Đại Tần Đế Quốc 5: Thiết Huyết Văn Minh

Lượt đọc: 3550 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Tiết Thứ Chín
Giữ Nước Hay Mất Nước, Đều Do Phân Trị, Chẳng Phải Đáng Buồn Sao?

❊ ❊ ❊

Những năm tháng cuối cùng của nước Sở, có thể coi là giai đoạn ấn tượng nhất trong số sáu nước Sơn Đông.

Ngay cả nước Triệu có quân lực mạnh nhất, trong cuộc chiến bảo vệ đất nước cũng không có nổi một trận thắng đáng khen ngợi. Mặc dù trước khi mất nước, quân của Lý Mục từng hai lần đánh bại quân Tần, nhưng đó không phải là chủ lực của quân Tần, hơn nữa quy mô chiến sự khá nhỏ, không thể so sánh với cuộc chiến kháng Tần của nước Sở. So sánh mà nói, hai cuộc đại chiến của nước Sở trong những năm tháng cuối cùng thật sự rất hào hùng và khí thế. Trận chiến đầu tiên, quân Sở đã đại phá hai mươi vạn chủ lực quân Tần bằng một trận phản công phòng ngự thành công, truy kích suốt ba ngày ba đêm không nghỉ, phá vỡ hai lũy quân, giết bảy vị đô úy. Nếu ước tính một cách dè dặt nhất, quân Tần tử trận cũng phải vào khoảng bảy tám vạn (chưa bao gồm số bị thương tật). Quy mô của trận chiến này đã vượt qua trận thắng lớn nhất của sáu nước hợp tung kháng Tần thời Chiến Quốc trung kỳ – trận Tín Lăng quân cứu Triệu, và còn vượt xa những trận thắng nhỏ lẻ khác trước quân Tần, xứng đáng là trận thắng lớn nhất của sáu nước Sơn Đông đối kháng với Tần trong hơn một trăm năm thời Chiến Quốc. Trận chiến thứ hai, Tần dốc toàn lực sáu mươi vạn quân tiến về phía nam, quân Sở cũng dốc hơn sáu mươi vạn quân ra ứng chiến, giằng co hơn một năm mới bại trận, có thể coi là tuy bại mà vẫn vinh. Sở dĩ bại mà vinh là vì: một, trong lúc nước Sở đang thoi thóp mà vẫn có thể tập hợp được lực lượng tương đương với nước Tần, tạo thành cuộc giằng co trên bình nguyên duy nhất có thể sánh ngang với trận Trường Bình trong thời Chiến Quốc, khí thế hào hùng đó có thể coi là khúc ca tuyệt xướng của thời Chiến Quốc; hai, quân vương chủ trương kháng Tần đến cùng, thành vỡ cũng không hàng, thống soái dốc hết tâm sức đến lúc bại trận thì tự sát, nước Sở vốn từ lâu đã tự tôn phân trị mà chưa từng xuất hiện kẻ đại gian bán nước nào, tất cả những điều này đều thể hiện phẩm giá cuối cùng.

Nếu loại trừ những yếu tố ngẫu nhiên, liệu nước Sở có thể tránh khỏi số phận diệt vong?

Đây là một câu hỏi mang tính triết học lịch sử, cũng là một câu hỏi mở để giải mã những bí ẩn của lịch sử. Mặc dù trái với quy luật "lịch sử không thể giả định" và có vẻ mang màu sắc suy đoán, nhưng nó lại có thể dẫn dắt chúng ta xuyên qua màn sương mù của những ngẫu nhiên vụn vặt, tiến vào chiều sâu của lịch sử, xem xét kỹ lưỡng bộ khung và trụ cột của lịch sử. Nếu Sở vương Phụ Sô sáng suốt hơn, nếu phương lược "rút quân về Hoài Nam, kết hợp thủy lục kháng Tần lâu dài" của Hạng Yên có thể thực hiện, nếu Hạng Yên phò tá Xương Bình Quân thành công, nếu quân phong ấp của nước Sở có sức chiến đấu như đại quân chủ lực, nếu trên chiến trường không có sương mù dày đặc, nếu quân Sở lương thảo đầy đủ, binh khí tinh nhuệ, nếu quân Sở không rút quân dời trại mà tiếp tục giằng co tại chỗ, nếu Hạng Yên chọn một con đường rút lui tốt hơn thay vì chạy về Kỳ Huyện, hay thậm chí, nếu thống soái quân Tần không phải là Vương Tiễn... liệu quân Sở có thể thắng không? Nước Sở có thể giữ được không?

Không thể.

Tại sao?

Trước hết, trạng thái lịch sử khách quan đã xảy ra là điều mà chúng ta không thể dùng bất kỳ phân tích logic nào để thay thế được. Trạng thái này chính là: những nỗ lực của nước Sở trong những năm tháng cuối cùng, dưới sự đe dọa của cảnh diệt vong, đã đạt đến giới hạn tối đa – những sự kiềm chế giảm xuống mức thấp nhất, sức mạnh tập hợp tăng lên mức cao nhất; còn những phần chưa nỗ lực, chính là phần mà nước Sở đã không thể thực hiện được nữa. Chính cái phần "đã không thể thực hiện được nữa" đó, đã đưa ra câu trả lời cho hai chữ "không thể".

Vậy thì, cái phần "đã không thể thực hiện được nữa" này rốt cuộc là gì?

