Đại Tần Đế Quốc 5: Thiết Huyết Văn Minh

Lượt đọc: 3550 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Tiết 6
Thời Chiến Quốc Mà An Phận Quên Chiến, Quả Là Điều Dị Biệt

❊ ❊ ❊

Sự diệt vong của nước Tề là một trường hợp cực đoan khác trong lịch sử thời Chiến Quốc. Kể từ năm thứ 17 đời Tần vương Chính (năm 230 TCN), nước Tần bắt đầu cuộc chiến thống nhất Trung Quốc, kéo dài tròn mười năm. Kể từ cuộc chiến diệt nước Hàn, mỗi lần diệt một nước đều là một trận đại chiến rung động tâm can. Điều đáng chú ý hơn là cuộc chiến với mỗi nước không phải kết thúc trong một lần, dư âm kháng Tần luôn luôn chấn động liên miên. Chúng ta hãy điểm qua một chút theo trình tự các trận đại chiến phá quốc. Chiến trường nước Hàn quy mô nhỏ nhất, nhưng không chỉ có chiến tranh, mà bốn năm sau khi nước diệt vong còn có một trận chiến phục quốc. Chiến tranh nước Triệu thảm khốc nhất, trước có quân Lý Mục và quân Vương Tiễn giằng co ác liệt hơn một năm; sau khi quân Lý Mục bại trận thì toàn cảnh đại chiến; sau khi nước mất lại lập chính quyền lưu vong là nước Đại, kiên trì kháng Tần sáu năm, cho đến trận chiến cuối cùng thì cả nước "ngọc nát", thành Đại biến thành phế tích. Nước Yên thì trước là ám sát Tần vương, sau đó là trận đại chiến liên quân Dịch Thủy, rồi lại lập chính quyền lưu vong, cho đến năm năm sau thì đường cùng sức kiệt. Nước Ngụy thì cố thủ thành kiên cố nhất thiên hạ là Đại Lương, nhất quyết không hàng Tần, cho đến khi bị nước sông Hoàng Hà nhấn chìm. Nước Sở "lão đại" lâu nay vốn suy yếu, nhưng vào thời khắc cuối cùng của cảnh nước mất nhà tan lại tạo ra kỳ tích đại chiến cuối cùng của thời Chiến Quốc, trận đầu đại bại hai mươi vạn quân Tần, không những tạm thời tạo thế phản công mà còn trở thành một trong những chiến thắng lớn nhất của sáu nước sơn Đông đối với quân Tần kể từ khi thời Chiến Quốc bắt đầu. Trận đại chiến sau đó, thậm chí còn huy động sáu mươi vạn quân cả nước đối đầu với sáu mươi vạn quân Tần, cho đến tận khi thất bại diệt vong, tàn quân vẫn còn riêng lẻ chiến đấu. Trong sáu nước, chỉ duy nhất nước Tề hùng mạnh là không có lấy một trận chiến thực sự đã sụp đổ tan tành.

Vấn đề của nước Tề nằm ở đâu? Xét về truyền thống chuộng võ, phong cách võ bị của nước Tề không thua kém gì Tần, Triệu, phong thái hào hiệp càng đứng đầu thiên hạ. Xét về quân lực, quy mô quân Tề duy trì ít nhất trên bốn mươi vạn trong thời gian dài, xứng đáng là một trong bốn cường quốc quân sự Tần, Triệu, Sở, Tề thời giữa và cuối Chiến Quốc. Xét về kỹ năng cá nhân của binh sĩ, thì càng nổi danh thiên hạ, được gọi là "kỹ kích chi sĩ". Xét về lịch sử công chiến, nước Tề có chiến tích huy hoàng là hai trận đại thắng phá vỡ bá quyền số một của nước Ngụy. Xét về lịch sử khổ chiến, nước Tề kháng Yên sáu năm mà phục quốc, từng khiến thiên hạ kinh ngạc. Xét về tài lực, nước Tề dựa vào lợi thế ngư nghiệp và muối mỏ của thiên hạ, thương nhân phát đạt ngang hàng với nước Ngụy, cho đến khi mất nước, quốc khố vẫn sung túc, dân chúng vẫn giàu có. Xét về chính trị, nước Tề họ Điền vốn là một quốc gia mới nổi, từng hai lần biến pháp dưới thời Tề Uy vương và Tề Tuyên vương, chính trị thanh minh trong thời gian dài có thể xếp vào top ba thời Chiến Quốc. Xét về văn minh và nhân tài, học phong nước Tề cực thịnh một thời, Tắc Hạ học cung quy tụ danh sĩ nhiều nhất thiên hạ, từng là vương miện cao nhất của văn hoa thiên hạ. Xét về phong tục dân gian, người Tề "khoan hòa rộng rãi, tham lam thô lỗ nhưng dũng cảm, nhiều mưu trí, thích nghị luận", là kiểu quốc dân có khí độ, bao dung, thô hào mà khôn ngoan, tuyệt đối không phải là kiểu tộc người yếu đuối "văn thắng hơn chất".

