Đại Tần Đế Quốc 5: Thiết Huyết Văn Minh

Lượt đọc: 3643 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Tiết Thứ Sáu
Kẻ Trì Hoãn Hiền Tài, Lãng Quên Sĩ Nhân, Ấy Là Quốc Gia Trời Diệt.

❊ ❊ ❊

Sự diệt vong của nước Ngụy diễn ra rất lặng lẽ, có thể coi là điển hình của sự "thọ chung chính tẩm" (chết già trên giường) trong sáu nước Sơn Đông.

Lịch sử thời kỳ cuối của một quốc gia lại yên tĩnh như chết, đến mức trong tất cả tư liệu lịch sử, ngoại trừ Ngụy vương Giả, người ta không thể tìm thấy bóng dáng của bất kỳ một văn thần võ tướng nào. Điều này quả là một sự lạ lùng trong thời đại Chiến Quốc oanh liệt. Với tư cách là một bộ quốc biệt sử, "Sử Ký - Ngụy Thế Gia" chỉ ghi chép vỏn vẹn ba dòng cho ba năm cuối cùng của nước Ngụy: "...Cảnh Mẫn vương qua đời, con là vương Giả nối ngôi. Năm đầu vương Giả, Yên thái tử Đan sai Kinh Kha hành thích Tần vương, Tần vương phát giác. Năm thứ ba, Tần rót nước vào Đại Lương, bắt sống vương Giả, bèn diệt nước Ngụy, biến thành quận huyện." Thưa chư vị độc giả, xin hãy lưu ý rằng trong ba dòng này, dòng dài nhất ở giữa lại là nói về tình hình quốc tế. Ngụy vương Giả tại vị ba năm, thực tế chỉ xảy ra ba việc: Tần rót nước vào Đại Lương, bắt sống vương Giả, diệt nước Ngụy thành quận huyện. Mỗi khi đọc đến đây, ta thường có cảm giác tiếc nuối như Thái Sử Công đang rà soát đống đổ nát của lịch sử mà không biết làm sao cho đặng.

Sở dĩ như vậy là vì nước Ngụy thực sự không còn nhân vật nào đáng nhắc tới nữa.

Trong sáu nước Sơn Đông, nguyên nhân diệt vong của nước Ngụy là ít có bí mật nhất, ít có tính ngẫu nhiên nhất, và ít có kịch tính nhất. Nói cách khác, nguyên nhân diệt vong của nước Ngụy là rõ ràng nhất, đơn giản nhất và được mọi người đồng thuận nhất. Các sử gia đời sau có rất ít bình luận suy đoán về sự diệt vong của nước Ngụy, lý do cũng nằm ở chỗ tính tất yếu của nó đã quá rõ ràng, chỉ có bài học để rút kinh nghiệm chứ không có bí mật gì để nghiên cứu. Sau "Sử Ký - Ngụy Thế Gia" có bốn kiểu bình luận, đại khái đủ để minh chứng cho sự đơn giản rõ ràng này.

Thứ nhất, nỗi cảm hoài của người dân nước Ngụy. Hơn trăm năm sau, Thái Sử Công ghi chép trong phần "Thái Sử Công viết" vốn luôn có ở cuối các bài viết rằng: ông đến tàn tích Đại Lương để khảo sát tìm kiếm tư liệu, tại nơi đã trở thành phế tích, ông gặp những người dân nước Ngụy cũ (người trong phế tích) đến tưởng niệm. Những người di dân cảm thương ôn lại câu chuyện quân Tần dùng nước công phá Đại Lương năm xưa, "người kể chuyện đều cho rằng Ngụy diệt vong là vì không trọng dụng Tín Lăng quân, khiến quốc lực suy yếu". Nghĩa là, người dân khẳng định nguyên nhân nước Ngụy suy yếu diệt vong là do không dùng Tín Lăng quân.

Thứ hai, chính là đánh giá của Thái Sử Công. Thái Sử Công trước hết bày tỏ không đồng tình với đánh giá của người dân Đại Lương, nhưng những lời sau đó lại mang ý nghĩa ngược lại. Toàn văn là: "...(về lời của người trong phế tích) Ta cho rằng không phải vậy. Trời đang muốn Tần bình định thiên hạ, nghiệp lớn chưa thành, nước Ngụy dù có được hiền tài như Y Doãn (tên gọi là A Hành) giúp đỡ thì có ích gì chứ?" Dịch sát nghĩa, Thái Sử Công đang nói: Ta không thể đồng tình với cách đánh giá của những người ở phế tích. Mệnh trời muốn Tần thống nhất thiên hạ, khi đại nghiệp chưa thành, nước Ngụy dù có nhận được sự giúp đỡ của hiền nhân như Y Doãn, thì cũng chẳng có ích lợi gì. Nếu thực sự coi mấy câu này là biện hộ cho nước Ngụy thì quả là coi thường Thái Sử Công quá rồi. Xét cho cùng, Thái Sử Công rõ ràng đang nói ngược. Giống như đối mặt với một bệnh nhân mắc bệnh nan y lâu ngày, có người nói loại bệnh này dù uống tiên dược cũng vô ích, lẽ nào bạn có thể nói người này không thừa nhận bệnh nhân đó có bệnh sao? Nghĩa là, Thái Sử Công thực tế đã có tiền đề: căn bệnh thiếu nhân tài của nước Ngụy đã có từ lâu, lúc này đã không thể cứu vãn!

Thứ ba, đánh giá của người thời Đông Hán, Tam Quốc. "Sử Ký - Ngụy Thế Gia - Sách Ẩn" dẫn lời bình của học giả Tiều Chu thời Tam Quốc về sự diệt vong của nước Ngụy rằng: "Theo những gì ta được nghe, cái gọi là trời diệt, chính là có hiền tài mà không dùng, nếu dùng họ thì làm sao diệt vong được! Nếu Trụ Vương trọng dụng ba vị hiền nhân, thì nhà Chu cũng không thể xưng vương, huống chi là nước Tần hổ lang!" Lời bình của Tiều Chu là phán đoán chủ lưu của lịch sử, ông đã làm sáng tỏ một đạo lý giản đơn thực tế: Có hiền tài mà không dùng, chính là "quốc gia trời diệt" như tục ngữ lịch sử vẫn nói. Nếu Ân Trụ Vương trọng dụng ba vị đại hiền (Vi Tử, Cơ Tử, Tỷ Can, Khổng Tử gọi là tam nhân), thì dù là nhà Chu đang tu đức trị cũng không thể thay thế nhà Ân mà làm chủ thiên hạ, huống hồ là nước Tần - một bang quốc hổ lang, làm sao có thể diệt vong một nước Ngụy thực sự trọng dụng hiền tài? Phải nói rằng, luận điểm của Tiều Chu là một cách giải thích khác về quan niệm thiên mệnh quốc vận, vì nó dựa trên nhân tố con người (trời diệt tức là người diệt), nên càng gần gũi với quan niệm tranh chấp quốc vận hùng mạnh vô song thời Chiến Quốc, gần như không khác biệt với các đánh giá về sự diệt vong của nước Ngụy thời đó, nên đây hẳn là một cách giải thích bản chất hơn.

Thứ tư, một kiểu đánh giá khác của đời sau. "Sử Ký - Ngụy Thế Gia - Sách Ẩn Thuật Tán" viết: "Dòng dõi Tất Công... danh lớn bắt đầu được thưởng, đầy số tự nhiên ngay chính. Hậu duệ hưng thịnh, luôn đeo lòng trung chính... Vương Giả suy yếu, bị bắt bởi chính quyền Tần." Ý nghĩa thực sự của đánh giá trong Thuật Tán là: Từ khi lập quốc, nước Ngụy vốn là một bang quốc rất chính đạo, chỉ là đến thời Ngụy Giả thì suy yếu rồi diệt vong. Đây là lần đầu tiên sử luận khẳng định tích cực về nước Ngụy. Hơn hai ngàn năm sau, sự khẳng định tích cực hiếm hoi này dưới sự thấm nhuần của sử quan Nho gia đã lan tỏa thành tư trào chính thống. "Đông Chu Liệt Quốc Chí" ra đời thời Càn Long nhà Thanh - hệ thống tác phẩm trình bày lịch sử hưng vong thời Xuân Thu Chiến Quốc - khi kể đến sự diệt vong của nước Ngụy, đã trích dẫn và sửa đổi đoạn Thuật Tán này: "Sử thần tán rằng: Dòng dõi Tất Công, lấy nước làm họ. Hậu duệ hưng thịnh, đời đời trung chính. Văn hầu xây hầu, Võ hầu cường thịnh. Huệ vương hiếu chiến, Đại Lương không bền. Tín Lăng nuôi sĩ, thần khí hơi chấn. Cảnh Mẫn suy vi, truyền hai đời mà vong." Cuốn sách này lấy tên là "Chí" để lưu hành thiên hạ, không phải tên là "Diễn Nghĩa", rõ ràng được quan phương coi là một loại sách sử chính thống. Điều này cho thấy, quan niệm này đã trở thành đánh giá chính thống được quan phương công nhận lâu dài vào thời Thanh. Cốt lõi của đánh giá này là: bỏ qua hoặc cố ý xóa nhòa khiếm khuyết căn bản nhất của nước Ngụy, mà dùng sự khẳng định tích cực sáo rỗng để hạ thấp "bạo Tần", điều này có khoảng cách rất lớn với những đánh giá lịch sử khách quan bình dị trước thời Tam Quốc. Tuy nhiên, nó dù sao cũng là một loại quan niệm, hơn nữa còn là đánh giá chiếm vị trí chính thống lâu dài, chúng ta không có lý do gì để bỏ qua nó.