Xét về trạng thái sống còn của quốc gia, cái phần "đã không thể thực hiện được nữa" này, không nghi ngờ gì chính là khả năng tập hợp quốc gia không đủ. Nói theo ngôn ngữ ngày nay, năng lực động viên quốc gia thời chiến của nước Sở vẫn còn ở mức khá thấp. Mặc dù so với lịch sử của chính nước Sở, khả năng tập hợp quốc gia lúc này đã tăng lên mức cao nhất. Nhưng xét về trạng thái sống còn tốt nhất mà một quốc gia thời Chiến Quốc đáng lẽ phải đạt được, tức là so sánh theo chiều ngang, thì khả năng tập hợp của nước Sở vẫn còn thiếu hụt rất nhiều. Cụ thể mà nói, so với đối thủ, năng lực tập hợp của nước Sở thấp hơn nước Tần rất nhiều: hiệu suất quyết sách tại triều đình, tốc độ phục hồi sau thất bại, quy mô trưng phát (trưng phát - động viên), sự thông suốt của lương thảo quân nhu, độ dày của quốc khố, sự tinh nhuệ của binh khí trang bị, trình độ chế tạo khí dụng, sự lưu thông của thương nhân, tinh thần chiến đấu của dân chúng... tất cả những điều này, không một cái nào không thấp hơn nước Tần. Nghĩa là, năng lực tập hợp quốc gia của nước Sở thấp hơn rất nhiều so với trạng thái phát triển của thời Chiến Quốc. Tất cả những điều này, nước Sở khi đối mặt với cuộc chiến sinh tử đã không thể thay đổi, càng không thể đạt được trạng thái tốt nhất như nước Tần. Vì vậy, kết cục đã rõ ràng: nước Tần có thể sau khi chủ lực đại quân thất bại một lần, gần như không cần thở dốc mà phát động ngay cuộc chiến tranh quy mô lớn thứ hai, còn nước Sở một khi bại trận thì không bao giờ gượng dậy nổi nữa.

Nước Sở khởi nguồn từ non sông Giang Hán, trong mấy trăm năm phát triển rực rỡ trở thành nước lớn nhất thời Chiến Quốc, trải dài từ Giang Hoài cho đến khi chiếm lĩnh toàn bộ miền Nam Trung Quốc vào cuối thời Chiến Quốc. Hơn nữa, miền Nam Trung Quốc này không phải là phía nam Trường Giang, thậm chí cũng không phải là phía nam Hoài Thủy, mà đại thể là gần với phía nam Hoàng Hà. Khí thế huy hoàng bao la như vậy, đến nước Tần cũng phải tỏ ra lép vế. Thế nhưng, chính là một vương quốc lớn nhất sở hữu đất đai rộng lớn như vậy, quốc lực và quân lực lại chưa bao giờ đạt đến trạng thái hùng mạnh đủ để duy trì một thời kỳ lịch sử. Thời Chiến Quốc, giai đoạn đầu lấy nước Ngụy làm siêu cường, giai đoạn giữa ngoài nước Tần luôn ở trạng thái đi lên, các nước Tề, Triệu, Yên đều từng duy trì mạnh mẽ trong một thời kỳ lịch sử, thậm chí cả nước Hàn cũng từng trỗi dậy nhanh chóng thời kỳ Hàn Chiêu hầu và Thân Bất Hại biến pháp, đe dọa trung nguyên với khí thế của "Kình Hàn" (Hàn mạnh).

Nghĩa là, trong suốt thời Chiến Quốc, chỉ riêng nước Sở là yếu ớt không chấn hưng được. Trạng thái tốt nhất của nước Sở thời Chiến Quốc là chỉ hư danh nắm giữ chức "Túng ước trưởng" vài lần trong các cuộc hợp tung kháng Tần. Trạng thái tệ nhất của nước Sở là ngay cả quân vương (Sở Hoài vương) cũng bị nước Tần giam cầm rồi hành hạ đến chết. Ngoài sự hồi quang phản chiếu trong những năm tháng cuối cùng, nước Sở chưa từng có một trận chiến nào làm rung chuyển cục diện thiên hạ trong thời Chiến Quốc, ví như trận phá nước Tề của nước Yên yếu ớt khi đánh chiếm hơn bảy mươi thành.

Sở dĩ như vậy, căn nguyên là vì nước Sở luôn không thể tập hợp quốc lực để hình thành lực lượng xung kích thay đổi cục diện thiên hạ. Sức mạnh của nước Sở, chỉ bùng nổ ở mức độ lớn nhỏ trong hai tình thế: một là cuộc chiến với các chư hầu miền Nam Trung Quốc bao gồm cả Ngô, Việt; hai là cuộc chiến gặm nhấm, ma sát để mở rộng sang Hoài Bắc. Đây chính là căn nguyên tại sao nước Sở đã áp sát phía nam Lạc Dương, Tân Trịnh, mà các nước chiến quốc trung nguyên lại không có nước nào thực sự nghiêm túc khai chiến với nước Sở. Nghĩa là, trong mắt các nước lớn phương Bắc, nước Sở là nước lớn, muốn họ hoàn toàn không được mở rộng về phía bắc là điều gần như không thể; còn muốn nước Sở tập hợp lực lượng tiêu diệt một nước lớn nào đó thì nước Sở cũng rất khó có sự bùng nổ như vậy, do đó không cần phải dốc toàn lực đại chiến với nước Sở. Tất nhiên, một nguyên nhân quan trọng khác là nước Tần đe dọa trung nguyên quá mức, các nước chiến quốc Sơn Đông thà chịu đựng sự gặm nhấm có hạn của nước Sở còn hơn. Nếu không phải vậy, thì khó mà nói nước Sở liệu có thể mở rộng đến Hoài Bắc vào giai đoạn sau của thời Chiến Quốc hay không.

Một nước lớn rộng lớn lâu ngày yếu ớt, tất nhiên có căn nguyên lịch sử lâu đời.

Chúng ta phải nhìn lại tổng thể những sự kiện khởi đầu lịch sử có ý nghĩa nguyên thủy đối với nước Sở.

Lịch sử nước Sở, xuyên suốt một con đường dung hợp văn minh đầy gian nan khúc chiết.

Sở, trong các thư tịch cổ còn gọi là "Kinh", "Kinh Sở". Xét nguyên nghĩa, Sở và Kinh đều là tên của một loại cây bụi. "Thuyết Văn" viết: "Sở, bụi cây, một tên là Kinh, từ chữ Lâm (rừng) lấy âm là chữ Phỉ." Lại viết: "Kinh, gỗ Sở, từ chữ Thần lấy âm là chữ Hình." Tiên sinh Lý Ngọc Khiết trong cuốn "Sở quốc sử" cho rằng: "Phỉ, là chân người. Luận như thế này, thì Sở là người trong rừng... Thời xưa hình trượng thường làm bằng gỗ Kinh, nên chữ Kinh lấy chữ Hình. Kinh, Sở, cùng vật khác tên, sau lại hợp làm một." "Tả Truyện - Chiêu Công năm thứ mười hai" chép lời Sở đại phu Tử Cách rằng: "Ngày xưa tiên vương Hùng Dịch của ta, xe gai áo vải, ở nơi cỏ rậm, lội suối băng rừng, để thờ Thiên tử." Cũng như các tư liệu lịch sử khác đều minh chứng rằng, người Sở thực sự đã khai hoang sinh tồn trong chốn rừng sâu cỏ rậm ở núi Kinh, là một bộ tộc phát triển sau khi trải qua muôn vàn gian khó.