Một nước lớn mạnh như vậy, biểu hiện cuối cùng lại không thể tưởng tượng nổi. Chính vì thế mà có đủ mọi đánh giá, đủ mọi câu trả lời.

Trong các đánh giá và câu trả lời, có ba cách nói khá tiêu biểu: một là đánh giá của người Tề khi hồi tưởng lịch sử, một là đánh giá của Âm Dương gia dựa trên học thuyết thần bí; một là đánh giá của các nhà chính trị thời Tây Hán. Những cách nói sau đó thường mắc sai lầm khi luận bàn chung chung về sự diệt vong của sáu nước, rất ít khi đi sâu cụ thể vào nước Tề. Trước hết hãy xem cách thứ nhất, sự đánh giá hồi tưởng của người Tề. Trong "Sử ký - Điền Kính Trọng Hoàn thế gia", đã ghi lại sự hồi tưởng và đánh giá này qua ba tư liệu: thứ nhất, tiếng oán thán của dân chúng về cái chết của Tề vương; thứ hai, Tư Mã Thiên ghi chép lại tâm tình người dân Lâm Truy thời bấy giờ qua hồi ức của di dân nước Tề; thứ ba, sự phân tích của Tư Mã Thiên về đánh giá của người Tề. Tiếng oán thán của người Tề là một bài vãn ca của người dân Tề sau khi Tề vương Kiến chết, chỉ có vỏn vẹn hai câu nhưng ý nghĩa lại vô cùng sâu sắc: "Tùng ư! Bách ư! Chôn Kiến ở cộng, khách ư!". Dịch ra bạch thoại ngày nay, bài vãn ca này chính là: "Cây tùng ư! Cây bách ư! Chôn vùi Kiến rồi. Kẻ thực sự chôn vùi Kiến, chính là khách ngoại bang đó!". Theo tình hình cuối thời Chiến Quốc, cái gọi là "khách" đại khái có ba trường hợp: một là khách ngoại lai bao gồm sứ giả bang giao, sĩ tử ngoại quốc lưu động, quan lại nước Tề thuê mướn; hai là gián điệp ngoại bang; ba là thế tộc các nước chạy nạn sang nước Tề sau khi mất nước. "Khách" trong bài vãn ca của người Tề rốt cuộc chỉ loại nào, hoặc là tất cả, rất khó nói. Bởi vì xét từ thực tế, ảnh hưởng của cả ba loại "khách" đối với nước Tề đều tồn tại. Vì vậy, cứ xem bài vãn ca của người Tề như một tiếng oán thán chung chung, không cần phải tìm kiếm sự chỉ đích danh. Tuy nhiên, có một điểm là rõ ràng không thể nghi ngờ, người Tề thời đó quy nguyên nhân diệt vong của nước Tề chủ yếu vào sự phá hoại bên ngoài, việc chỉ trích Tề vương không bằng nói là sự đồng cảm thương xót, và đó cũng không phải là khuynh hướng cơ bản của bài vãn ca. Bản thân Tư Mã Thiên trong lời bình luận đã cho rằng "khách" trong bài vãn ca của người Tề là "gian thần tân khách". Ý hướng hành văn của Tư Mã Thiên cũng rất rõ ràng, là tán đồng đánh giá này của người Tề.

"Sử ký" ghi lại hồi ức của di dân nước Tề nói: "Năm nước diệt vong, quân Tần lọt vào Lâm Truy, dân không ai dám chống cự. Vương Kiến bèn đầu hàng, bị dời đến đất Cộng." Logic sự thật in hằn trong tâm trí người Tề là: vì dân Tề hoàn toàn không có ý chí kháng cự, nên Tề vương mới hàng Tần. Từ khóa ở đây là: "Dân mạc cảm cách giả" (Dân không ai dám ngăn cản/chống lại). Nước mất thành tan, người dân nước Tề vốn dĩ dũng võ lại không dám chiến đấu với quân địch, điều đó chứng tỏ điều gì? Ít nhất, có thể chứng minh hai vấn đề: thứ nhất, người dân Tề đã sớm tuyệt vọng với quốc gia này, trở nên thờ ơ vô cảm; thứ hai, người Tề lâu ngày an lạc, đấu chí tan rã, khí thế hùng võ đã hoàn toàn biến mất. Hơn trăm năm sau, vào thời Tư Mã Thiên, di dân nước Tề vẫn còn nhớ rõ sự nhu nhược thời đó, đủ thấy ấn tượng về sự yếu đuối của quốc dân sâu sắc đến mức nào. Ý nghĩa đánh giá của sự thật này nằm ở chỗ, người Tề từ việc hồi tưởng lại sự thật, đã chỉ nguyên nhân thực sự của việc mất nước vào chính nước Tề.