Một quốc gia "hưng thịnh trung chính" có thể suy yếu rồi diệt vong, bản thân điều này đã là một nghịch lý lịch sử.

Đằng sau sự xung đột của các đánh giá lịch sử, chắc chắn ẩn giấu một sự thật nào đó bị cố ý xóa nhòa.

Sự thật này đơn giản nhất, thực tế nhất: Trì hoãn việc trọng dụng hiền tài, lãng quên sĩ nhân trong thời gian dài, cuối cùng dẫn đến vong quốc.

Bộ tộc họ Ngụy là hậu duệ vương tộc nhà Chu, lịch sử có thể nói là quỷ quyệt, lắm gian truân.

Đầu thời Tây Chu diệt Thương, ba đại thần vương tộc là cột trụ: Chu Công (Đán), Thiệu Công (Sảng), Tất Công (Cao). Trong đó Tất Công Cơ Cao chính là tổ tiên của bộ tộc họ Ngụy. Đầu thời Tây Chu phân phong, Tất Công được phong ở đất Tất - vùng đất bản địa của người Chu, sử gọi là Tất Nguyên. "Sử Ký - Tập Giải" dẫn chú của Đỗ Dự thời Đường viết: "Đất Tất ở phía tây bắc huyện Trường An." Dựa vào đây có thể biết, Tất Nguyên đại thể nằm ở phía đông của Hạo Kinh thời đó, có thể coi là chư hầu trọng yếu bảo vệ kinh sư. Sau đó, không rõ đã xảy ra biến cố gì, tóm lại là "sau đó tuyệt phong, trở thành thứ dân, hoặc ở Trung Quốc, hoặc thành Di Địch". Rà soát nhiều sự kiện đầu thời Tây Chu, khả năng lớn nhất là Tất Công Cao đã ít nhiều cuốn vào "loạn Quản Thái" - cuộc mưu phản giữa di tộc nhà Ân và đại thần vương tộc nhà Chu, nếu không thì bộ tộc Tất Công không thể từ thân phận vương tộc hiển hách đột ngột sa sút thành thứ dân, tàn dư của họ cũng không thể trốn chạy sang đất Di Địch. Sau đó, trải qua lỗ hổng lịch sử hàng trăm năm thời Tây Chu, Đông Chu, hậu duệ Trung Nguyên của Tất Công Cao cuối cùng xuất hiện vào thời Tấn Hiến công, tộc trưởng tên là Tất Vạn, chỉ là một vị tướng hết sức bình thường.

Năm thứ mười sáu thời Tấn Hiến công (năm 661 TCN), nước Tấn đánh phá ba nước chư hầu nhỏ là Hoắc, Cảnh, Ngụy, Tất Vạn được bổ nhiệm làm chủ tướng hữu quân. Trận chiến này đại thắng, Tấn Hiến công đem đất Cảnh phong cho chủ tướng Triệu Túc, đem đất Ngụy phong cho hữu tướng quân Tất Vạn. Từ lần thụ phong này, Tất Vạn mới bước vào hàng ngũ đại phu nơi miếu đường nước Tấn. Có lẽ vì vận mệnh bộ tộc gian truân trắc trở, Tất Vạn này rất sùng tín thiên mệnh, việc lớn gì cũng phải bói toán để cầu cát hung. Năm đó, Tất Vạn phiêu bạt không định, muốn vào nước Tấn tìm gốc rễ, trước hết nhờ một thầy bói tên là Tân Liêu bói toán. Tân Liêu bói ra quẻ Truân, giải quẻ rằng: "Cát (quẻ). Truân cố bỉ nhập, cát thục đại yên! Kỳ tất phồn xương." Vì quẻ Truân là tượng trưng cho sự bừng lên của vạn vật nảy mầm thuở trời đất mới khai sinh, đối với người đang tìm đường sống mà nói, quả thực là một quẻ đại cát. Dấu chân sau đó quả nhiên chứng minh điềm báo của quẻ Truân này. Lần này, Tất Vạn cũng theo lệ cũ, nhờ thầy bói, ý định là xác định các việc liên quan đến phong đất. Quan bói toán của nước Tấn là Quách Yển chủ trì lần bói này, giải tượng quẻ rằng: "Hậu duệ Tất Vạn tất sẽ lớn mạnh! Vạn là số đầy; Ngụy là danh lớn. Được phong thưởng thế này, trời mở lối cho rồi! Thiên tử gọi là vạn dân, chư hầu gọi là vạn dân. Nay mệnh lớn thế này, lại theo số đầy, tất sẽ có đông đảo dân chúng." Thế là, Tất Vạn chính thức quyết định: theo danh lớn, lấy "Ngụy" làm họ; theo số đầy, dốc sức kinh doanh vùng đất phong có điềm báo "vạn dân chư hầu" này.

Đến đây, trong thế lực sĩ tộc nước Tấn chính thức có họ Ngụy, gốc rễ nước Ngụy từ đó được xác lập.

Sau đó, nước Tấn xảy ra loạn tranh giành ngôi vị thái tử cuối thời Tấn Hiến công. Lúc này Tất Vạn đã chết, con là Ngụy Vũ Tử chọn công tử Trùng Nhĩ làm đối tượng ủng hộ, theo vị công tử này lưu vong bên ngoài mười chín năm. Sau khi Trùng Nhĩ trở thành vua nước Tấn (Văn công), hạ lệnh để Ngụy Vũ Tử chính thức thừa kế tước vị và đất phong họ Ngụy, đứng trong hàng ngũ đại phu nắm quyền nước Tấn. Từ đó, họ Ngụy bắt đầu sự lớn mạnh ổn định và bừng bừng sức sống. Trải qua bốn đời là Ngụy Điệu Tử, Ngụy Giáng (thụy hiệu Ngụy Chiêu Tử), Ngụy Doanh, Ngụy Hiến Tử, họ Ngụy đã trở thành một trong sáu sĩ tộc mới nổi của nước Tấn (Lục Khanh). Sáu bộ tộc lớn này kết thành khối lợi ích lớn nhất, không ngừng thôn tính, phân chia, gặm nhấm đất đai dân cư của các bộ tộc nhỏ và vừa, nước Tấn cổ xưa trên thực tế đã tan rã. Lại trải qua hai đời là Ngụy Đồng Tử, Ngụy Xỉ, hai trong số sáu bộ tộc lớn (Phạm thị, Trung Hàng thị) bị phân chia, nước Tấn chỉ còn lại bốn bộ tộc lớn. Trải qua một đời Ngụy Hoàn Tử, bộ tộc họ Ngụy kết đồng minh bí mật với hai bộ tộc Hàn, Triệu, cùng nhau tấn công tiêu diệt và phân chia bộ tộc Tri thị lớn nhất. Đến đây, ba bộ tộc Ngụy, Triệu, Hàn thống trị nước Tấn.

Người thừa kế địa vị tộc trưởng của Ngụy Hoàn Tử là cháu nội Ngụy Tư. Ngụy Tư sau hai mươi mốt năm bành trướng, cuối cùng vào năm thứ hai mươi hai (năm 403 TCN), cùng với hai tộc Triệu, Hàn, được vương thất nhà Chu chính thức công nhận là nước chư hầu. Ngụy Tư làm tước Hầu, sử gọi là Ngụy Văn hầu. Từ năm này, họ Ngụy chính thức bước lên con đường bang quốc, trở thành nước chư hầu mới nổi khởi đầu thời Chiến Quốc.

Cũng từ lúc này, các sự kiện chính trị của nước Ngụy trở thành đối tượng mà chúng ta bắt buộc phải quan tâm.

