Sự diệt vong của nước Triệu là sự kiện lịch sử trọng đại nhất vào thời kỳ cuối Chiến Quốc.
Lịch sử nước Triệu có ba thuyết: Một là thuyết khởi đầu Chiến Quốc, coi năm đầu Triệu Tương tử (năm 475 TCN) là thời điểm tộc Triệu lập quốc, đến khi Tần phá Hàm Đan, Triệu vương Thiên bị bắt làm tù binh (năm 228 TCN), trải qua mười hai đời mười hai vị quân chủ, kéo dài hai trăm bốn mươi bảy năm; Hai là cũng khởi đầu như trên, lấy thời điểm nước Đại của Công tử Gia diệt vong làm thời điểm diệt vong cuối cùng của nước Triệu, kéo dài hai trăm năm mươi ba năm; Ba là thuyết ba nhà chia Tấn, lấy thời điểm vương thất nhà Chu chính thức thừa nhận ba nhà Ngụy, Triệu, Hàn làm chư hầu làm khởi đầu của nước Triệu (năm 403 TCN), khi đó thời gian kéo dài hoặc là một trăm bảy mươi lăm năm, hoặc là một trăm tám mươi mốt năm.
Nhìn từ tầm ảnh hưởng thực tế trong lịch sử, thuyết thứ nhất hẳn là lập luận xác đáng.
Hàm Đan thất thủ, Triệu vương bị bắt, nước Triệu hùng mạnh trên thực tế đã diệt vong.
Nước Triệu diệt vong đã thực sự thay đổi cục diện thiên hạ cuối thời Chiến Quốc.
Từ khi Triệu Vũ Linh vương thực hiện "Hồ phục kỵ xạ" bắt đầu, trong gần trăm năm cho đến khi nước Triệu diệt vong, nước Triệu luôn là bức bình phong vững chãi của sáu nước Sơn Đông. Trong lịch sử đối kháng với nước Tần, nước Triệu là nước duy nhất chiến đấu lâu dài với quân Tần. Dù sau trận Trường Bình, nước Triệu đã chôn vùi hơn năm mươi vạn tinh nhuệ, nhưng vẫn có thể gian nan đứng dậy từ vũng máu mênh mông rồi dần dần khôi phục nguyên khí. Sau đó tình thế đại biến, năm nước Sơn Đông vì khiếp sợ uy thế quân Tần nên không còn dám lấy nước Triệu làm trục để phát động những cuộc Hợp tung chống Tần có thực lực tấn công nữa, trái lại còn dần dần xa lánh nước Triệu. Nước Triệu vì muốn kết nối trận tuyến chống Tần, nhiều lần lấy điều kiện cắt đất để kết minh với năm nước, nhưng đều là tụ họp hình thức mà tan rã tinh thần, cuối cùng dẫn đến vài cuộc Hợp tung nhỏ đều không chịu nổi một đòn của quân Tần. Vào thời điểm này, nước Triệu vẫn kiên cường chống lại quân Tần, ngay cả thời kỳ đầu của Triệu Đạo Tương vương sau đời Hiếu Thành vương, Lý Mục vẫn có thể hai lần đại thắng quân Tần. Phải nói rằng, tầm nhìn và khí phách của nước Triệu vượt xa năm nước Sơn Đông, là đại cường quốc duy nhất trong thời Chiến Quốc có lòng dạ muốn tranh thiên hạ giống như nước Tần. Giả như hai đời quân chủ sau Hiếu Thành vương vẫn giữ được cục diện chính trị thanh minh như thời Huệ Văn vương, Hiếu Thành vương, mà có thể khiến Liêm Pha trở về nước Triệu, Lý Mục, Bàng Noãn không chết, Tư Mã Thượng không bỏ đi, thì kết cục đối kháng Tần - Triệu thế nào, vẫn chưa biết được.
Tuy nhiên, lịch sử không thể giả định, nước Triệu rốt cuộc đã mất.
Nước Triệu hùng mạnh sừng sững bỗng chốc sụp đổ, những bí ẩn ẩn chứa bên trong khiến hậu nhân phải than thở không thôi.