Cách nói thứ hai, là đánh giá dựa trên cơ sở học thuyết Âm Dương thần bí, bao gồm cả bản thân Tư Mã Thiên. Trong phần "Thái sử công viết" sau "Sử ký - Điền Kính Trọng Hoàn thế gia", có cảm khái sâu sắc về việc bói toán vận nước họ Điền qua "Chu Dịch", nói rằng: "Thuật của Dịch, u minh xa vời! Không phải bậc thông tuệ đạt tài, ai có thể chú ý đến chứ!... Điền Khất và (Điền) Thường liên tiếp phạm hai quân, chuyên chính nước Tề, không hẳn là thế sự dần dần xảy ra, mà giống như 'tuân yếm triệu tường' (theo điềm báo hung mà dẫn đến diệt vong) vậy." "Yếm" ở đây có nghĩa là khuynh đảo; "tường" nghĩa rộng thông thường là điềm báo, trong bói toán thì chuyên chỉ điềm hung. Câu cuối cùng này của Tư Mã Thiên muốn nói, vì họ Điền liên tiếp phạm thượng (giết) hai vị vua của Khương Tề mà chuyên chính nước Tề, quá mức vội vàng khắc nghiệt, không phải là đạo lý tiệm tiến, nên quẻ tượng cuối cùng có điềm khuynh đảo. Vì lý do này, Tư Mã Thiên mới có tiếng than "Thuật của Dịch, u minh xa vời". Tư Mã Thiên với tư cách là nhà sử học, từ trước đến nay đều coi trọng ghi chép về học thuyết Âm Dương và các hoạt động của nó, các loại lời tiên tri, bói toán, tinh tượng, tướng thuật, phong thủy... từng có ảnh hưởng trọng đại, hoạt động và nhân vật của chúng đều có ghi chép. Thực tế, học thuyết Âm Dương thần bí là một phần vô cùng quan trọng của văn minh cổ đại, nếu bỏ qua nó thì không thể thấy hết diện mạo lịch sử.

Theo "Sử ký", về việc bói toán nước Tề họ Điền chủ yếu có hai lần.

Lần thứ nhất là lời bói toán của Thái sử nhà Chu đối với thủy tổ Trần Hoàn của Điền Tề, Thái sử Chu giải quẻ tượng nói: "Đây là quẻ xem vận nước, lợi cho việc làm tân khách mà xưng vương. Thế nhưng, đây là thay thế nước Trần chăng? Không phải. Là ở nước khác. Hơn nữa, không ứng trên thân Trần Hoàn, mà ứng trên con cháu của hắn. Nếu ở nước khác, chủ của nó ắt là họ Khương. Họ Khương là hậu duệ của Tứ Nhạc. Thế nhưng, sự vật không thể cùng phát triển cả hai phía, nước Trần suy yếu, người này mới có thể hưng thịnh ở nước khác!" Lời giải thích này phải nói là chính xác đến kinh ngạc, gần như vẽ ra toàn bộ dấu chân đại khái của việc họ Điền thay họ Khương. Bởi vì, lần bói toán này "xem đến tận mười đời sau".

Lần bói toán thứ hai, xảy ra sau khi Trần Hoàn vì nội loạn nước Trần mà chạy sang nước Tề. Lúc đó, nước Tề có một quan lại tên là Ý Trọng muốn gả con gái cho Trần Hoàn, bèn nhờ bói toán cát hung. Lời giải quẻ lần này rất đơn giản, hôn nhân là điềm lành, kết luận là: "Tám đời sau, không ai sánh bằng." Mà tám đời sau, đúng là thời Tề Mẫn vương trở về sau. Tề Mẫn vương phá nước, Tề Tương vương đại suy, Tề vương Kiến thì diệt vong. Quẻ tượng này cũng chính xác đến kinh ngạc.