Từ khi Ngụy Văn hầu lập quốc đến khi Ngụy Giả diệt vong, nước Ngụy trải qua tám đời quân chủ trong một trăm bảy mươi tám năm. Trong lịch sử Xuân Thu Chiến Quốc, một đại quốc gần hai trăm năm mà chỉ trải qua tám đời quân chủ, có thể coi là quốc gia có sự ổn định kế thừa quyền lực mạnh nhất. Sự ổn định này, thời đó chỉ có nước Tần và nước Tề mới có thể sánh bằng, thế hệ quân chủ rõ ràng còn nhiều hơn chút ít. Thời gian tại vị trung bình của quân chủ nước Ngụy là hơn hai mươi hai năm, nếu trừ đi ba năm của Ngụy Giả giai đoạn cuối, thì bảy đời quân chủ tại vị trung bình hơn hai mươi lăm năm. Phải nói rằng, trong thời đại cạnh tranh khốc liệt như Chiến Quốc mà có sự kế thừa ổn định như vậy là cực kỳ hiếm thấy. Thưa chư vị độc giả, sở dĩ phải lấy sự kế thừa thế hệ làm dấu hiệu cơ bản của ổn định chính trị, là vì các quốc gia có sự kế thừa thường xuyên dưới chế độ thế tập đều là do biến loạn nhiều mà ra. Cho nên, kế thừa ngôi vua thường xuyên, nguyên nhân thực chất tất nhiên là chính trị biến động dữ dội; kế thừa quân chủ bình thường, nguyên nhân thực chất cũng nằm ở sự ổn định chính trị mạnh mẽ của quốc gia này. Tất nhiên, không thể tuyệt đối hóa nói rằng sự ổn định là nguyên nhân duy nhất của sự kế thừa ít. Ví dụ như nước Ngụy, số thế hệ kế thừa ít, còn một nguyên nhân quan trọng nữa, chính là từng xuất hiện hai quân chủ tại vị trên năm mươi năm: Ngụy Văn hầu tại vị năm mươi năm, Ngụy Huệ vương tại vị năm mươi mốt năm. Hai quân chủ tại vị lâu khác là: Ngụy Vũ hầu hai mươi sáu năm, Ngụy An Ly vương ba mươi lăm năm. Bốn vị quân chủ này đã chiếm mất một trăm sáu mươi hai năm.

Khung cơ bản và sự diễn biến của truyền thống chính trị nước Ngụy đều xảy ra trong bốn đời này.

Truyền thống chính trị này chính là mật mã nội tại để giải mã sự diệt vong của nước Ngụy.

Thời Ngụy Văn hầu là thời đại khai mở phong thái của nước Ngụy.

Đầu thời Chiến Quốc, nước Ngụy nhanh chóng trở thành đại quốc mới nổi có thực lực mạnh nhất, tạo ra sức ép cực lớn cho chư hầu thiên hạ. Đặc biệt là đối với nước Tần láng giềng phía tây, nước Ngụy với quốc lực quân lực hùng mạnh, đã chiếm đoạt toàn bộ cao nguyên Hà Tây và phía đông Tần Xuyên, ép nước Tần chỉ còn lại khu vực trung tây Quan Trung và đất Thương Ư ở Lũng Tây. Sự trỗi dậy khiến thiên hạ kinh ngạc này, nguồn gốc nằm ở việc Ngụy Văn hầu đã khai mở hai con đường cường quốc mà sau này lịch sử liên tục chứng minh sức mạnh to lớn của nó: một là tích cực biến pháp, hai là cấp thiết thân cận hiền tài.

Trước hết nói về biến pháp. Ngụy Văn hầu trọng dụng sĩ tử Pháp gia thời đó là Lý Khôi, lần đầu tiên thực hiện cuộc đại biến pháp lấy thay đổi chế độ ruộng đất làm trục chính trong thời Chiến Quốc. Tư liệu lịch sử nói về cuộc biến pháp này của nước Ngụy không rõ ràng, nhưng dựa vào thực tiễn biến pháp sau này, hai phương diện cơ bản của biến pháp Lý Khôi hẳn là rõ ràng: một là biến pháp xoay quanh chế độ ruộng đất cũ, điểm cơ bản là hạn chế bãi bỏ chế độ nô lệ nông nghiệp, phân phối lại ruộng đất, khuyến khích cày cấy và khai thác nguồn thuế, vân vân. Hai là công khai ban hành các loại pháp lệnh, dùng pháp trị thay thế lễ trị nhân trị đã lâu đời. Có thể đưa ra đánh giá tổng thể là: những điểm cơ bản của cuộc biến pháp Thương Yến sau này, Lý Khôi đều đã đụng đến, chỉ là độ sâu và độ rộng không thể so sánh với biến pháp Thương Yến sau đó. Tuy vậy, với tư cách là tiếng sấm đầu tiên của biến pháp thời Chiến Quốc, tác động của biến pháp nước Ngụy là cực kỳ to lớn, ý nghĩa lịch sử là bất hủ, hiệu quả là thực tế.

Song song với biến pháp, Ngụy Văn hầu đã cất nhắc một lượng lớn sĩ tử mới nổi có xuất thân thấp kém nhưng có tài năng thực học, đây gọi là cấp thiết hiền tài. Thời Văn hầu, nước Ngụy quần tinh rực rỡ, văn võ đông đảo, chỉ tính những tài sĩ thấy trong sử sách đã có: Lý Khôi, Nhạc Dương, Ngô Khởi, Tây Môn Báo, Triệu Thương Đường; danh sĩ Nho gia như Bốc Tử Hạ, Điền Tử Phương, Đoạn Can Mộc... Cựu thần có tài được trọng dụng có Địch Hoàng, Ngụy Thành Tử... Ít nhất, giai đoạn đầu nước Ngụy đã cùng lúc sở hữu bốn nhà chính trị lớn là Lý Khôi, Nhạc Dương, Ngô Khởi, Tây Môn Báo, quả là kỳ tích của thiên hạ. Từ đó, danh tiếng cấp thiết hiền tài của nước Ngụy vang xa, đến mức nước Tần muốn đánh nước Ngụy mà bị người ta can ngăn. Lời của người can gián là: "Vua nước Ngụy trọng hiền, người nước đó khen là nhân, trên dưới hòa hợp, chưa thể mưu tính được!"

Vì Ngụy Văn hầu tại vị dài tới năm mươi năm, phong khí chính trị này tự nhiên tích tụ thành một truyền thống.

Thế nhưng, truyền thống chính trị bừng bừng sức sống do Ngụy Văn hầu khai mở này, đến thời Ngụy Vũ hầu đời thứ hai đã dần biến dạng. Cái gọi là biến dạng, một là không còn tích cực cầu thay đổi, biến pháp ở nước Ngụy từ đó chấm dứt; hai là phong khí cấp thiết hiền tài nồng đậm, dần phai nhạt thành bài vở hình thức mang tính quý tộc. Nghĩa là, hai con đường cường quốc do Ngụy Văn hầu khai mở đều không được tiếp tục thúc đẩy, trái lại, dần dần đi chệch hướng. Con đường lớn này đã dần lạc lối như thế nào? Lịch sử để lại cho chúng ta vài manh mối có thể tìm kiếm.

Một tư liệu lịch sử là, tâm thái quý tộc kiêu ngạo lộ rõ khi Ngụy Kích (Ngụy Vũ hầu) làm thái tử. Năm thứ mười bảy thời Ngụy Văn hầu, Nhạc Dương đánh hạ nước Trung Sơn, Ngụy Kích vâng mệnh Văn hầu làm đại thần lưu thủ. Một ngày nọ, Ngụy Kích đi dạo kinh đô cũ triều Ca của nhà Ân, không ngờ gặp Điền Tử Phương - người được Ngụy Văn hầu đãi như thầy. Ngụy Kích dừng cỗ xe sang trọng bên đường, xuống xe bái kiến Điền Tử Phương. Thế nhưng, Điền Tử Phương lại không đáp lễ. Ngụy Kích rất không vui, mỉa mai: "Kẻ phú quý kiêu ngạo với người sao? Hay là kẻ bần tiện kiêu ngạo với người?" Điền Tử Phương lạnh lùng nói: "Cũng chỉ là kẻ bần tiện kiêu ngạo với người thôi. Chư hầu mà kiêu ngạo với người thì mất nước. Đại phu mà kiêu ngạo với người thì mất nhà. Kẻ bần tiện, hành vi không hợp, lời nói không được dùng, thì bỏ sang nước Sở, nước Việt, như cởi bỏ chiếc giày, sao có thể giống họ chứ!" Ngụy Kích rất không vui, nhưng lại không thể đắc tội với lão tài sĩ mang danh nghĩa thầy của cha mình, chỉ có thể u ám quay về. Chưa bàn đến việc vị lão đệ tử của Tử Cống Nho gia này có bao nhiêu căn cứ cho sự kiêu ngạo, vì những nhà chính trị Pháp gia chân chính thời Chiến Quốc, trái lại hoàn toàn không làm ra kiểu thanh cao vô nghĩa này, lễ nghi cần tuân thủ thì tuân thủ, không đáng phải phô trương sự kiêu ngạo vô căn cứ. Điều chúng ta lưu ý, là tâm thái quý tộc lộ ra từ hai câu mỉa mai của Ngụy Kích - Điền Tử Phương dù là thầy quý của Văn hầu, vẫn bị Ngụy Kích coi là kẻ bần tiện, mà kẻ bần tiện thì không có tư cách kiêu ngạo với người khác! Tâm thái quý tộc như thế, làm sao có thể thực sự thân cận sĩ nhân, kính trọng hiền tài? Thế nên, mọi sự biến chất sau này đại thể đã có nguồn gốc từ tâm linh.