Dựa trên nhiều tư liệu lịch sử để đánh giá, ít nhất từ cuối thời Ân Thương, bộ tộc Sở và vương triều trung nguyên đã xảy ra sự dung hợp thực chất, bộ tộc Sở đã trở thành một tiểu phương quốc của nhà Ân Thương được phong ở đất Sở. Theo "Biệt Lục" của Lưu Hướng thời Tây Hán chép: cuối thời Thương, tộc trưởng người Sở là Hùng Thông (Hùng Thông ở đây theo logic văn bản là nhầm lẫn với Dục Hùng, xin giữ nguyên văn bản) từng cùng với Tân Giáp, thần tử của Thương Trụ, phản Thương, chạy trốn sang đất Chu, và thần phục Chu Văn Vương. "Sử Ký - Sở thế gia" thì ghi: "Dục Hùng thờ Văn Vương." Nghĩa là, Dục Hùng lúc đó nhận tước hiệu là Tử tước bậc thấp, còn khó có thể nói là một trong các chư hầu. Cho đến thời Chu Thành Vương, tộc trưởng bộ tộc Sở là Hùng Dịch mới chính thức được vương thất nhà Chu sách phong. Xét về thực tế, thì vương thất nhà Chu đã thừa nhận bộ tộc người Sở vốn đã tự lập phát triển. Ba việc lớn được xác nhận trong sách phong là: đất phong, Sở; thành ấp (đô), Đan Dương; họ, Mị thị. Từ đó, người Sở có đủ ba yếu tố của một chư hầu phong quốc thời Tây Chu, tương đối chính thức trở thành chư hầu thời Tây Chu. Tuy nhiên, do tước hiệu của chư hầu bộ tộc Sở vẫn là Tử tước rất thấp, nên rất khó có thể so sánh với các chư hầu bậc trung trở lên. "Sử Ký - Sở thế gia" viết: "Sở tử Hùng Dịch cùng Lỗ công Bá Cầm... đều thờ Thành Vương."

Rõ ràng, so với tước Công của quân chủ nước Lỗ, tước Tử của quân chủ nước Sở là quá nhỏ.

Bước nhảy vọt thực sự của bộ tộc Sở, là việc Hùng Thông tự xưng vương sau sự biến Hạo Kinh thời Chu U Vương.

Lúc đó, Tây Chu mất nước, Bình Vương dời sang Lạc Dương, Đông Chu bắt đầu. Lúc này, nội bộ bộ tộc Sở xảy ra một cuộc binh biến, tộc trưởng Phần Mạo sai em là Hùng Thông giết chết con của Phần Mạo, đoạt vị tự lập làm quân chủ tộc Sở. Hùng Thông cực kỳ mạnh mẽ, dốc toàn lực hợp nhất các bộ tộc trong đất Sở, đất đai dân chúng mở rộng rất nhiều. Năm thứ ba mươi lăm Hùng Thông lên ngôi, bộ tộc Sở đã trở thành chư hầu lớn nhất trong non sông Giang Hán. Thế là, nhân lúc vương thất nhà Chu mới dời sang phía đông, mọi việc còn đang rối ren, Hùng Thông dẫn quân đi về phía bắc, tấn công nước Tùy, chư hầu thuộc vương tộc họ Cơ. Nước Tùy cử đặc sứ đến, chỉ trích nước Sở đi đánh nước không có tội. Hùng Thông hoàn toàn không thèm đếm xỉa, một trận đã bắt sống Thiếu sư của nước Tùy (phó của Thái sư, lúc này là tướng chủ lực của quân Tùy). Nước Tùy sợ hãi, nghị hòa với Sở. Hùng Thông chỉ đưa ra một điều kiện: Nước Tùy phải dâng thư lên Chu Vương, thúc giục Chu Vương nâng cao địa vị của quân chủ tộc Sở. Giọng điệu của Hùng Thông cực kỳ khiêu khích: "Ta là Man di đây! Nay chư hầu đều phản bội xâm lược lẫn nhau, hoặc giết hại lẫn nhau. Ta có giáp binh dư thừa, muốn xem chính sự trung nguyên, xin Vương thất nâng cao danh hiệu cho ta!" Nghĩa là, chư hầu ngày nay đã loạn rồi, nước Sở ta có giáp sĩ dư thừa, ta cũng muốn thử nếm mùi chính sự nước trung nguyên, Vương thất bắt buộc phải nâng cao tước hiệu cho ta! Nước Tùy để tránh bị diệt vong, đành thay mặt dâng thư lên Chu Vương, xin tôn (nâng cao) tước hiệu của Sở. Lúc đó, chính là Chu Hoàn Vương, vị vua đời thứ hai thời Đông Chu đang tại vị, vương thất nhà Chu vẫn còn chút thực lực và tôn nghiêm, nghe lời thỉnh cầu phi lễ soán đoạt này, lập tức kiên quyết từ chối sự uy hiếp của Hùng Thông, không nâng cao tước hiệu quân chủ Sở. Nước Tùy đem tin báo lại cho Hùng Thông, Hùng Thông cảm thấy vô cùng nhục nhã, vội vã rút quân. Sau hai năm mưu tính, Hùng Thông phẫn nộ thốt ra lời nói chấn động thiên hạ: "Vương không thêm tước, ta tự tôn vậy!"

Thế là, Hùng Thông một hơi tự lập xưng Vương, sử gọi là Sở Vũ vương.

Hùng Thông xưng Vương, bắt đầu lịch sử nước Sở thời Xuân Thu tiến bước thành nước lớn.