Ý nghĩa đánh giá của học thuyết Âm Dương thần bí nằm ở chỗ, họ cho rằng vận mệnh của quốc gia cũng giống như vận mệnh cá nhân, hoàn toàn được quyết định bởi sự tương tác giữa thiên ý không thể biết trước và tính chính nghĩa trong hành động của người trong cuộc, vận mệnh nước Tề vừa là do trời định, cũng là do con người gây ra. Xét về bản thân vấn đề, kiểu đánh giá này là khía cạnh cơ bản vô cùng quan trọng trong hệ tư tưởng thời bấy giờ, không thể không coi là một câu trả lời. Các vị độc giả lưu ý, tất cả các dự đoán cát hung của thuật thần bí thời Tiền Tần đều có một quan niệm tiền đề cực kỳ quan trọng: hành vi thiện hay ác (tính chính nghĩa) của người trong cuộc, có ảnh hưởng trọng đại đối với thiên ý mịt mờ. Nghĩa là, hành vi chính nghĩa của người trong cuộc có thể thay đổi vận mệnh vốn không tốt lắm; mà hành vi ác độc của người trong cuộc cũng có thể khiến sự bảo hộ của thiên ý vốn có trở nên ảm đạm hoặc thậm chí là tai họa. Đây chính là nền tảng nhận thức luận của thuyết thiện ác báo ứng đời sau. Đây chính là sự tương tác đã nói ở trên.

Một tiền đề quan niệm khác là: Đạo chính thì không hỏi cát hung. Điển hình của quan niệm này là việc Khương Thượng thời Tây Chu giẫm nát mai rùa. "Luận Hành - Bốc Phệ thiên" viết: "Chu Vũ vương phạt Trụ, bói toán, quẻ nói: 'Đại hung'. Thái công đẩy cỏ thi, giẫm mai rùa mà nói: 'Khô cốt tử thảo, hà tri cát hung!'". Ví dụ này, trong ghi chép của "Sử ký - Tề Thái công thế gia" là: "Vũ vương sắp phạt Trụ, bói, mai rùa không tốt, mưa gió nổi lên. Các công thần đều sợ, chỉ có Thái công cố khuyên Vũ vương, Vũ vương bèn hành quân." Quan niệm như vậy, thời Chiến Quốc đã dần trở thành chủ lưu. Điển hình như nước Tần, Tư Mã Thiên ghi lại nhiều lần tai dị và tiên tri thần bí trong thời kỳ Tần diệt sáu nước và thời Tần Thủy Hoàng, duy nhất không có ghi chép nào về việc nước Tần chủ động bói toán đại sự chinh phạt. Vì thuật thần bí thời Tiền Tần rất coi trọng hành vi thiện chính nghĩa của con người, nên các loại dự đoán của nó thường mang theo mấy phần thấu thị dựa trên thực tế, vì thế thường có độ chính xác kinh ngạc. Thái sử công sở dĩ truy nguyên nguồn gốc sự trỗi dậy của họ Hàn về việc Hàn Quyết cứu cô nhi, cho rằng chính nhờ hành vi đại thiện "tích thiên hạ chi âm đức" này, mới có mệnh lập quốc sau này của họ Hàn. Điểm đặt chân của nhận thức này, chính là ở quan niệm về sự tương tác giữa thiện ác và thiên mệnh. Cái gọi là "Thiên nhân giao tương thắng", chính là nói điều này. Còn từ sau thời Ngụy Tấn, các thuật Âm Dương như bói toán tinh tượng dần dần hướng tới phương pháp hoàn toàn thăm dò sự huyền ảo khó lường của thiên ý, việc nhấn mạnh ảnh hưởng của thiện ác chính tà của con người đối với vận mệnh thì ngày càng nhạt nhòa, do đó ngày càng mất đi bản chất mộc mạc, độ tin cậy cũng ngày càng thấp. Đây là chuyện của đời sau.

Cách nói thứ ba, là ý kiến thảo luận được ghi lại trong tài liệu hội nghị Diêm Thiết thời Tây Hán, "Diêm Thiết Luận".

"Diêm Thiết Luận - Luận Nho thiên" viết: "Thời Tề Tuyên vương, trọng dụng người hiền sĩ, quốc gia giàu mạnh, uy danh lấn át nước địch. Đến đời Mẫn vương, phát huy di liệt của hai đời trước, phía nam đánh chiếm đất Sở Hoài, phía bắc sáp nhập nước Cự Tống, bao gồm mười hai nước, phía tây đập tan ba nước Tấn, đẩy lùi Tần mạnh, năm nước tôn phục; vua nước Trâu, Lỗ, các chư hầu đất Tứ Thượng, đều vào chầu. (Sau) kiêu ngạo công lao không nghỉ, trăm họ không chịu nổi; các sĩ tử can gián không theo, mỗi người phân tán, Thận Đáo, Tiệp Tử bỏ đi, Điền Biền vào Tiết, Tuân Khanh (Tuân Tử) sang Sở; trong không có tôi hiền, cho nên chư hầu hợp mưu mà đánh nó. Vương Kiến nghe lời đồn, tin phản gián, dùng kế của Hậu Thắng, không cùng chư hầu liên minh, nên mất nước, bị Tần bắt, chẳng phải là đáng đời sao!"