Một tư liệu lịch sử khác là: tâm thái thủ thành, không nghĩ đến cầu thay đổi tu sửa chính trị của Ngụy Kích sau khi thừa kế ngôi vua. Ngụy Kích lên ngôi, Ngô Khởi đã nhậm chức Hà Tây tướng quân nhiều năm. Một lần, Ngụy Vũ hầu cùng Ngô Khởi đi thuyền chiến từ đoạn cao nguyên Hà Tây xuống phía nam sông lớn, thuyền đến giữa dòng, Ngụy Vũ hầu nhìn cảnh sắc non sông hai bên bờ tráng lệ, vui vẻ nhìn Ngô Khởi than thở: "Đẹp thay sự hiểm trở của sơn hà, đây chính là báu vật của nước Ngụy!" Có lẽ Ngô Khởi đã sớm nhận ra vị quân chủ này cần phải chấn chỉnh, liền nghiêm sắc mặt trả lời: "Sự vững chắc của bang quốc, nằm ở đức chứ không nằm ở hiểm trở... nếu quân chủ không tu đức, người trên thuyền đều sẽ trở thành kẻ thù!" Kết quả, Ngụy Vũ hầu chỉ thản nhiên nói một chữ "Thiện" rồi thôi. Câu trả lời của Ngô Khởi, đời sau diễn hóa thành ngạn ngữ chính trị nổi tiếng "Cố quốc bất dĩ sơn hà chi hiểm" (Giữ nước không dựa vào hiểm trở của sơn hà), nhưng không để lại bất kỳ bằng chứng nào về việc Ngụy Vũ hầu nhờ đó mà cảnh tỉnh. Thưa chư vị độc giả, đây là lần đầu tiên quân chủ nước Ngụy coi những vật ngoài nhân tài là "quốc bảo". Sau đó, Ngụy Huệ vương thậm chí coi trân châu bảo ngọc là "quốc bảo", để lại một đoạn đối thoại về quốc bảo nổi tiếng thời Chiến Quốc. Ngụy Vũ hầu ca ngợi sơn hà tráng lệ, vốn không có gì đáng trách. Cái cốt yếu ở đây là, một quân chủ khi đứng trước cửa ải quân sự đầu tiên nghĩ đến là gì, đánh giá sơn xuyên cửa ải thế nào, ít nhất có ý nghĩa như một chỉ số tâm thái. Nếu cảm thán của Ngụy Vũ hầu chuyển thành: "Sơn hà tuy đẹp, không biến pháp cường quốc cũng không thể giữ được!" thử nghĩ sẽ là cảnh giới nào? Việc này đủ để chứng minh, Ngụy Vũ hầu đã không còn khí độ hùng khoát của quân chủ khai quốc, đối với người, đối với vật, đối với sự việc, đã rơi xuống dùng sở thích cá nhân làm thước đo đánh giá.

Tư liệu lịch sử thứ ba là: Ngụy Vũ hầu bỏ lỡ Ngô Khởi.

Ngô Khởi là một trong những đại sư áo vải thời Chiến Quốc, là một trong những thiên tài chính trị quân sự hiếm thấy trong lịch sử Trung Quốc. Giống như tất cả danh sĩ áo vải thời Chiến Quốc, tâm chí công nghiệp của Ngô Khởi cực kỳ mãnh liệt, câu chuyện giết vợ cầu tướng chính là chú thích tốt nhất cho chí hướng công nghiệp của danh sĩ Chiến Quốc. Thực tế sau đó chứng minh, Nhạc Dương, Ngô Khởi được Ngụy Văn hầu trọng dụng là nguyên nhân căn bản nhất cho sự bành trướng thành công của nước Ngụy. Nghĩa là, biến pháp Lý Khôi khơi dậy tích lũy quốc lực hùng mạnh, Nhạc Dương, Ngô Khởi thì biến quốc lực đó thành sự mở rộng lãnh thổ thực tế. Trong suốt thời kỳ Ngụy Văn hầu, Nhạc Dương tiêu diệt nước Trung Sơn, Ngô Khởi chiếm toàn bộ cao nguyên Hà Tây, vừa là hai thắng lợi chiến lược lớn nhất của nước Ngụy, cũng là sự mở rộng thực lực thành công nhất của thiên hạ thời đó. Sau khi Lý Khôi, Nhạc Dương chết, Ngô Khởi với tài năng của một nhà chính trị thực sự trở thành trụ cột quan trọng nhất của nước Ngụy.

Thế nhưng, Ngụy Vũ hầu lên ngôi, Ngô Khởi không nhận được sự trọng dụng xứng đáng, không thể làm thừa tướng, cũng không thể làm thượng tướng quân, chỉ là một người đứng đầu quân chính địa phương "rất có danh tiếng" (Tây Hà thủ). Theo truyền thống dùng người thời Chiến Quốc, thời Ngụy Văn hầu có lão tướng danh tiếng Nhạc Dương làm thượng tướng quân, Ngô Khởi làm Tây Hà thủ còn coi là bình thường. Nhưng thời Ngụy Vũ hầu, Ngô Khởi vẫn là Tây Hà thủ, thì rất không bình thường. "Sử Ký - Tôn Tử Ngô Khởi Liệt Truyện" chép: Ngô Khởi tính cách cương trực rất uất ức về tình trạng này, từng công khai luận công với tân thừa tướng Điền Văn (không phải Điền Văn - Mạnh Thường Quân sau này), nói rằng trị quân, trị dân, chinh chiến ba phương diện đều mạnh hơn Điền Văn, sao mình không thể làm thừa tướng? Điền Văn đã trả lời bằng cách vặn ngược lại, rất gượng ép, lời rằng: "Chủ nhỏ quốc nghi, đại thần chưa phục, bách tính không tin, chính vào lúc này, giao cho ông được sao?" Phải nói rằng, sự nhận định của Điền Văn về tình trạng nước Ngụy chỉ là sử dụng cách mô tả kiểu ngạn ngữ của lý luận chính trị thời đó về cục diện triều chính khi tân quân mới lên ngôi, thực tế căn bản không tồn tại. Ngụy Văn hầu tại vị năm mươi năm, Ngụy Kích là thái tử lâu năm mới lên ngôi, thực quyền sớm đã nắm trong tay, làm sao có tình trạng nguy hiểm "chủ nhỏ quốc nghi, đại thần chưa phục, bách tính không tin" chỉ có khi quân chủ thiếu niên lên ngôi? Ngô Khởi cương trực rốt cuộc thông minh, thấy Điền Văn bày bộ mặt già nua ra luận đạo với mình, liền biết người này tuyệt đối không phải là nhân vật nói chuyện dựa vào công lao, nên mới có việc "Khởi mặc nhiên lương cửu, viết 'thuộc tử chi hĩ'" (Khởi im lặng hồi lâu, nói 'nhường cho ông vậy') được ghi trong sử liệu. Sự nhận thua của Ngô Khởi, thực tế rõ ràng là sự đại cục vì trọng, coi trọng thực tế của nhà chính trị. Không ngờ, lại bị Thái Sử Công giải thích thành "Ngô Khởi tự biết không bằng Điền Văn". Điền Văn này, vừa không phải Mạnh Thường Quân Điền Văn sau này, trong sử liệu cũng không có nửa chữ công nghiệp, dấu vết duy nhất trong sử liệu chính là mấy câu đối đáp này với Ngô Khởi, và bốn chữ "Điền Văn ký tử" (Điền Văn chết). Một nhân vật như vậy, Ngô Khởi hào khí ngút trời làm sao có thể "tự biết không bằng Điền Văn"? Sự nhận định này của Thái Sử Công, chỉ có thể coi là một cách đọc sai, mà không thể coi là sự thật.

Sương mù lịch sử sâu dày, thực đáng than thay!

Tình trạng tinh tế giữa các đại thần tướng quân quan trọng này, Ngụy Vũ hầu không thể không nhận ra. Cách xử lý sau đó, lập tức chứng minh Ngụy Vũ hầu đối với Ngô Khởi đã sớm tâm sinh nghi kỵ. Sau khi Điền Văn chết, Công Thúc làm tướng. Thừa tướng Công Thúc này muốn đuổi Ngô Khởi khỏi nước Ngụy, bàn bạc đối sách với thân tín. Thân tín nói, muốn Ngô Khởi đi, rất dễ. Căn cứ của thân tín là đánh giá tính cách: Ngô Khởi có khí tiết, cương trực liêm minh và coi trọng danh dự. Lời ẩn ý rất rõ ràng, những người này phải đánh vào tôn nghiêm danh dự của họ. Thân tín lập ra một âm mưu kiểu vòng tròn: trước lấy danh nghĩa cố hiền (giữ hiền tài), mời Ngụy Vũ hầu gả công chúa nhỏ cho Ngô Khởi, nói rõ lấy việc này làm bói toán hôn nhân để thử Ngô Khởi - Ngô Khởi trung với nước Ngụy thì nhận công chúa; nếu không nhận hôn nhân, tất có tâm muốn đi; Ngụy hầu tất sẽ nghe theo, sau đó do thừa tướng mở tiệc mời Ngô Khởi, khiến đại công chúa là phu nhân thừa tướng trước mặt Ngô Khởi nhục mạ thừa tướng; Ngô Khởi thấy công chúa như vậy, tất sẽ từ hôn; chỉ cần Ngô Khởi từ hôn, thì không thể ở lại nước Ngụy được nữa. Thực tế sau đó quả nhiên như vậy: Ngô Khởi từ hôn, Ngụy Vũ hầu nghi ngờ Ngô Khởi mà xa lánh, Ngô Khởi thấy ở nước Ngụy không còn hy vọng, liền rời nước Ngụy sang nước Sở. Đây là một câu chuyện hài hước chứa đựng bi kịch sâu sắc, khiến sự rời Ngụy cuối cùng của Ngô Khởi mang tính hoang đường khó nói.