Cần phải lưu ý rằng, việc nước Sở bỏ qua vương thất Đông Chu mà tự ý xưng Vương, là một sự kiện chấn động thiên hạ vào đầu thời Xuân Thu. Nhìn từ góc độ lịch sử, sự kiện này có ảnh hưởng vô cùng sâu rộng đối với nước Sở. Một là, nước Sở tự ý xưng Vương, nghĩa là phá hoại nghiêm trọng lễ pháp Trung Quốc thời bấy giờ, từ đó bắt đầu lịch sử chư hầu trung nguyên kỳ thị nước Sở lâu dài. Hai là, vương thất nhà Chu kiên quyết từ chối nâng cao tước hiệu quân chủ Sở, nghĩa là từ chối việc tộc Sở tự giác hòa nhập vào văn minh trung nguyên, nghĩa là coi thường công lao to lớn của tộc Sở trong việc ổn định Giang Hán, đã kích động lòng phản nghịch mạnh mẽ của bộ tộc người Sở, từ đó làm phai nhạt đáng kể sự tuân phụng của nước Sở đối với văn minh trung nguyên, làm giảm đáng kể tính bắt chước tự giác hướng về văn minh trung nguyên, từ đó bắt đầu sự phát triển theo lối riêng. Đây là một kiểu tâm lý phát triển quốc gia, tuy không có mục tiêu luận thuật rõ ràng tự giác, nhưng hành vi quốc gia của nó lại thể hiện ra một cách thực chất.

Sau khi Chu Hoàn Vương từ chối nâng cao tước hiệu quân chủ Sở, cách nói của Hùng Thông được "Sử Ký" ghi lại mang đầy ý vị: "Dục Hùng tiên tổ của ta, là sư (tướng) của Văn Vương, mất sớm. Thành Vương cất nhắc tiên công của ta, lấy tước Tử, Nam phong ở đất Sở, Man Di đều tuân phục, mà Vương không thêm tước, ta tự tôn vậy!" Hùng Thông nói gồm ba tầng nghĩa này. Một là, người Sở các đời đều có công với nhà Chu. Từ thời Chu Văn Vương, quân chủ Sở đã là tướng của nhà Chu, người Sở là binh lính của nhà Chu, Thành Vương tuy lấy tước Tử, Nam thấp kém phong đất Sở cho ta, nhưng tộc ta vẫn bình định các bộ tộc Giang Hán, lập công lớn cho thiên hạ. Hai là, người Sở tự coi mình là chư hầu văn minh trung nguyên hiệu mệnh thiên tử, coi các bộ tộc còn lại là Man Di. Ba là, Chu Vương làm như vậy, làm tổn thương người Sở quá nặng nề! Thực tế, Hùng Thông đã tuyên cáo một cách sảng khoái các yếu tố căn bản sau này hình thành tâm thế quốc gia nước Sở.

Kiểu tâm thế này của người Sở, chư hầu trung nguyên sớm đã có cảnh giác.

"Tả Truyện - Thành Công năm thứ tư" chép: Lỗ Thành Công sang nước Tấn triều kiến, Tấn Cảnh Công tự đại, không kính trọng Thành Công; Lỗ Thành Công cảm thấy vô cùng nhục nhã, sau khi về nước mưu tính kết minh với nước Sở mà phản bội nước Tấn. Đại thần Quý Văn Tử can ngăn, so sánh nước Tấn với nước Sở, nói ra một đoạn văn rất đại diện: "Không được. Tấn tuy vô đạo, chưa thể phản bội. (Tấn) nước lớn, tôi thuận, mà gần với ta, chư hầu nghe theo, chưa thể hai lòng (phản bội). Chí của Sử Dật nói: 'Không phải tộc ta, lòng ắt khác'. Sở tuy lớn, không phải tộc ta, nó có chịu yêu (thương) ta không!" Từ khóa ở đây là: Sở không phải tộc ta; không phải tộc ta, lòng ắt khác. "Tả Truyện - Tương Công năm thứ tám" lại chép: Nước Trịnh bị tấn công, nước Sở xuất quân cứu viện. Sau khi nước Trịnh thoát nạn, bàn bạc xem có nên thần phục nước Sở hay không, đại phu Tử Triển nói: "Sở tuy cứu ta, sẽ dùng vào việc gì? Thân ta không thành, khinh ta là muốn, không thể theo." Nghĩa là, nước Sở tuy cứu nước Trịnh, nhưng tâm ý không rõ ràng, nước Sở sẽ không thân yêu che chở ta, mà là muốn khinh rẻ áp chế ta, nên không thể phục tùng.

Chịu ơn của Sở mà lại kiêng dè nghi kỵ như vậy, rất khó giải thích bằng lý do thông thường.

Thời đó, cùng chịu sự kỳ thị văn minh trung nguyên với nước Sở, là nước Tần. Thế nhưng, nước Tần đối với sự kỳ thị này, không có lòng phản nghịch mãnh liệt như nước Sở, mà luôn coi sự kỳ thị này là sự kỳ thị của kẻ mạnh đối với kẻ yếu. Cho nên, dù sĩ nhân Sơn Đông có từ chối vào nước Tần thế nào đi nữa, nước Tần đều tràn đầy khát vọng cầu hiền trong thiên hạ, miệt mài thay đổi chính mình, làm mạnh chính mình. Tất nhiên, đằng sau hai con đường lịch sử khác biệt này, còn ẩn giấu một yếu tố quan trọng: Sự kỳ thị của văn minh trung nguyên đối với nước Tần khác với đối với nước Sở. Dù sao, Tần là chư hầu lớn được phong vì cần vương tĩnh nạn cho Đông Chu, công nghiệp hiển hách thiên hạ đều biết. Những gì chư hầu trung nguyên kỳ thị, ít nhiều mang theo tâm thái đố kỵ chua chát, cho nên phần lớn là chửi rủa mỉa mai phong tục nước Tần dã man ngu muội, ít có sự cảnh giác mang tính căn bản như "không phải tộc ta". Vì thế, dân ca nước Tần có thể được Khổng Tử đưa vào "Kinh Thi", mà có các chương "Tần Phong"; còn nước Sở là nước lớn thời Xuân Thu, không thể không có những bài thơ lọt vào tầm mắt Khổng Tử, thế nhưng "Kinh Thi" lại không có chương "Sở Phong". Sự lựa chọn này, trong mắt Nho gia vốn luôn coi việc chỉnh lý thư tịch là thiết lập thước đo chính nghĩa cho thiên hạ, là bút pháp lịch sử lễ nhạc vô cùng trọng đại, nền tảng tư tưởng đằng sau nó không thể là bất kỳ nguyên do vụn vặt nào, mà chỉ có thể là sự khinh miệt căn bản như kiểu "không phải tộc ta".