Đoạn đánh giá này, trước hết hồi tưởng lại khí tượng hưng thịnh một thời rưỡi trong hai đời Tề Tuyên vương, Tề Mẫn vương, lại hồi tưởng lại chính sách ác độc thời hậu kỳ Tề Mẫn vương, chỉ ra hai mặt cơ bản là trăm họ không chịu nổi và nhân tài thất thoát. Đối với hành động của Tề vương Điền Kiến, thì quy sự mất chính sách của ông ta vào ba phương diện: nghe lời đồn, tin phản gián, dùng kế của Hậu Thắng. Mà "không cùng chư hầu liên minh", chính là kết quả của việc tin vào ba phương diện trên. Rõ ràng, quan niệm này không có khác biệt lớn với cách nói của dân chúng nước Tề và đánh giá của Tư Mã Thiên. Phải nói rằng, những nguyên nhân này đều là sự thật, nhưng cũng đều là nguyên nhân hiện tượng trực tiếp nhất, mà chưa chạm đến cái gốc rễ.

Vậy thì, cái gốc rễ nằm ở đâu? Nguyên nhân thực chất rốt cuộc là gì?

Điểm qua lịch sử nước Tề một chút, chúng ta có thể phát hiện, nước Tề thời Chiến Quốc có một hiện tượng mà tất cả các nước khác đều không có: giai đoạn cuối hơn bốn mươi năm không xảy ra chiến tranh, mười bốn năm trước đó cũng có thể nói là cơ bản không có chiến tranh. Tức là, trong lịch sử một trăm ba mươi tám năm, hơn một phần ba quãng thời gian cuối cùng của nước Tề, là sống trong hòa bình an lạc, hơn năm mươi năm không đánh trận. Nói một cách cô lập trừu tượng, hòa bình an lạc đương nhiên là chuyện tốt, cũng là một trong những lý tưởng cơ bản mà loài người sẽ nảy sinh trong mọi thời kỳ lịch sử, không nghi ngờ gì là cần phải khẳng định. Thế nhưng, trong một thời đại tranh giành quyết liệt như thời Chiến Quốc, một nước lớn hơn năm mươi năm không chiến tranh, không khác nào một kỳ tích mang tính mộng ảo. Là một hiện tượng lịch sử, các nhà sử học đương nhiên đã chú ý đến sự thật cơ bản này. Tư Mã Thiên khi hồi tưởng lịch sử nước Tề đã nói: "Ban đầu, Quân vương hậu hiền minh, sự Tần cẩn thận, với chư hầu thành tín. Tề cũng ở phía đông trên biển, Tần ngày đêm tấn công ba nước Tấn, Yên, Sở, năm nước tự cứu mình trước Tần, cho nên (Tề) vương (Điền) Kiến hơn bốn mươi năm không bị binh đao... Khách đều làm phản gián, khuyên vua bỏ liên minh hướng về Tần, không sửa sang chuẩn bị tấn công."

Và hãy lược bỏ những đánh giá thiên lệch như "Quân vương hậu hiền minh" của Thái sử công, chỉ nói về sự thật, trước hết hãy liệt kê quỹ đạo thời Tề Tương vương. Năm thứ hai sau khi nước Yên phá nước Tề, Tề Tương vương được thần dân thành Cử ủng hộ lên ngôi, năm năm sau đó cho đến khi Điền Đan phản công phục quốc, là cuộc chiến tranh toàn quốc mang tính bị động cuối cùng của nước Tề. Mười bốn năm sau đó, Tề Tương vương phục quốc xưng vương, quyền lực hoàn thiện. Trong mười bốn năm này, nước Tề chỉ đánh ba trận: trận đầu tiên là cuộc chiến chống tộc Địch thời kỳ đầu Điền Đan cầm quyền, có Lỗ Trọng Liên tham gia, quy mô rất nhỏ; trận thứ hai là năm 270 TCN (năm 37 đời Tần Chiêu vương, năm 14 đời Tề Tương vương) Nhương hầu nước Tần tấn công Tề, quân Tề đại bại, mất hai vùng Cương, Thọ; trận thứ ba là năm 265 TCN (năm 42 đời Tần Chiêu vương, năm 19 đời Tề Tương vương), quân Tần tấn công Triệu, nước Tề theo yêu cầu của nước Triệu mà xuất quân cứu Triệu, buộc quân Tần rút lui. Rõ ràng, ba trận chiến này, trận đầu là ổn định biên giới, trận thứ hai là hoàn toàn bị động bị đánh, trận thứ ba là cơ bản chủ động duy trì minh ước bang giao (xuất quân cứu Triệu không hoàn toàn là tình nguyện).

Cuộc chiến cứu Triệu kết thúc, Tề Tương vương liền chết.

Rõ ràng, sau khi nước Tề thoát khỏi cơn ác mộng sáu năm mất nước, quốc sách đã có sự thay đổi trọng đại.