Ngô Khởi rời nước Ngụy, ít nhất chứng minh vài sự thật quan trọng nhất: một, Ngụy Vũ hầu nghi kỵ Ngô Khởi đã có từ lâu, tuyệt đối không phải một ngày một việc; hai, Ngụy Vũ hầu đã không còn tấm lòng bao dung rộng lớn để thu nạp nhân tài, cũng không còn sức hấp dẫn nhân cách để ngưng tụ nhân tài một cách chân thành tinh tế; ba, thời Ngụy Vũ hầu, đạo thuật nội đấu của nước Ngụy dần mở ra, phong khí miếu đường không còn công bằng thẳng thắn như trước. Từ lịch sử chảy máu nhân tài của nước Ngụy mà nói, Ngô Khởi là đại tài càn khôn đầu tiên bị nước Ngụy ép ra đi.

Cuối thời Ngụy Huệ vương, phong khí tôn hiền của nước Ngụy đột nhiên nổi dậy.

Khi Ngụy Vũ hầu chết, mảnh đất miếu đường của nước Ngụy đã nảy sinh hạt giống nội đấu, đó chính là việc hai người con trai của Ngụy Vũ hầu, công tử Anh và công tử Hoãn tranh ngôi. Công tử Anh này, chính là Ngụy Huệ vương sau này. Công tử Anh nhận được sự ủng hộ và hiệu lực của một đại thần tài năng kiệt xuất là Vương Thác, chiếm vùng Thượng Đảng ngoài sông và đất Trung Sơn cũ của nước Ngụy, công tử Hoãn thất thế. Thế nhưng, công tử Anh còn chưa kịp lên ngôi, quân Hàn, Triệu đã tấn công nước Ngụy. Hàn, Triệu tuân theo truyền thống thôn tính lẫn nhau của các bộ tộc cũ nước Tấn, muốn tận dụng cơ hội nước Ngụy nội loạn để diệt Ngụy mà chia chác. Một trận Trọc Trạch, quân công tử Anh đại bại, bị quân Hàn, Triệu bao vây chặt chẽ. Thế nhưng, sáng hôm sau, công tử Anh vốn gần như đang chờ chết lại nhìn thấy hai đại quân vậy mà đã biến mất. Sau đó mới biết, là hai nước bất đồng ý kiến về việc xử lý nước Ngụy thế nào. Mỗi bên không vui mà đi. Đối với biến cố quỷ dị lẽ ra phải diệt Ngụy mà cuối cùng không diệt được này, bình luận thời Chiến Quốc là: "Quân chung vô thích tử, kỳ quốc khả phá dã!" (Quân chủ cuối cùng không có con đích đáng, quốc gia đó có thể phá được). Nghĩa là, Ngụy Vũ hầu rốt cuộc không có người con xứng đáng gánh vác đại sự, nước Ngụy vốn dĩ có thể diệt vong. Ý nghĩa ngoài lời rất rõ ràng: không bị diệt nước, không phải do tài năng của công tử Anh. Tuy nhiên, công tử Anh không nhìn nhận như vậy, ông quy sự đại nạn không chết của nước Ngụy vào hai điều: một là ý trời, hai là đại tài của bản thân. Thế nên, công tử Anh sau khi lên ngôi lập tức tuyên bố xưng vương, trở thành đại quốc đầu tiên xưng vương thời Chiến Quốc (ngoại trừ nước Sở vốn dĩ đã xưng vương).

Ngụy Huệ vương tại vị năm mươi mốt năm, có thể chia thành ba thời kỳ: thời kỳ đầu xưng bá, thời kỳ giữa suy yếu, và thời kỳ cuối sau khi dời đô về Đại Lương. Thời kỳ đầu là thời kỳ bá quyền toàn thịnh của nước Ngụy, khoảng hơn hai mươi năm; lúc đó Bạch Khuê, Công Thúc Tòa lần lượt làm thừa tướng, Bàng Quyên làm thượng tướng quân, thống quân nhiều lần tấn công chư hầu, uy thế cực thịnh, quốc lực quân lực không chút nghi ngờ đứng đầu thời Chiến Quốc. Thời kỳ giữa, lấy ba trận đại chiến thất bại liên tiếp làm bước ngoặt, bá quyền nước Ngụy một lần sụp đổ. Ba trận đại chiến đó là trận vây Ngụy cứu Triệu, trận vây Ngụy cứu Hàn, trận nước Tần thu phục Hà Tây. Thời kỳ thứ ba, bắt đầu từ việc nước Ngụy vì sợ thế lực nước Tần mà dời đô về Đại Lương, là hai mươi năm cuối của Ngụy Huệ vương.

Tổng kết khái quát năm mươi mốt năm sự nghiệp quốc vương của Ngụy Huệ vương, thành bại đều nằm ở dùng người.

Ngụy Huệ vương là kiểu quân chủ "có tài mà hôn quân" điển hình thời Chiến Quốc. Thưa chư vị độc giả, lịch sử không thiếu kiểu quân chủ cực kỳ tài hoa mà lại cực kỳ hôn ám. Sau thời Tần Hán, những quân chủ kiểu này nhiều vô kể, thời Chiến Quốc cũng không ít. Ngụy Huệ vương, chỉ là một điển hình. Ngụy Huệ vương sở dĩ điển hình, là vì ông hội đủ cả ba đặc điểm mang lại sự phá hoại to lớn cho quốc gia của kiểu quân chủ này: một, thông minh cơ biến, nhiều lời khoác lác, có những thói quen kỳ quái đủ để thể hiện sự cao quý của mình, đây gọi là chí lớn tài hèn mà nhiều dục vọng nhiều mưu mô, so với kiểu quân chủ ngu si đần độn thực sự (ví dụ Tấn Huệ đế thời niên thiếu sau này), những "hôn quân" kiểu này có tính mê hoặc khiến người ta lóa mắt, hoàn toàn có thể bị nhiều người lầm tưởng là "anh chủ"; hai, tấm lòng hẹp hòi, việc dùng người thân tín và trọng hiền mà không dùng hiền tồn tại song song, ngoài rộng trong kỵ. Khiếm khuyết nội tại của đặc điểm này, gần như bị che lấp hoàn toàn bởi hình thức bên ngoài của việc tôn hiền, thời đó sự việc rất khó nhận ra; ba, thời gian tại vị chấp chính dài đến mức nghẹt thở, một khi đưa quốc gia vào đầm lầy, chỉ có dần dần chìm xuống, không ai có thể cứu vãn.

Trong thời đại chế độ quân chủ chung thân, tiến trình "hôn quân sống lâu" tích tiểu thành đại gây ra sự hủy diệt lớn này, gần như là nhân lực không thể thay đổi. Nghĩa là, hôn quân nếu đoản mệnh, sự việc có thể còn xoay chuyển, hôn quân nếu lay động không đổ, thì ông trời đã định sẵn bang quốc này tất yếu diệt vong. Ví dụ nước Tần, cũng từng xuất hiện một Tần Vũ vương hôn quân lợi dục huân tâm, nhưng chỉ có ba năm liền cử đỉnh thoát lực mà bạo tử. Sau đó lại có hai hôn quân, một là Tần Hiếu Văn vương, một là Tần Trang Tương vương, một người chưa đầy một năm đã chết, một người hai ba năm đã chết. Cho nên, hôn quân đối với nước Tần gây hại không lớn. Tần Chiêu vương tại vị lâu nhất cũng là hơn năm mươi năm, nhưng Tần Chiêu vương lại là một đời hùng chủ. Thế nhưng, cho dù như hùng chủ Tần Chiêu vương, cuối thời tuổi già cũng đưa miếu đường nước Tần vào một cục diện không bình thường mang tính thần bí hóa, huống hồ là kiểu "hôn quân sống lâu" như Ngụy Huệ vương, sao có thể mang lại khí tượng bừng bừng cho quốc gia? Quân chủ kiểu này đương quyền, mọi quyết sách sai lầm đều sẽ được nói một cách đầy lý lẽ, mọi sự đọa lạc chìm đắm đều sẽ khoác lên tấm áo choàng cao quý chính đáng, mọi kỹ thuật bẩn thỉu đều sẽ ngang nhiên đại hành, mọi kiến giải chân lý đều sẽ bị đám thân tín giỏi suy đoán ý vua bác bỏ đến không còn giá trị. Tóm lại một câu, mọi hành vi quốc gia nhìn lại sau này đều là vở kịch hài hước, thì vào lúc đó chắc chắn đều đang diễn ra một cách hùng biện và không thể ngăn cản, thuận nó thì hưng, nghịch nó thì vong.