Sự diệt vong của sáu nước là cột mốc phân chia thời đại trọng đại nhất trong lịch sử Trung Quốc. Nguyên nhân của nó, các đời đều có nhiều thảo luận. Giả Nghị đời Tây Hán trong "Quá Tần luận" đã quy nguyên nhân diệt vong của sáu nước và đế quốc Tần về việc "thế công thủ đã khác". Đỗ Mục đời Đường thì nói trong "A Phòng cung phú": "Kẻ diệt sáu nước là sáu nước, không phải nước Tần. Kẻ diệt nước Tần là nước Tần, không phải thiên hạ." "Lục quốc luận" của Tô Tuân đời Bắc Tống lại là một thuyết khác: "Sáu nước phá diệt, không phải vì binh không lợi, chiến không giỏi, mà tệ ở chỗ đút lót nước Tần. Đút lót nước Tần mà lực suy, đó là đạo phá diệt vậy!" "Lục quốc luận" của con trai Tô Tuân là Tô Triệt lại quy sự diệt vong của sáu nước về sai lầm chiến lược, cho rằng sáu nước vì tranh giành lợi nhỏ mà tàn sát lẫn nhau, khiến nước Tần chiếm được Hàn, Ngụy, kiểm soát trung tâm vùng Trung Nguyên, làm sáu nước không còn căn cơ chống Tần mà diệt vong. "Lục quốc luận" của Lý Trinh đời Thanh lại quy sự diệt vong của sáu nước về việc không kiên trì đạo Hợp tung chống Tần do Tô Tần khởi xướng. Lại còn nhiều sử gia, học giả chuyên luận về nguyên nhân diệt vong của đế quốc Tần, kéo theo bàn về sự diệt vong của sáu nước, đại thể đều là những nguyên nhân bề nổi như vậy. Phàm là như thế này, trong đó nổi bật nhất chính là phương pháp luận lịch sử mà thi nhân Đỗ Mục đề xuất đầu tiên, quy căn nguyên diệt vong của sáu nước về chính bản thân sáu nước, quy sự diệt vong của đế quốc Tần về chính bản thân đế quốc Tần. Đây là thuyết nội nhân. Nội nhân là căn bản. Mặc dù tuân theo phương pháp như vậy, các sử luận gia các đời vẫn chưa khai thác đến gốc rễ, nhưng dẫu sao vẫn không mất đi những luận điểm tinh túy. Thế công thủ cũng vậy, đút lót nước Tần cũng vậy, sai lầm chiến lược cũng vậy, không giữ Hợp tung cũng vậy, dù sao cũng đều là những nguyên nhân cụ thể thực tại.
Vậy thì, nguyên nhân cốt lõi bên trong rốt cuộc nằm ở đâu?
Sự diệt vong của Tam Tấn (Triệu, Ngụy, Hàn) chính là sự bắt đầu của văn minh Trung Nguyên hoa mỹ tráng lệ dưới hình thức sụp đổ mà tan rã ra khắp Hoa Hạ. Nhìn theo góc độ lịch sử, sự sụp đổ này có ý nghĩa khiến toàn bộ văn minh Hoa Hạ hòa nhập vào một quốc gia thống nhất để tái tạo và tái sinh, có vẻ đẹp lịch sử bi tráng. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ hưng vong của quốc gia, sự diệt vong của Tam Tấn rõ ràng bộc lộ sự mong manh của căn cơ chính trị của họ. Nói cách khác, khung tồn tại của văn minh chính trị Tam Tấn có khiếm khuyết cực lớn. Khiếm khuyết này, biểu hiện của nó là thống nhất: biến pháp không triệt để, hình thức quốc gia không có sức mạnh to lớn để khích lệ xã hội. Vậy thì, tại sao lại như vậy? Tại sao Tam Tấn và cả sáu nước Sơn Đông đều không thể phát sinh cuộc biến pháp triệt để như nước Tần? Đều có những khiếm khuyết trọng đại về văn minh chính trị mà nước Tần không có?
Đáp án ẩn giấu ở đây, mới chính là bí ẩn thực sự về sự diệt vong của sáu nước.
Thực tế, quốc gia do bất kỳ bộ tộc, dân tộc nào lập nên, cấu trúc văn minh và đặc tính hành vi quốc gia của nó đều quyết định bởi truyền thống tộc tính lâu đời, và năng lực nhận thức do truyền thống này quyết định. Mà sự hình thành truyền thống tộc tính lại quyết định bởi môi trường sinh tồn lâu đời hơn, cùng những sự kiện trọng đại mang tính bước ngoặt mà họ đã trải qua trong môi trường đặc thù đó. Truyền thống đã được tôi luyện qua môi trường sinh tồn và các sự kiện trọng đại này khi đã hình thành, thì sẽ như gen sự sống của con người di truyền qua các đời, khiến hình thức sống của nó sẽ mãi mãi kéo dài dọc theo một trục số khá huyền bí, dù là hưng vong trầm nổi, cũng sẽ không thoát khỏi quỹ đạo huyền bí nội tại này.
Chỉ vì như vậy, truyền thống tộc tính của bộ tộc quyết định đặc tính của quốc gia mà họ lập nên.
Truyền thống tộc tính của người Triệu là dũng cảm mà nóng nảy, mãnh liệt mà chuộng loạn.
Căn cơ tộc tính của người Triệu và người Tần là giống nhau, nhưng kết cục lịch sử lại khác nhau. Đây lại là một bí ẩn lịch sử nữa.