Nước Tề trước đó, là một trong những siêu cường quốc chi phối cục diện Chiến Quốc. Khi Tề Mẫn vương và Tần Chiêu vương phân chia xưng danh Đông, Tây nhị đế, sự cường thịnh của nước Tề đạt đến đỉnh cao. Thế nhưng, sáu năm sau khi quân Yên phá Tề, nước Tề rơi xuống đáy vực. Phủ khố tài vật gần như bị quân Yên cướp sạch, dân số thất thoát lớn, quân lực giảm sút đáng kể. Tất cả những điều này, đều khiến nước Tề không thể không tính toán lại quốc sách. Phải nói rằng, đây là nguyên nhân khách quan khiến quốc sách nước Tề thay đổi lớn. Vào thời Tề Tương vương do Điền Đan, Điêu Bột lãnh đạo, quốc sách bang giao của nước Tề có thể tóm tắt là: nuôi dưỡng quốc lực, chỉnh đốn chiến bị, hòa hảo với chư hầu, tùy cơ xuất động. Thế nhưng, Điền Đan nhanh chóng thất thế, nước Tề mất đi nhà quân sự lớn và nhà chính trị lớn cuối cùng có tầm nhìn thiên hạ.

Từ đó, nước Tề bắt đầu chuyển hướng vào sự mê mang hỗn độn.

Sự chuyển hướng của nước Tề, gốc rễ không nằm ở Điền Kiến nhu nhược, mà ở Tề Tương vương và vị Quân vương hậu kia. Hai nhân vật này, là một cặp vợ chồng vô cùng đặc dị thời Chiến Quốc. Tề Tương vương Điền Pháp Chương tinh minh cực kỳ, giỏi mưu quyền thuật mà lại không có chủ kiến. Thời kỳ chiến loạn lưu vong, với thân phận vương tử cam lòng làm đầy tớ tưới vườn; đến khi nhìn trúng con gái Thái sử Kiểu của chủ nhà, liền lén lút nói rõ thân phận thật của mình, từ đó tư thông với người phụ nữ này; sau khi phát hiện đại thế có biến, lại lập tức nói rõ thân phận với tướng quân Điêu Bột ở thành Cử, thế là được ủng hộ làm Tề vương. Sau khi phục quốc sợ Điền Đan quyền thế quá lớn khó kiểm soát, liền nghe lời gièm pha của chín kẻ gian nịnh, nhiều lần gây khó dễ cho Điền Đan; sau khi được Điêu Bột cảnh cáo nghiêm khắc, sợ mất ngôi vua, lại lập tức giết chín kẻ gian nịnh, gia phong thực ấp cho Điền Đan; đến khi Điền Đan liên thủ với Lỗ Trọng Liên, bình định được họa tộc Địch, cuối cùng đã xa lánh Điền Đan, Điêu Bột, chỉ biến Điền Đan thành một bề tôi chạy vạy bang giao. Hành động của Điền Pháp Chương rõ ràng là một quân chủ trị quốc bằng quyền thuật, chủ trương trị quốc và đạo bang giao chính diện của ông ta, trên thực tế chịu ảnh hưởng sâu sắc từ người vợ là Quân vương hậu.

Quân vương hậu là một người phụ nữ thông minh có chủ kiến cực lớn, năm xưa vừa nghe thân phận thật của đầy tớ tưới vườn Điền Pháp Chương (sau này là Tề Tương vương), liền lập tức tư thông với Điền Pháp Chương. Cha bà là Thái sử Kiểu lấy làm nhục nhã, cả đời không gặp lại, Quân vương hậu cũng tuyệt không so đo mà kính cha như cũ, từ đó đạt được danh tiếng hiền thục, đến mức Thái sử công hơn trăm năm sau cũng không thấy đại tiết, nhiều lần phát ra lời khen "Quân vương hậu hiền minh". "Chiến Quốc Sách" chép: Vì Quân vương hậu cực lực chủ trương cung kính phục vụ nước Tần, rất được Tần Chiêu vương tán thưởng, từng phái đặc sứ tặng riêng cho Quân vương hậu một chiếc vòng ngọc liên hoàn hoàn chỉnh, đặc biệt tuyên bố: "Người Tề nhiều sĩ tử thông minh, không biết có thể giải được chiếc vòng ngọc liên hoàn này không?" Quân vương hậu đưa cho quần thần giải, quần thần không ai giải được. Quân vương hậu liền cầm búa đập vỡ chiếc vòng ngọc, nói với đặc sứ của Chiêu vương: "Xin lấy cách này mà giải vậy!" Năm thứ mười sáu Tề vương Kiến lên ngôi, Quân vương hậu lâm bệnh nặng, dặn dò đứa con trai nhu thuận rằng: "Trong quần thần, có một người có thể trọng dụng." Đến khi Tề vương Kiến lấy bút than tre bản ra muốn ghi lại, Quân vương hậu lại nói: "Lão phụ đã quên rồi!"