Thời đại sau đó, do sự khinh miệt của văn minh trung nguyên đối với nước Sở, và cũng do lòng phản nghịch của nước Sở đối với sự khinh miệt này, cả hai tác động lẫn nhau, khiến nước Sở bước lên con đường luôn cố thủ truyền thống cũ mà không muốn hướng về văn minh trung nguyên quá mức. Thể hiện vào thực tiễn, chính là chỉ cầu tranh bá phía bắc, mà sợ hãi việc lấy biến pháp cường quốc trung nguyên làm kiểu mẫu để đổi mới nước Sở, luôn phụng hành chế độ cũ truyền thống tuy cũng có chút thay đổi.

Điểm căn bản trong thể chế truyền thống của nước Sở, là đại tộc phân trị.

Nước Sở khởi từ Giang Hán, cho đến thời Xuân Thu trung hậu kỳ đã thôn tính hơn hai mươi nước, suốt hai thời đại Xuân Thu Chiến Quốc, Sở tổng cộng diệt hơn bốn mươi nước, là nước Chiến Quốc diệt nhiều nước chiếm nhiều đất nhất. Cần phải lưu ý rằng, toàn bộ thời Tây Chu và đầu thời Xuân Thu, là thời kỳ văn minh nguyên thủy hình thành khung truyền thống quốc gia của nước Sở. Thời kỳ này, phương thức mở rộng của nước Sở khác rất lớn so với chư hầu trung nguyên. Chính sự khác biệt này, đã hình thành truyền thống phân trị mạnh hơn nhiều so với các nước trung nguyên của nước Sở.

Thời Tây Chu, độ lớn nhỏ đất phong của chư hầu trung nguyên đều do vương thất quyết định sách phong, không thể tự ý mở rộng. Cho nên thời Tây Chu, chư hầu trung nguyên không tồn tại vấn đề tự quyết định sự co giãn. Còn nước Sở thì khác, do địa lý xa xôi rừng rậm Giang Hán, thêm vào đó không phải chư hầu phong gốc của nhà Chu, mà là tiểu chư hầu mang tính thừa nhận kiểu tự sinh tự diệt, cho nên có thể tự ý thôn tính bộ tộc lân cận, từ đó không ngừng mở rộng đất đai dân chúng. Cho đến thời Xuân Thu, chư hầu trung nguyên bắt đầu thôn tính lẫn nhau. Do chư hầu trung nguyên dù lớn hay nhỏ đều là bang quốc được thiên tử sách phong xác nhận, ý thức chính quyền mạnh mẽ, nên sự thôn tính này chỉ có thể tiến hành bằng phương thức chiến tranh chinh phạt bằng đao binh. Ngay cả nước thắng có ý định giữ lại lợi ích tộc quân chủ của nước bị diệt, cũng là xác nhận bằng hình thức sách phong lại, tộc quân chủ bị diệt từ đó trở thành thần dân dưới quyền quân chủ nước thắng, chứ không phải là sự thần phục minh ước dựa trên căn bản bang quốc vốn có. Cho nên, dù chư hầu trung nguyên thôn tính bao nhiêu nước nhỏ, bộ tộc quân chủ bị thôn tính đều rất khó hình thành bộ tộc phong ấp có quyền trị độc lập. Tất nhiên, đất phong mà đại quốc trung nguyên ban phong cho công thần sở hữu mức độ quyền trị tương đối nào, cũng là do quân chủ có thể quyết định. Nghĩa là, lực cản thay đổi pháp lệnh tương đối nhỏ hơn rất nhiều.

Nước Sở thì không như vậy.

Nếu nói sự mở rộng của chư hầu trung nguyên chỉ có một phương thức, thì sự mở rộng của nước Sở ít nhất có hai phương thức.

Do sự khác biệt về phương thức mở rộng, khung quyền lực và truyền thống chính trị hình thành sau đó cũng khác nhau.

Phương thức mở rộng một của nước Sở, là sự mở rộng mềm buộc các bộ tộc lân cận thần phục. Các bộ tộc giáp với nước Sở lúc đó, đều là những bộ tộc chưa từng được "Vương hóa", tức là bộ tộc tự sinh tự diệt chưa được vương quyền thừa nhận. Dân hóa ngoại, chính là nói điều này. Những bộ tộc săn bắt hái lượm cư trú ở vùng núi rừng rậm, hoặc bên sông lớn này, vừa không có hình thức chính quyền chính thức, cũng không có ý thức quyền lực đậm đặc, chỉ cần sinh kế tương đối ổn định, thần phục một loại quyền lực có đe dọa hay kiên trì tự trị tự lập, cũng không có yêu cầu kiên cố "không phải thế này thì là thế kia". Thời Xuân Thu, các bộ tộc phát triển tự tại phân bố ở núi non Giang Hán, Giang Nam Lĩnh Nam cũng như vùng Ngô Việt này còn rất nhiều. Một ý nghĩa nào đó có thể nói, trước khi nước Sở trỗi dậy, toàn bộ các tộc quần miền Nam Trung Quốc cơ bản đều ở trạng thái tự trị tự lập tự sinh tự diệt. Lúc đó, trên mảnh đất bao la đan xen bởi hồ nước sông ngòi rộng lớn và núi cao hùng vĩ trùng điệp này, chỉ có nước Sở chấp nhận tước phong của vương thất trung nguyên, là bang quốc có hình thức chính quyền tương đối phát triển. Nghĩa là, vùng đất này chỉ có nước Sở là có điều kiện tổ chức xã hội để mở rộng liên tục. Thế nhưng, nước Sở nếu muốn như chư hầu trung nguyên dùng vũ lực thôn tính liên tục các bộ tộc này, rõ ràng lực bất tòng tâm. Thế là, dựa trên nguyên nhân lịch sử đã nêu, liền có các kiểu mở rộng mềm hoàn thành bằng cách minh ước xưng thần. Sự mở rộng mềm này, xét về bản chất, có thể coi là một loại hợp nhất, một loại sáp nhập, một loại hòa nhập văn minh. Cho nên, sự mở rộng này tất yếu mang theo khía cạnh thỏa hiệp lẫn nhau của hai bên.