Ngụy Huệ vương có một sở thích kỳ lạ, cực kỳ yêu thích trân châu rực rỡ, và khẳng định thứ này là quốc bảo. Sử chép: Ngụy Huệ vương và Tề Uy vương gặp nhau săn bắn bên bờ Phùng Trạch, Ngụy Huệ vương đề nghị so tài quốc bảo với Tề Uy vương. Tề Uy vương hỏi, thế nào là quốc bảo? Ngụy Huệ vương đắc ý kiêu căng nói, quốc bảo chính là châu báu tài vật, ví như mười hai viên trân châu lớn của ông, mỗi viên có thể soi sáng mười hai cỗ xe, đây mới là quốc bảo giá trị liên thành. Tề Uy vương lại nói, đây không phải là quốc bảo, quốc bảo chân chính là nhân tài. Thế là, Tề Uy vương một hơi kể ra bảy tám vị năng thần mà ông tìm kiếm được cùng hiệu quả to lớn của họ, Ngụy Huệ vương vô cùng xấu hổ. Đây là cuộc đối thoại chân thực thấy trong sử liệu, ý nghĩa của nó nằm ở chỗ phản ánh điển hình nhất sự cạnh tranh nhân tài nóng bỏng thời Chiến Quốc cũng như sự suy tàn xế chiều của nước Ngụy.

Có lẽ bị kích thích bởi cuộc đối thoại này, có lẽ cảm nhận được áp lực của nước Tần, tóm lại là cuối thời Ngụy Huệ vương, nước Ngụy đột nhiên lan tỏa một bầu không khí tôn hiền cầu hiền. Ở đây có một bối cảnh cần phải giải thích, nếu không thì không đủ để chứng minh sự hoang đường của việc mất đi nhân tài của nước Ngụy. Thời Chiến Quốc, nước Ngụy mở ra phong khí văn minh trước tiên, sĩ nhân có hiểu biết lần lượt coi việc đến nước Ngụy học tập du ngoạn là vinh dự, là điều bắt buộc. An Ấp, Đại Lương hai tòa kinh đô, từng lần lượt trở thành thánh địa phong hoa tập trung nhân tài nhất thiên hạ, hiếm có danh sĩ đại gia nào không du học nước Ngụy mà có thể mở mang tầm mắt. Vì thế, nước Ngụy nếu muốn tìm kiếm nhân tài, có thể nói là ưu thế trời ban. Thế nhưng, hết thời kỳ đầu, giữa của Ngụy Huệ vương, đại tài lần lượt chảy mất, nước Ngụy rốt cuộc không giữ được một ai.

Thời kỳ đầu, giữa của Ngụy Huệ vương, đại tài càn khôn chảy khỏi nước Ngụy có bốn người: Thương Yến (người nước Vệ, tiểu lại nước Ngụy), Tôn Tẫn (người nước Tề, trước vào nước Ngụy nhậm chức), Nhạc Nghị (người nước Ngụy, hậu duệ Nhạc Dương), Trương Nghi (người nước Ngụy). Nếu cộng thêm Ngô Khởi trước đó, Phạm Thư, Uất Liêu Tử sau đó, cùng với vô số sĩ tử các loại sau này làm quan ở nước Tần và các nước khác, có thể nói, nước Ngụy là cơ sở sinh sôi các loại chính trị gia, học vấn gia và chuyên gia của thiên hạ thời đó. Trong tất cả nhân tài chảy mất, đáng cảm thán nhất chính là Thương Yến. Sở dĩ cảm thán, một là biến pháp kinh đời sau này của Thương Yến đã viết lại cục diện Chiến Quốc, hai là Thương Yến là do chính tay Ngụy Huệ vương thả đi. Chí hướng ban đầu của Thương Yến, là chọn nước Ngụy để thực hiện hoài bão. Tiếc nuối của lịch sử nước Ngụy là, khi Thương Yến được thừa tướng Công Thúc Tòa ba lần bảy lượt tiến cử cho Ngụy Huệ vương, Ngụy Huệ vương chẳng những không hề để tâm, thậm chí ngay cả hứng thú giết người này cũng không có, tê liệt đến mức này, chẳng phải là trời diệt nước đó sao!

Sau những lần chảy mất đó, lúc này Ngụy Huệ vương đột nhiên tôn hiền đại trà, lại là phong thái thế nào?

"Sử Ký - Ngụy Thế Gia" chép: "Huệ vương nhiều lần bị quân lữ tấn công, dùng lễ thấp, lễ vật hậu hĩnh để triệu hiền giả. Trâu Diễn, Thuần Vu Khôn, Mạnh Kha đều đến Đại Lương. Lương Huệ vương nói: 'Quả nhân không tài, binh ba lần thất bại bên ngoài, thái tử bị bắt, thượng tướng chết, quốc gia trống rỗng, làm nhục tiên quân tông miếu xã tắc, quả nhân rất xấu hổ. Các vị không quản ngàn dặm, nhục thân đến triều đình nước nhỏ của ta, sẽ lấy gì để lợi cho nước ta?' Mạnh Kha đáp: 'Quân chủ không thể nói lợi như thế này. Nếu quân chủ muốn lợi, thì đại phu muốn lợi; đại phu muốn lợi, thì thứ dân muốn lợi; trên dưới tranh lợi, quốc gia thì nguy rồi! Làm quân chủ, chỉ cần nhân nghĩa thôi, lấy lợi làm gì!'"

Cảnh tượng này, thực sự khiến người ta dở khóc dở cười. Ngụy Huệ vương trang trọng vô cùng, trước tuyên bố mình không nói lời hư vinh trơn tru, nhất định nói lời thật (quả nhân không tài), thế là, vẻ mặt trầm thống tự mắng mình một trận, cuối cùng trịnh trọng cầu xin, mời mấy vị đại sư hiển hách mưu tính đối sách có lợi cho nước Ngụy. Như Trâu Diễn, Thuần Vu Khôn... đại khái cảm thấy hành động này của Ngụy Huệ vương đột ngột, hẳn là đang ngồi ngơ ngác vẻ mặt suy tư. Riêng đại sư Mạnh Tử tự đánh giá rất cao, nghiêm nghị mở lời, giáo huấn Ngụy Huệ vương một trận. Chỗ hài hước là, lời giáo huấn của Mạnh Tử hoàn toàn không trúng đích. Rõ ràng là một quân chủ thất bại đi cầu giáo cao nhân về đạo lợi quốc, vị cao nhân này lại nghiêm nghị dạy bảo rằng, quân chủ không thể nói lợi, chỉ có thể giữ gìn nhân nghĩa! Nghĩa là, Mạnh Tử cho rằng, làm quân chủ, ngay cả chữ "lợi" cũng không được nhắc đến. Trong thời đại tranh chấp thiên hạ, quân chủ không nói lợi quốc, sao làm quân chủ? Chỗ nực cười sâu xa hơn ở chỗ: Ngụy Huệ vương thừa biết tranh chấp bang quốc nằm ở lợi hại, không thể không nói lợi; cũng thừa biết lý niệm trị quốc của đại sư Nho gia nổi tiếng Mạnh Tử, thừa biết chủ trương cơ bản của các sĩ tử Âm Dương gia, Tạp gia như Trâu Diễn, Thuần Vu Khôn; trong bối cảnh này, lại cố tình cầu giáo một vấn đề mà mình đã sớm biết câu trả lời của người này, chẳng phải là chuyện nực cười nhất thiên hạ sao? Nói toạc ra, làm màu mà thôi. Ngụy Huệ vương đích thân gặp mặt bao nhiêu đại tài trị quốc, chưa từng có lần nào "nghiêm chính trầm trọng" khiển trách mình như vậy, cũng chưa từng có lần nào cầu giáo thành kính như vậy, lại cố tình "cầu giáo" trước mặt vị cao nhân khác loại mà mình biết rõ là không nói chuyện được, sự giả tạo, sự nực cười đó, ngàn năm sau vẫn còn thấy rõ vẻ mặt đó.

Sau đó, Ngụy Huệ vương cứ như vậy mà bắt đầu tôn hiền cầu hiền. Thường xuyên cung kính đón đưa các đại sư qua lại Đại Lương, tặng họ lễ vật hậu hĩnh, lo cho họ ăn uống, cùng họ nghiên cứu trao đổi đạo trị quốc, sau đó nắm tay bịn rịn chia tay, khiến các đại thần đại sư cảm thấy rất bồi hồi. Dùng Trâu Diễn, Huệ Thi làm qua thừa tướng, tôn Mạnh Tử như thầy, dường như hoàn toàn không khác gì Ngụy Văn hầu. Hơn nữa, Ngụy Huệ vương còn để lại chương đối đáp "Mạnh Tử kiến Lương Huệ vương" trong cuốn "Mạnh Tử"... Có thể nói, Ngụy Huệ vương không tôn hiền sao?