Một người phụ nữ thông tuệ kiên cường như vậy, có thể quên mất di ngôn quan trọng nhất vào lúc sắp chết sao? Rất đáng nghi ngờ. Khả năng lớn nhất là hai trường hợp: thứ nhất, ngày thường đã lải nhải về người có thể dùng quá nhiều rồi, nói hay không cũng không quan trọng; thứ hai, đột nhiên cảm thấy không nói ra thì tốt hơn, để Tề vương Kiến tự mình suy đoán, tránh vạn nhất người được nói đến xảy ra chuyện mà làm lỡ danh tiếng hiền thục cả đời của mình. Sau đó, Tề vương Kiến dùng Hậu Thắng làm thừa tướng. Từ tính cách "mẹ nói gì nghe nấy" của Tề vương Kiến mà nói, Tề vương Kiến không thể trái với chủ trương thường ngày của mẹ. Cho nên, khả năng thứ nhất là lớn nhất.

Tề vương Kiến là một quân vương thông minh mà nhu nhược, lại có tâm lý luyến mẹ cực kỳ đậm đặc. Trong mười sáu năm đầu lên ngôi, mọi việc đại sự quân quốc đều do Quân vương hậu quyết đoán. Mà chủ ý của Quân vương hậu rất rõ ràng, cũng rất kiên định: Cung kính phục vụ Tần, xa lánh chư hầu. Nghĩa là, đối với nước Tần phải tôn phụng như đối với nước tông chủ, tuyệt đối không tham gia vào những rắc rối giữa nước Tần và năm nước còn lại, tách biệt mình ra khỏi năm nước kháng Tần, để cầu mong mãi mãi tránh xa đao binh chiến hỏa. Chủ trương này dưới sự chủ trì trực tiếp của Quân vương hậu đã thực tế phụng hành mười sáu năm, khi Quân vương hậu chết, đã sớm trở thành quốc sách cắm rễ vào triều dã nước Tề. Tề vương Kiến nhu nhược không có định kiến, cộng thêm kẻ đại gian Hậu Thắng cố ý hành động, nước Tề trên thực tế đã không còn lực lượng lành mạnh để xoay chuyển quốc sách này nữa.

Tất nhiên, nước Tề rộng lớn, không phải hoàn toàn không có tiếng nói tỉnh táo.

"Chiến Quốc Sách - Tề Sách 6" chép: Năm thứ bảy sau khi Quân vương hậu chết, Tề vương Kiến muốn đi yết kiến Tần vương Chính vừa lên ngôi năm năm, chúc mừng quân Tần do bộ Mông Ngao thắng lớn Hàn, Ngụy mà thiết lập Đông quận. Lúc sắp lên đường, Tư Mã giữ cửa Ung tại Lâm Truy can ngăn, hỏi một câu đơn giản nhất: "(Quốc gia) sở dĩ lập vương, là vì xã tắc chăng? Hay là vì vương mà lập vương?" Tề vương Kiến chỉ có thể trả lời: "Vì xã tắc." Tư Mã lại hỏi một câu đơn giản nhất: "(Đã) vì xã tắc lập vương, vương sao lại bỏ xã tắc mà vào Tần?" Tề vương Kiến không lời đối đáp, hủy bỏ chuyến đi Tần. Tin tức truyền đi, đại phu Tức Mặc liền cho rằng Tề vương vẫn có thể thay đổi được, thế là lập tức vội vã đến Lâm Truy, hào hùng kể với Tề vương Kiến đại chiến lược tái trỗi dậy của nước Tề. Đoạn này là: "Tề đất đai mấy ngàn dặm, mang giáp mấy chục vạn. Các đại phu ba nước Tấn đều không thuận (thân) Tần, những người ở giữa hai đất A, Quyên có trăm nhà (thế tộc đại hộ); vương thu nạp và đưa cho họ mười vạn quân, khiến họ thu lại đất cũ ba nước Tấn, thì cửa ải Lâm Tấn có thể vào rồi! Hai đất Yên, Dĩnh không muốn vì Tần, mà ở Nam Thành có trăm nhà (đại tộc), vương thu nạp và đưa cho họ mười vạn quân, thì cửa ải Vũ Quan có thể vào rồi! Như vậy, thì uy Tề có thể lập, nước Tần có thể vong! Bỏ việc xưng chế (vương) ở phía nam, mà lại quay mặt về phía tây phục vụ Tần, đại vương không nên làm!" Thế nhưng, lần này Tề vương Kiến lại "gió thổi bên tai", căn bản không hề để tâm.