Khía cạnh cơ bản nhất của sự thỏa hiệp này, đối với nước Sở, là cho phép bộ tộc thần phục tiếp tục tự trị tự lập sinh tồn trên đất đai vốn có của mình đại thể theo cách vốn có, có thể sở hữu vũ trang phong ấp của riêng mình, và quân chủ nước Sở không thể tùy ý đoạt phong ấp của họ; đối với bộ tộc thần phục, thì chấp nhận quân chủ nước Sở là quyền lực tầng trên của mình, chấp nhận sự ban thưởng trừng phạt và mệnh lệnh hành động của họ. Thế là, bộ tộc thần phục biến thành thần dân của nước Sở, đất đai sinh tồn vốn có của bộ tộc thần phục xảy ra thay đổi về danh nghĩa, biến thành phong ấp do quân chủ ban tặng, bộ tộc thần phục bắt buộc phải nộp cống cho quân chủ nước Sở (không phải thuế), và không được phản Sở tự lập. Những đại tộc quyền thần của nước Sở giai đoạn đầu như Nhược Ngao thị (Đấu thị, Thành thị là nhánh của nó), Yên thị, Ngũ thị cũng như họ Hạng giai đoạn trung hậu kỳ nước Sở, đều thuộc về những thế tộc cũ đi vào bằng sự mở rộng mềm này. Dựa trên sự cân bằng lợi ích, cũng dựa trên việc tăng cường liên minh, sự mở rộng mềm này một khi đã thành, tộc trưởng của bộ tộc thần phục liền có thể tùy theo độ lớn nhỏ thực lực của bản tộc, làm quan lại lớn nhỏ trong nước Sở, thậm chí làm đến quyền thần yếu hại cũng không ít.

Phương thức mở rộng hai của nước Sở, thôn tính bằng vũ lực. Đối với những bộ tộc sở hữu đất đai sinh tồn tốt mà lại từ chối thần phục, nước Sở liền bắt chước chư hầu trung nguyên, dùng vũ lực thôn tính. Đối với bộ tộc và đất đai bị thôn tính, nước Sở có quyền xử lý hoàn toàn. Thế là, tình thế tất yếu là: những nhóm người bộ tộc này bị trực tiếp đưa vào tộc quần do vương tộc trực quản, những mảnh đất này cũng biến thành đất đai do vương tộc chiếm hữu. Nghĩa là, bộ tộc và đất đai bị thôn tính bằng vũ lực, biến thành đất đai và nhân dân do bang quốc trực tiếp cai trị. Do có sự so sánh với các bộ tộc phong ấp đến từ mở rộng mềm, theo thời gian trôi qua, người Sở liền dần dần coi những bộ tộc bị thôn tính bằng vũ lực và mất quyền tự trị (đổi sang vương trị) này là thế lực vương tộc, thậm chí trực tiếp coi là nhánh vương tộc. Ba tộc lớn Chiêu, Khuất, Cảnh của nước Sở sau này, cũng như tộc Trang, tộc Hoàng, sở dĩ được nhiều sử gia khẳng định là nhánh vương tộc nước Sở, lý do nằm ở đây.

Loại bộ tộc này hưởng danh nghĩa vương tộc, mà lại có họ tộc của bộ tộc mình, sau này, lại có phong ấp bộ tộc do Sở Vương ban tặng, thế là, họ trở thành thế tộc mới khác với loại bộ tộc tự trị gần như hoàn toàn trước đó. Sở dĩ xảy ra tình trạng này, nằm ở chỗ hệ tộc bộ tộc bị thôn tính bằng vũ lực thực tế vẫn tồn tại, và vương thất phải dựa vào hệ tộc này để thống lĩnh nhân dân, vương thất liền buộc phải phân phong tộc trưởng các đại tộc bị chinh phục vào vùng đất cụ thể, dựa vào họ để hình thành thế lực vương tộc trực lĩnh lớn hơn nhiều so với thế lực bộ tộc tự trị hoàn toàn.

Hai tình huống trên, hình thành căn bản của phân trị nước Sở.

Cái gọi là phân trị, điểm cơ bản là ba phương diện: một, về kinh tế chia thành đất đai do vương thất trực quản và đất đai phong ấp thế tộc, loại sau cơ bản không nộp thuế cho bang quốc, là phân trị kinh tế; hai, phong ấp thế tộc có thể sở hữu vũ trang tư binh, chiến tranh đối ngoại của nước Sở thời Xuân Thu, tư liệu lịch sử có rất nhiều ghi chép như "(Trận Thành Bộc) sáu tốt của Nhược Ngao thị", "(Trận Bách Cử Ngô Sở) tốt của lệnh doãn Tử Thường", "(Trận Ly Thành Ngô Sở) Tử Cường, Tức Hoàn, Tử Tiệp, Tử Biền, Tử U... năm người dùng tư tốt của mình đánh trước quân Ngô" vân vân, đều là tư tốt, là phân trị quân sự; ba, quyền lực chính trị dựa theo độ lớn nhỏ thực lực tộc quần mà phân chia, quốc chính ổn định lâu dài do vương tộc và đại thế tộc phân chia nắm giữ, con đường thu nạp nhân tài ngoại bang và xã hội cơ bản bị chặn đứng.

Trục tâm của phân trị, là sự phân chia quyền lực quốc gia.