Cái đen tối hài hước của lịch sử ở chỗ, luôn điềm nhiên xé nát những mặt nạ đại ngụy (giả tạo lớn) mưu toan mê hoặc lịch sử.

Phong khí ngoài rộng trong kỵ hình thành thời Ngụy Huệ vương, năm đời sau đó càng diễn càng liệt, cuối cùng khiến nhân tài nước Ngụy bị đuổi sạch sẽ. Sự ngoài rộng trong kỵ này, biểu hiện thành vài đặc điểm cực kỳ quái đản: một, làm lớn bài vở tôn hiền kính hiền, danh tiếng kính hiền lan truyền thiên hạ; hai, đối với các nhân vật cấp đại sư mang danh tiếng lớn nhưng chủ trương chính trị rõ ràng không hợp trào lưu, đặc biệt kính trọng bội phần, xoay xở có đạo; ba, đối với danh thần năng tài đã trở thành trụ cột nước khác thì kính trọng khác thường, chỉ cần có thể, liền thuê làm thừa tướng kiêm chức của nước mình (thực tế là ngoại tướng hỗ trợ bang giao, không dính vào nội chính); bốn, đối với nhân tài tiềm năng chưa thành danh thì nhất loạt làm như không thấy, chưa bao giờ tìm kiếm nhân tài trong số sĩ tử áo vải; năm, đối với đại tài vương tộc nước mình không thể ép đi được, thì đặc biệt cảnh giác, thà thắt chặt treo cao (bỏ xó). Từ Ngụy Huệ vương bắt đầu cho đến khi Ngụy Giả vong quốc, tất cả biểu hiện đối đãi nhân tài của nước Ngụy, đều không ra khỏi năm kiểu cách này. Đến khi vị đại tài vương tộc cuối cùng là Tín Lăng quân vì tửu sắc mà tự hủy diệt, nhân tài nước Ngụy đã thưa thớt vô cùng, trên thực tế đã tuyên cáo sự diệt vong của nước Ngụy.

Sự bài xích biến tướng đối với Ngô Khởi, sự làm như không thấy đối với Thương Yến, sự coi thường công khai đối với Trương Nghi, sự đố kỵ dày vò đối với Phạm Thư, sự bức hại tàn khốc đối với Tôn Tẫn, sự làm ngơ đối với Uất Liêu Tử, sự thả mặc cho xuất ngoại đối với hậu duệ danh tướng như Nhạc Nghị... Nhìn lại lịch sử dùng người của nước Ngụy, gần như là một đường thẳng cứng đờ. Một quốc gia trong gần hai trăm năm luôn lặp lại một sai lầm khủng khiếp, sự tồi tệ của mảnh đất chính trị đó, bản tính giả tạo ăn sâu bám rễ đó không cần nói cũng rõ.

Nói lời thực, bất kỳ quốc gia nào thời đại nào cũng có thể xuất hiện sự kiện bất công với nhân tài, nhưng chỉ cần chính trị tương đối thanh minh, sự kiện này nhất định là thiểu số, hoặc là ngẫu nhiên. Ví dụ nước Tần, Tần Huệ vương giết Thương Yến và Tần Chiêu vương giết Bạch Khởi, là hai vụ án oan rõ ràng, nhưng không ảnh hưởng đến bước chân vững chắc của nước Tần. Nguyên nhân ở hai điều: một là ngẫu nhiên, hai là sau khi công nghiệp đại thành thì giết nhầm. Thưa chư vị độc giả, vận mệnh nhân tài hay nói cách khác là đường lối dùng người quốc gia thời Chiến Quốc, thực chất có hai giai đoạn, phương lược có sự khác biệt rất lớn: giai đoạn thứ nhất là tìm kiếm hiền tài mà trọng dụng, có thể nói là giai đoạn giải quyết nhu cầu; giai đoạn thứ hai là sau khi công nghiệp đại thành, có thể tiếp tục ở mức độ nào, có thể nói là giai đoạn sau nhu cầu. Logic lịch sử chứng minh là: đối với bất kỳ quốc gia nào, phương lược nhân tài giai đoạn nhu cầu đều là ưu tiên một, khởi tác dụng quyết định. Mà sai lầm căn bản của nước Ngụy, lại luôn nằm ở giai đoạn nhu cầu. Trong gần hai trăm năm sở hữu nguồn tài nguyên nhân tài phong phú nhất, danh tướng danh tướng xuất hiện ở nước Ngụy lại thưa thớt như sao buổi sáng. Cùng lúc đó, các ngôi sao tướng tinh, ngôi sao thừa tướng lấp lánh trên bầu trời Chiến Quốc, mười phần thì bảy tám phần đều xuất thân từ nước Ngụy. Không thể không nói, đây cũng là một loại kỳ tích của lịch sử.

Thời đại tranh chấp, vật gì quý giá nhất? Nhân tài.

Nước Ngụy phong hoa, tài nguyên nào phong phú nhất? Nhân tài.

Phong khí chính trị nước Ngụy, không coi trọng nhất là gì? Nhân tài.

Tại sao lại như vậy? Nguồn gốc chảy máu nhân tài lâu dài của nước Ngụy rốt cuộc nằm ở đâu? Phàm là người quen thuộc sử Chiến Quốc, không ai không bị mê hoặc bởi hiện tượng quái đản chảy máu nhân tài lâu dài với số lượng lớn dưới vẻ ngoài tôn hiền này của nước Ngụy. Tìm kiếm manh mối kỹ càng, có một sự thật rất đáng chú ý, đó chính là truyền thống sùng tín thiên mệnh của tổ tiên họ Ngụy. Sử chính thống nước Ngụy cố ý ghi chép hai lần bói toán quẻ tượng thời kỳ Tất Vạn sáng lập nước Ngụy, ít nhất nghĩa là một khả năng: vương tộc nước Ngụy rất mê tín lời tiên đoán quẻ tượng, đối với sự phấn đấu nhân tạo có sự coi thường ở mức độ nào đó. Nguyên nhân ở cấp độ tinh thần này, rất dễ bị người ta coi nhẹ. Đặc biệt là trước sự hưng vong trầm phù đã thành lịch sử, sử gia càng dễ đơn giản hóa chỉ thăm dò sự thật trong chuỗi sự kiện nhân tạo, rất dễ bỏ qua hiện tượng tinh thần vô hình mà khởi tác dụng quyết định đó.

Trên thực tế, bất kể xưa nay, đông tây, các loại phương thức dự đoán mưu toan nhìn thấy trước vận mệnh tương lai, đều ảnh hưởng cực lớn đến lý niệm hành vi của người quyết sách, thậm chí quyết định trực tiếp đến lựa chọn hiện thực của người đương quyền. Trong xã hội cổ điển kinh tế tự nhiên, ảnh hưởng này còn lớn hơn. Khách quan mà nói, các loại văn hóa thần bí mưu toan giải thích, dự đoán tự nhiên và xã hội, đều là bộ phận cấu thành hữu cơ của văn minh cổ điển, cứ mãi bỏ qua hiện tượng lịch sử này, chỉ có thể khiến tường thuật lịch sử của chúng ta đơn giản hóa, cuối cùng tất yếu đi ngược lại chân tướng lịch sử.

Trong thời đại Xuân Thu Chiến Quốc ở Trung Quốc, học vấn giải thích và dự đoán tự nhiên và xã hội đã hình thành một hệ thống hoàn chỉnh khổng lồ. Về mặt xã hội, học thuyết Âm Dương Ngũ Hành, học thuyết Thiên Địa (chia làm bốn loại là Tinh Tượng, Chiếm Hậu, Tai Dị, Kham Dư), học thuyết Bói Toán, cấu thành ba hệ thống lớn. Trong đó mỗi hệ thống, đều có cơ sở lý luận tương đối chặt chẽ và giải thích thực dụng hoặc kỹ năng thao tác mở rộng từ lý luận. Hệ thống thứ nhất, lấy lý luận Âm Dương Ngũ Hành làm cơ sở, dẫn xuất quy phạm về phẩm tính quốc gia: bang quốc tất có một đức trong Ngũ Hành, đức này cấu thành đặc điểm tính cách của toàn bộ hành vi quốc gia. Hệ thống thứ hai, lấy quan niệm Thiên Nhân Hợp Nhất làm cơ sở, dẫn xuất kỹ năng dự đoán như Chiếm Tinh, Chiếm Hậu, Giải thích điềm báo tai dị, Kham Dư (phong thủy). Hệ thống thứ ba, lấy lý luận Âm Dương làm cơ sở, dẫn xuất kỹ năng dự đoán suy diễn Bát Quái. Tất cả những thứ này, có thể nói, lý luận tiên tri của thời kỳ cổ điển Trung Quốc bao la phức tạp, phương tiện dự đoán phong phú tinh xảo, trong suốt lịch sử văn minh nhân loại có thể gọi là kỳ hoa.