Xét về đại cục lúc bấy giờ, dù cho Tề vương Kiến có chấp nhận, đại chiến lược đầy hùng tâm tráng chí của đại phu Tức Mặc cũng gần như không thể thực hiện. Thế nhưng, đó là một vấn đề khác. Chúng ta muốn nói là, cái tinh thần và chủ trương chấn hưng quốc gia như vậy, ở một nước phong hoa như nước Tề vẫn chưa bị diệt vong. Tất cả mấu chốt nằm ở chỗ, triều đình cầm quyền tin chắc quốc sách "phục vụ Tần an nước Tề", đối với mọi âm thanh kháng tranh chấn hưng đều coi như không thấy, cuối cùng dẫn đến bi kịch mất nước, chẳng phải là đáng buồn sao!

Thực tế, từ khi cuộc chiến kháng Yên kết thúc, nước Tề đã bắt đầu trượt vào con đường an phận thủ thường, quân bị lỏng lẻo.

Sau khi Điền Đan phục quốc, mười bốn năm thời Tề Tương vương chỉ có hai trận chiến mang tính chủ động (trận bị đánh là đại bại, không nên coi là mưu chiến). Tần suất chiến sự như vậy, còn không bằng chiến sự thời kỳ cuối của nước Yên và nước Hàn suy yếu, vào thời Chiến Quốc, thực sự có thể coi là thời kỳ không chiến tranh. Nếu quả thực là vậy, thì năm mươi tám năm của hai đời quân chủ thời cuối nước Tề vẫn luôn không có chiến tranh. Dù trong thời gian đó có bao nhiêu nguyên nhân khách quan, hay bao nhiêu nguyên nhân chủ quan có thể hiểu được, thì đây đều là một dị số không thể tưởng tượng nổi!

Sở dĩ là dị số, sở dĩ không thể tưởng tượng nổi, nằm ở hai phương diện cơ bản. Thứ nhất, hai thời đại Xuân Thu Chiến Quốc, đối với nhận thức về tầm quan trọng của chỉnh đốn quân bị vô cùng thấu đáo. Nghĩa là, ở mức độ tổng thể của nhận thức xã hội, sự cảnh giác đối với chiến tranh, sự coi trọng đối với quân bị, đều đạt đến đỉnh cao nhất của thời kỳ cổ điển. Mà nước Tề tuyệt đối không phải là bộ tộc ngu muội xa xôi, lại thế mà hoàn toàn quên đi, trái ngược với nhận thức cơ bản này, thật sự không thể tưởng tượng nổi. Thứ hai, xét từ phương diện thực tiễn, họ Điền thay họ Khương bắt đầu từ thời Chiến Quốc, trỗi dậy từ thời đại cạnh tranh sắt máu với chiến tranh liên miên, và từng có đỉnh cao hưng thịnh toàn diện huy hoàng về chính trị, kinh tế, văn hóa, quân sự. Nước Tề như vậy, đối mặt với thực tiễn xã hội như vậy, lại thế mà đối mặt với hiện thực tranh giành tàn khốc của thiên hạ mà không màng tới, lại phụng hành một quốc sách đà điểu, càng là không thể tưởng tượng nổi. Thế nhưng, dù không thể tưởng tượng nổi đến thế nào, nó dù sao cũng là một hiện thực đã từng, là lịch sử mà chúng ta không thể phủ nhận.

Trong "Võ kinh thất thư" được đời sau biên soạn, bộ binh thư cổ nhất là "Tư Mã pháp", phần mở đầu "Nhân bản đệ nhất" có viết: "Quốc tuy đại, hiếu chiến tất vong. Thiên hạ tuy an, vong chiến tất nguy." Hai câu này sở dĩ trở thành danh ngôn truyền tụng thiên cổ, nằm ở chỗ nó vạch trần một sự thật lạnh lùng: kẻ hiếu chiến tất vong, kẻ quên chiến tất nguy; đạo lý sinh tồn của quốc gia, nằm ở chỗ thường trực không giải đãi đối với chiến tranh. Nhìn suốt lịch sử Trung Quốc, phàm là các chính quyền chìm đắm trong ảo tưởng an phận quên chiến, không một chính quyền nào không dẫn đến diệt vong nhanh chóng. Ba đời Hạ Thương Chu cho đến Xuân Thu Chiến Quốc, các nước lớn gửi gắm hy vọng sinh tồn vào minh ước hão huyền, đứng ngoài phong vân thiên hạ mà an phận nơi góc nhỏ, thậm chí đến khi nước mất nhà tan cũng từ bỏ sự kháng cự tối thiểu nhất, nước Tề là ví dụ đầu tiên vậy.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 19 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.