Nước Sở gần như suốt thời Xuân Thu, đều ở trong tình thế vương thất và bộ tộc tự trị cũ phân chia nắm giữ quyền lực. Theo thống kê của tiên sinh Lý Ngọc Khiết trong cuốn "Sở quốc sử", từ đời Sở Vương đầu tiên Hùng Thông (Sở Vũ vương) bắt đầu, đến sáu đời sau là Sở Trang vương, trong hơn hai trăm năm, lệnh doãn (tương đương thừa tướng trung nguyên) của nước Sở có mười một nhiệm kỳ, trong đó tám nhiệm kỳ đều do tộc trưởng Nhược Ngao thị đảm nhiệm, lần lượt là Đấu Kỳ, Tử Văn, Tử Ngọc (Thành Đắc Thần), Tử Thượng, Thành Đại Tâm, Thành Gia (Tử Khổng), Đấu Bàn (Tử Dương), Tử Việt (Đấu Tiêu); ba nhiệm kỳ còn lại, một là Tử Nguyên em Sở Văn Vương, một là Bành Trọng Sảng tộc người Thân, một là Yên Lữ Thần tộc trưởng Yên thị, cũng đều là thế tộc cũ. Trong cục diện quyền lực như thế, đại tư mã (quyền quân sự), tư đồ và các quyền lực quan trọng khác của nước Sở cũng đều bị thế tộc phân nắm.

Thời Sở Trang vương, mâu thuẫn quyền lực giữa vương tộc Sở và bộ tộc Nhược Ngao thị ngày càng gay gắt. Sau trận Thành Bộc Tấn Sở, Nhược Ngao thị vì thống soái quân Sở bại trận mà quyền lực lung lay, liền phát động binh biến, trước tiên đánh giết chính địch Yên Giả, sau lại cử binh tấn công Sở Trang vương. Sở Trang vương nhất thời khó chống đỡ, đề nghị lấy ba vương tôn của ba đời Sở vương (Văn Vương, Thành Vương, Mục Vương) làm con tin, nghị hòa với Nhược Ngao thị. Tộc trưởng Nhược Ngao thị Đấu Tiêu kinh doanh quyền lực tầng trên nước Sở lâu năm công khai từ chối nghị hòa, đối đầu đao binh với Sở Trang vương. Mặc dù, Sở Trang vương cuối cùng đã bình định cuộc đại phản loạn này, và đem Nhược Ngao thị trừ một nhánh làm tượng trưng ra toàn bộ phân tán tiêu diệt, nhưng căn nguyên gây ra tai họa lớn cho quốc gia lại không hề thay đổi. Sau khi Nhược Ngao thị diệt vong, nước Sở cho đến cuối thời Xuân Thu, trải qua chín đời vua mười bảy đời lệnh doãn, trong đó mười hai đời lệnh doãn là công tử vương tộc, hai đời là bộ tộc Yên thị (Tôn Thúc Ngao, con Tôn Thúc Ngao), một đời là dư mạch Nhược Ngao thị (Tử Kỳ), một đời là bộ tộc Khuất thị (Khuất Kiến), một đời là bộ tộc Thẩm thị (Diệp Công Tử Cao).

Nước Sở chuyển từ đại thế tộc chấp chính sang công tử (vương tộc) chấp chính, mặc dù giảm bớt mức độ tàn khốc của các đại tộc tranh giành quyền lực, nhưng lại không thay đổi căn bản của chính trị thế tộc. Nước Sở thời Xuân Thu nhiều lần xảy ra binh biến thế tộc cũ, loạn Nhược Ngao thị thời Sở Trang vương, loạn ba công tử thời Sở Linh vương, loạn Bạch Công Thắng thời Sở Bình vương vân vân, mỗi lần đều trực tiếp nguy hại đến Sở Vương và vương tộc, đủ thấy sự tổn hại nghiêm trọng của phân trị thế tộc đối với nước Sở.

Bước vào thời Chiến Quốc, trào lưu biến pháp cường quốc của các đại quốc trung nguyên nối tiếp nhau, gần như đều từng có ít nhất một lần biến pháp thành công: biến pháp Lý Khôi nước Ngụy, biến pháp Tề Uy vương, biến pháp Thân Bất Hại nước Hàn, biến pháp Thương Yến nước Tần, biến pháp Triệu Vũ Linh vương, biến pháp Nhạc Nghị nước Yên. Sau lần biến pháp đầu tiên tiếp tục nhiều lần biến pháp nhỏ, ở đại quốc trung nguyên cũng nhiều lần ấp ủ hoặc xảy ra, nước Tần là điển hình nhất mà thôi. Chỉ riêng nước Sở, chỉ có một lần biến pháp nửa vời ngắn ngủi, trào lưu biến pháp sau đó chỉ cần vừa có dấu hiệu (như sự ấp ủ biến pháp của Khuất Nguyên), thì lập tức bị hợp lực bóp chết. Nghĩa là, nước Sở từ đầu đến cuối không có một lần biến pháp thành công cần một thời kỳ tương đối kéo dài (một đời hoặc nửa đời quân chủ). Do đó, tình trạng phân trị của nước Sở vẫn luôn không có sự thay đổi mang tính căn bản.

Nửa lần biến pháp của nước Sở, là biến pháp Ngô Khởi.

