương đừng nghi ngờ nữa!"
Lý luận cầu thay đổi để tồn tại của Thương Yến, là đại diện cho lý luận biến pháp thời Chiến Quốc. Theo một nghĩa nào đó, phe biến pháp của một quốc gia có thể thành công hay không, vừa phụ thuộc vào nội dung biến pháp đó có toàn diện sâu sắc hay không, vừa phụ thuộc vào mức độ sâu sắc của sự phản bội đối với truyền thống chính trị của quốc gia đó. Chỉ vì Thương Yến tự giác tỉnh táo, mà có thể thuyết phục Tần Hiếu công quyết tâm từ bỏ truyền thống chính trị cũ, thực hiện biến pháp toàn diện sâu sắc ở nước Tần. Từ đó, nước Tần mạnh lên, nước Tần xác lập được quan niệm chính trị mới, từ đó tiếp tục sự mạnh mẽ qua sáu đời mà thống nhất Hoa Hạ.
Nước Yên thì khác, Nhạc Nghị và Yên Chiêu vương không hề có sự chuẩn bị về mặt lý luận cho công cuộc biến pháp, cũng không thực hiện bất kỳ sự thanh lọc nào đối với truyền thống chính trị của nước Yên, mà chỉ thuần túy là chỉnh đốn quan lại, dưỡng sức cho dân, huấn luyện quân đội mới và các chính sách mới mang tính vụ việc. Rõ ràng, kiểu cải cách bề nổi không chạm đến truyền thống hoặc vẫn bảo lưu những truyền thống cũ này, không thể nào toàn diện và sâu sắc, cũng không thể duy trì sự lớn mạnh một cách ổn định. Một khi sóng gió nổi lên, những nền tảng cũ và tư tưởng cũ sẽ lại trỗi dậy như tro tàn cháy lại.
Bi kịch của nước Yên nằm ở chỗ căn bệnh "vu chính" (chính trị giáo điều, xa rời thực tế) cứ tái đi tái lại này.
Dù là xử lý chính sự thực tế hay xử lý mối quan hệ quân thần, trong lời nói của quân vương nước Yên đều chứa đầy những lời lẽ đạo đức vương đạo sáo rỗng, to tát mà không thiết thực, trong khi đối với những xung đột về chính kiến thực tế thì lại chẳng đả động nửa lời. Đúng là kiểu "vua nhìn quanh rồi nói chuyện khác", thật chẳng sai! Yên Huệ vương là điển hình nhất, sự khiển trách về mặt đạo đức đối với việc Nhạc Nghị rời nước Yên hoàn toàn không đề cập đến vụ án oan bãi miễn Nhạc Nghị và việc gánh vác trách nhiệm đối với sai lầm chiến lược về nước Tề; sự khiển trách về mặt đạo đức đối với việc Nhạc Nhàn rời nước Yên cũng y hệt như vậy, vừa không đả động đến việc phản tư về phương lược đối với nước Triệu, lại vừa không liên quan đến việc đánh giá đúng sai về hành động rời nước Triệu của Nhạc Nhàn, chỉ một mực phát biểu những luận điệu giáo điều xa rời thực tế, xoay quanh việc ai có lỗi với ai để làm văn. Hơn hai nghìn năm sau đọc lại, vẫn thấy sự lải nhải ấy thật nực cười, huống chi là trong thời đại tranh hùng lúc bấy giờ! Tư Mã Thiên trong "Sử ký - Yên Chiệu công thế gia" đã cảm khái rằng: "Chiệu công ấy có thể gọi là nhân đức lắm thay! Cây lê ngọt còn khiến người ta thương nhớ, huống chi là người! Nước Yên bị các bộ tộc Man, Mạc chèn ép, bên trong lại kẹt giữa nước Tề và nước Tấn, quanh co giữa các nước lớn mạnh, là nước nhỏ yếu nhất, đã mấy lần suýt bị diệt vong! Thế mà xã tắc được thờ cúng suốt tám chín trăm năm, trong số các nước họ Cơ lại là nước diệt vong sau cùng, chẳng phải nhờ uy đức của Chiệu công hay sao?" Tư Mã Thiên quy nguyên nhân nước Yên tồn tại lâu dài về thuyết "âm đức của thiên hạ" như thường lệ, đó là chuyện tạm gác lại không bàn. Thế nhưng, Tư Mã Thiên lại không hề đề cập đến nguyên nhân diệt vong của nước Yên.
Đây, chính là điểm mấu chốt mà chúng ta cần quan tâm.