Thế nên, trong thời đại như vậy, nhóm cầm quyền không chịu ảnh hưởng của tiên tri thiên mệnh, gần như là không thể.

Tuy nhiên, người cầm quyền dùng tư thế nào để đối đãi với tiên tri thiên mệnh, lại là có không gian xoay xở cực lớn.

Sự xoay xở này, không phải là mê tín hay không mê tín đơn giản như người nay nói, mà là không gian rộng lớn tự thân hệ thống văn hóa đó cung cấp cho người ta. Trí tuệ của văn minh Hoa Hạ, ở chỗ mọi lý luận và phương tiện đều hàm chứa những thay đổi cực kỳ phong phú, chứ không phải là sự định nghĩa chết cứng đơn giản máy móc. "Vận dụng chi diệu, tồn hồ nhất tâm" (cái diệu của vận dụng, nằm ở tâm), chính là chỉ điều này! Nói về quan hệ của con người đối với thiên mệnh, bản thân nội hàm của luận Thiên Nhân Hợp Nhất đã phú cho tính tương tác giữa người và trời, mà tính tương tác này, cuối cùng luôn rơi xuống điểm phấn đấu có thành tựu của con người. Hãy xem: ý trời mịt mờ, lòng dân có thể xét, cho nên, lòng dân tức là lòng trời, thiên mệnh không còn hư vọng xa vời, mà có hệ quy chiếu thực tế, thế là, người cầm quyền chỉ cần thuận theo trào lưu lòng dân, chính là thuận theo thiên mệnh! Lại xem: thiên mệnh tuy khó trái, nhưng lại có một điều căn bản nhất - thiên hạ duy có người có đức mới cư ngụ, cho nên, thực tế của thiên mệnh chỉ nằm ở chỗ người có đức hay không có đức; ý trời (hoặc bói toán hoặc tinh tượng vân vân) tuy không tốt, đều chỉ là thiết kế tĩnh tại ở điểm xuất phát của con người, nếu người phấn đấu có thành tựu thuận theo lòng dân hành âm đức rộng rãi (làm việc tốt có lợi cho nhân dân mà không mưu cầu phô trương, đây gọi là âm đức), thì ông trời lập tức cho chiếu cố, sửa đổi phương án thiết kế vận mệnh ban đầu!

Lý luận tương tác Thiên Nhân như vậy, đã từng có khả năng dạy người câu nệ mê tín sao?

Xét sự thật lịch sử, nhóm người Trung Quốc thời Tiên Tần có sức mạnh tinh thần và sự tự tin hành vi cực kỳ hùng hậu, đối với thiên mệnh ý trời vân vân, so với các loại tâm lý yếu đuối và mê tín ngoan cố của đời sau, thực sự đã đạt đến trạng thái tương đối lý tưởng là vừa kính trọng vừa không câu nệ. Kính trọng thiên mệnh, ở chỗ khiến con người không dám làm bậy; không câu nệ, ở chỗ khiến con người duy trì sức sáng tạo phấn đấu. Khương Thượng đạp nát mai rùa bói cát hung phạt Thương của Chu Vũ vương, chư hầu Xuân Thu không kính thiên tử mà như thủy triều tái tổ hợp, tầng lớp đại phu (địa chủ) mới nổi lần lượt thay thế chư hầu cũ hưởng thiên mệnh lâu đời, các loại trào lưu, không cái nào không khiến người câu nệ thiên mệnh phải ảm đạm mất sắc. Xét về phương diện cơ bản, nước Tần là một điển hình. Lịch sử người Tần có hai lời tiên tri thần bí, một là lời tiên tri của Thuấn Đế "người Tần sẽ đại xuất thiên hạ", một là lời tiên tri của Lão Tử về việc nước Tần thống nhất thiên hạ. Hai lời tiên tri này có thể thấy trong "Sử Ký", đủ chứng minh là thời đó được biết đến rộng rãi. Nhưng, sự thật lịch sử là, nhóm cầm quyền nước Tần luôn không ngồi chờ ý trời biến thành sự thật, mà trải qua sáu đời người đổ máu phấn đấu mới thành tựu đại nghiệp huy hoàng.

Nước Ngụy thì sao?

Mặc dù, sau Tất Vạn, chúng ta không phát hiện thêm nhiều tư liệu lịch sử về việc vương tộc nước Ngụy sùng tín thiên mệnh, nhưng suy đoán hợp lý lại có căn cứ logic lịch sử. Logic lịch sử này là: hơn một trăm năm luôn lặp lại một sai lầm chết người, vương tộc của quốc gia này tất nhiên có nguồn gốc ở cấp độ tinh thần; nguồn gốc tinh thần này không thể là loại bệnh sinh lý ghét bỏ nhân tài, mà chỉ có thể là sự thờ ơ với nhân tài phái sinh từ việc nảy sinh sự phụ thuộc vào một loại lực lượng mịt mờ khác; lực lượng mịt mờ này không thể chỉ là linh hồn tổ tiên, mà chỉ có thể là thiên mệnh mạnh mẽ hơn. Thưa chư vị độc giả, hơn một trăm năm sau khi nước Ngụy diệt vong, Thái Sử Công còn dùng luận điểm thiên mệnh để giải thích nguyên nhân diệt vong của nước Ngụy, huống chi là vương tộc nước Ngụy thời đó? Logic đơn giản diễn hóa ra kết luận tàn khốc nhất: bất kể ý trời thế nào, mất đi nhân tài liền phải vong quốc. Thời đại tranh chấp càng khốc liệt, phương thức biểu hiện của kết cục này càng tàn khốc.

Thời Xuân Thu Chiến Quốc, nhận thức về tầm quan trọng của nhân tài đạt đến độ cao chưa từng có, bất kể là thực tiễn dùng tài hay lý luận dùng người, đều là đỉnh cao nhất của lịch sử Trung Quốc. Trong điều kiện lịch sử như vậy, nói nhận thức của nước Ngụy về tầm quan trọng của nhân tài không đủ, rõ ràng là gượng ép. Thời đó, nói rõ ràng thấu đáo nhất về logic nhân tài và hưng vong quốc gia hẳn là Mặc gia.

Lý luận nhân tài của Mặc gia có ba điểm cơ bản.

Điểm thứ nhất là "Thân sĩ cấp hiền". Chương đầu tiên "Thân sĩ" trong "Mặc Tử", viết: "Nhập quốc (cầm quyền) mà không tồn sĩ của mình, thì nước vong rồi! Thấy hiền mà không gấp, thì trì hoãn quân chủ của mình rồi! Không phải hiền không gấp, không phải sĩ không cùng mưu quốc. Trì hoãn hiền lãng quên sĩ, mà có thể khiến nước tồn tại, chưa từng có!" Mặc Tử ở đây nói rất chắc chắn, đối đãi với tài sĩ, không nên là sự kính trọng thông thường (trì hoãn hiền), mà nên là lập tức bổ nhiệm trọng dụng, đây gọi là "thấy hiền mà gấp"; thấy hiền không gấp, thì tài sĩ liền sẽ đãi ngạo quân chủ, rời đi. Sự tự do mà Điền Tử Phương nói kiểu "hành vi không hợp, lời nói không dùng, thì bỏ đi như cởi giày", thời Chiến Quốc có thể gọi là trào lưu thời thượng. Trong lúc này, "cấp hiền" tự nhiên là đối sách cầu hiền hiệu quả nhất.

Thứ hai là "Chúng hiền hậu quốc". Trong "Mặc Tử - Thượng Hiền thượng" có viết: "...Quốc gia có hiền lương chi sĩ đông, thì quốc gia chi trị hậu; hiền lương chi sĩ quả, thì quốc gia chi trị bạc. Cố, đại nhân chi vụ, tại vu chúng hiền nhi dĩ." Nghĩa là, quốc gia muốn cường thịnh, không thể chỉ dựa vào một hai nhân tài, mà phải dựa vào một đội ngũ nhân tài đông đảo, nếu không, quốc gia ấy sẽ rất mong manh (bạc).

Thứ ba là quan niệm "Thượng hiền nãi vi chính chi bản". Trong "Mặc Tử - Thượng Hiền trung, hạ" có viết: "...Thượng hiền, vi chính chi bản dã. Hà dĩ tri thượng hiền vi chính chi bản dã? ...Hiền giả vi chính, tắc cơ giả đắc thực, hàn giả đắc y, loạn giả đắc trị, thử an sinh sinh!... Thượng hiền giả, thiên, quỷ, bách tính chi lợi, nhi chính sự chi bản dã!" Mục tiêu của tư tưởng trọng dụng người tài (thượng hiền) là gốc rễ của việc trị quốc ở Mặc Tử, có thể tóm gọn trong một câu: Trọng dụng người tài mới có thể làm cho thiên hạ thái bình, cho nên đó chính là gốc rễ của việc trị quốc.

Lý luận về nhân tài của Mặc Tử, quả thực có ý nghĩa bất hủ nghìn đời.

Nước Ngụy dùng đạo "thượng hiền" giả tạo để bịt mắt tai thiên hạ, quả thực là cái nước trời diệt vậy!

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.