Cuộc biến pháp này, từ Ngô Khởi vào Sở đến khi Ngô Khởi bị giết, tổng cộng chỉ có vỏn vẹn ba năm. Năm thứ mười tám Sở Điệu Vương (năm 384 TCN) Ngô Khởi vào Sở, năm thứ hai mươi mốt Sở Điệu Vương (năm 382 TCN) qua đời, Ngô Khởi bị giết trong lễ tang, biến pháp nước Sở tuyên bố chấm dứt. Xét theo tình hình thực tế, trừ đi mưu tính giai đoạn đầu và loạn lạc giai đoạn cuối, ngay cả tính cả việc tính toán hư ảo kiểu năm đầu năm cuối, thời gian thực thi biến pháp thực tế nhiều nhất là hơn một năm, thật sự chỉ là cưỡi ngựa xem hoa. Xét thời gian cấu thành tư liệu lịch sử: năm đầu Ngô Khởi vào Sở làm Uyển thủ (quận thủ quận Uyển hay thủ tướng Uyển Thành, không thể xác định), năm thứ hai làm lệnh doãn, năm thứ ba chết thảm. Như vậy, cái gọi là biến pháp Ngô Khởi, thực tế chỉ có thể xảy ra trong vài tháng của năm thứ hai và năm thứ ba. Lại xét hoạt động thực tế của Ngô Khởi trong tư liệu lịch sử: một, thời gian giữ chức Uyển thủ có thể từng đánh một trận (thôn tính Trần Thái); hai, đầu nhiệm kỳ lệnh doãn mưu tính biến pháp, đề xuất một bộ phương án biến pháp; hai, đánh ba trận thắng lớn cho nước Sở (cứu Triệu phạt Ngụy, thôn tính Trần Thái, nam bình Man Việt). Ngoài ra, không thấy hoạt động trọng đại nào, thực tế cũng không thể có hoạt động trọng đại nào nữa. Như vậy, một vấn đề logic đơn giản là: một người ba năm đánh ba trận lớn, còn làm quan địa phương một năm, có thể có bao nhiêu thời gian biến pháp? Cho nên, hoàn toàn có thể phán đoán: phương án biến pháp của Ngô Khởi căn bản không kịp thực thi toàn diện, đã bị các thế tộc cũ cực kỳ cảnh giác với biến pháp hợp lực mưu sát.

Phương lược biến pháp của Ngô Khởi rốt cuộc có những gì, đáng để các thế tộc cũ sợ hãi như vậy?

Tư liệu lịch sử không trình hiện những mưu tính biến pháp của Ngô Khởi giống như biến pháp Thương Yến, mà chỉ ghi chép phân tán một số hành động biến pháp, đại thể phân loại như sau. Một, quân tước bình lộc. Lúc đó, thế tộc nước Sở ngoài phong ấp ra còn nắm giữ tước cao lộc dày, con em bình dân dù có chiến công cũng không được tước vị, tướng quân không phải thế tộc dù có công lớn cũng không được tước thấp lộc mỏng. Cho nên, quân tước bình lộc là chế độ hữu lực kích hoạt chiến tâm tướng sĩ thực tế, nên nói, đây là tiền thân của chế độ quân công tước thời Thương Yến biến pháp sau này. Hai, bãi bỏ quan lại công tộc vô năng, nuôi dưỡng chiến sĩ chiến đấu. Ba, phong thổ thực dân: di cư nhân khẩu thế tộc đến vùng hoang vắng khai phá khẩn hoang, dùng cái không đủ của nước Sở (dân chúng), ích cho cái dư thừa của nước Sở (đất đai). "Sử Ký - Thái Trạch liệt truyện" viết: "...Ngô Khởi lập pháp cho Sở Điệu Vương, hạ thấp giảm bớt uy trọng của đại thần, bãi bỏ người vô năng, phế bỏ người vô dụng, giảm bớt quan lại không cần thiết, chặn sự xin xỏ của tư môn, thống nhất phong tục nước Sở, cấm dân khách du, tinh nhuệ sĩ chiến đấu, cấm bè đảng để lợi cho bách tính, định chính sự nước Sở, binh chấn thiên hạ, uy phục chư hầu. Công đã thành rồi, mà cuối cùng bị xé xác." Những điều liệt kê, ngoài chiến sự ra, thực tế đều chỉ là phương án chưa thực thi. Ngay cả như vậy, các thế tộc cũ nước Sở đã cảnh giác sâu sắc, lập tức hành động rồi.

Sự thất bại của biến pháp Ngô Khởi, nghĩa là sự phân trị quý tộc bám rễ sâu xa có sức ỳ cực kỳ mạnh mẽ.

Thời đại Chiến Quốc sau Sở Điệu Vương, thế tộc tự trị cũ kiểu Nhược Ngao thị cổ xưa và mạnh mẽ, đã dần dần rút lui khỏi nước Sở. Thay vào đó, là các thế tộc cũ không tự trị hoàn toàn có danh nghĩa nhánh vương tộc như Chiêu, Khuất, Cảnh, Trang, Hoàng, Hạng vân vân. Khách quan mà nói, quyền lực của nhóm sau đã nhỏ hơn nhóm trước rất nhiều, ví như vũ trang tư gia thu nhỏ đáng kể, phong ấp cũng phải nộp thuế nhất định cho quốc phủ, đối với quyền lĩnh chính cũng không còn sự độc quyền một tộc lâu dài vân vân. Nhưng, trong thời đại Chiến Quốc, đây vẫn là thể chế quốc gia bảo thủ nhất. So với năng lực tập hợp quốc gia cao độ mà sự tranh đấu thực lực yêu cầu, nước Sở vẫn là nước yếu nhất.

Sở dĩ nước Sở có thể tập hợp một chút trong những năm tháng cuối cùng, nguyên nhân căn bản ở hai điểm: một là lãnh thổ rộng lớn dân cư đông đúc, hai là thế tộc cũ thực lực còn đó trong tuyệt cảnh buộc phải hợp lực kháng Tần. Hạng thị cha con thống soái quân Sở, bản thân chính là thế tộc cũ, thì chính là minh chứng tốt nhất. Thế nhưng, thắng một trận lớn, thói xấu thế tộc cũ kiềm chế lẫn nhau tái phát, sự tập hợp xuất hiện vết nứt khổng lồ, diệt vong thế là cũng không thể tránh khỏi.

Bao cử Giang Hoài Lĩnh Nam mà thành nước lớn nhất, tuy thế tộc phân lĩnh kết hợp lỏng lẻo, rốt cuộc cũng thành tựu nước Sở vậy.

Mệt mỏi yếu ớt mà từ đầu đến cuối không chấn hưng, là cố tật của thế tộc phân lĩnh vậy.

Rung lắc muốn đổ mà có thể dốc sức lần cuối, là sự tập hợp trong tuyệt cảnh của thế tộc vậy.

Thắng trận mà không thể tập hợp bền vững, là sự vô phương cứu chữa của thế tộc phân trị vậy.

Hưng cũng tại phân trị, vong cũng tại phân trị, chẳng phải đáng buồn sao!

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.