Yếu huyệt trong tộc tính của Tần và Triệu chính là hai chữ "chuộng loạn". Thế nào là loạn? Trong "Sử ký - Triệu thế gia" có ghi chép về việc Hàn Quyết nói với Đồ Ngạn Giả đã định nghĩa rõ ràng nhất, Hàn Quyết nói: "Vọng sát vị chi loạn" (giết chóc bừa bãi gọi là loạn). Trong chính trị cổ điển, đây là cách giải thích tinh túy nhất về loạn đối với chính trị. Nghĩa là, giết người bừa bãi chính là loạn. Thế nào là giết người bừa bãi? Một là không báo cáo quân chủ mà tự tiện sát hại đối thủ chính trị, hai là không theo pháp độ mà dùng tư hình để báo thù. Phong khí giết người bừa bãi bắt đầu, ở trong triều đình quốc gia, đó là phong trào binh biến, chính biến không thể ngăn cản, động một chút là dùng cách âm mưu cử sự để sát hại đối thủ chính trị, nhằm giải thoát khốn cảnh chính trị, hoặc vì thực hiện chủ trương chính trị nào đó mà xóa bỏ trở lực. Ở hành vi của thứ dân, đó là phong tục xã hội tư đấu (đánh nhau riêng) thành thói, không tuân theo luật pháp mà hả giận báo thù. Quốc gia do những bộ tộc như vậy cấu thành, thường là cương liệt vũ dũng mà loạn chính nảy sinh, thể hiện cục diện xã hội cực kỳ không ổn định, biến hóa kịch tính xảy ra liên miên, độ chênh lệch lớn đến mức khiến người ta cảm khái.
Dựa theo nguồn gốc bộ tộc, Tần và Triệu cùng gốc, tộc tính giống nhau. Mà từ thời Xuân Thu đến đầu thời Chiến Quốc, cũng chính là hai quốc gia này có sự tương đồng kinh ngạc: triều đình nhiều loạn chính sát phạt, thứ dân thì tư đấu thành thói. Tuy nhiên, trong sự phát triển của lịch sử, bộ tộc Tần lại vì đã trải qua một sự kiện trọng đại chưa từng có mà xóa bỏ được căn bệnh thâm căn cố đế của bộ tộc, rồi lại phát sinh ra một loại quốc phong mới, từ đó trong thời gian rất dài đã tránh được nguy cục loạn chính giống hệt nước Triệu. Sự kiện trọng đại này chính là biến pháp Thương Yến. Nhìn theo lịch sử, biến pháp Thương Yến đối với nước Tần có ý nghĩa tái tạo thực sự - nếu không có pháp trị thời chiến của nhà chính trị sắt đá như Thương Yến cùng sự kiên định quả cảm trong việc đẩy mạnh pháp trị, thì không thể xoay chuyển mạnh mẽ được tộc tính liệt loạn của bộ tộc Tần. Thực tế, nước Tần trước thời Tần Hiến công, sự tần suất của chính biến, binh biến không hề kém cạnh nước Triệu, phong tục tư đấu tự tiện sát hại của thứ dân còn nồng đậm vượt xa nước Triệu mà trở thành nhất thiên hạ. Chỉ có biến pháp Thương Yến xuất hiện ngang trời, khiến bộ tộc Tần thay hình đổi dạng dưới sự răn đe của trọng hình và phần thưởng khích lệ, cuối cùng ngưng tụ thành sức mạnh đáng sợ khiến thiên hạ phải trợn mắt há mồm. Sau Thủy Hoàng đế, bộ tộc Tần lại rơi vào loạn chính lạm sát, lần cuối cùng bộc lộ căn bệnh thâm căn cố đế liệt loạn của bộ tộc Tần, đây là chuyện về sau, xin để dành thảo luận sau khi đế quốc Tần diệt vong.
Nước Triệu không trải qua biến pháp mạnh mẽ triệt để như vậy.
Tộc tính liệt loạn của bộ tộc Triệu không trải qua sự rửa tội khắc nghiệt nên không xảy ra biến chất.
Vì thế, phong tục loạn chính của bộ tộc Triệu luôn đồng hành với nước Triệu, dẫn đến cuối cùng trực tiếp gây ra sự diệt vong của nó.
Sơ lược nhìn lại lịch sử loạn chính của bộ tộc Triệu, có thể khiến chúng ta nhìn rõ nội nhân dẫn đến sự diệt vong của nước Triệu.
Thời viễn cổ, bộ tộc Triệu, Tần và bộ tộc Đại Vũ là hai bộ tộc lớn nhất phương Đông Hoa Hạ. Tổ tiên xa nhất mà bộ tộc Triệu, Tần có thể nhớ tên là Đại Nghiệp. Đại Nghiệp này chính là Cao Dao, người sau này được xem là thánh quyết ngục, xem khảo chứng trong "Triệu quốc sử cảo" của Thẩm Trường Vân và những người khác. Tộc trưởng đời thứ hai là Bá Ích. Vào thời Cao Dao, Bá Ích, bộ tộc Triệu, Tần đã kết thành minh ước trục tâm với bộ tộc Đại Vũ, phát động và hoàn thành sự nghiệp trị thủy vĩ đại thời viễn cổ. Sau khi trị thủy, Đại Vũ lập nên vương quốc Hạ. Bá Ích, người vốn đã được xác định là người kế nhiệm Đại Vũ, đã bị con trai của Đại Vũ là Khải âm mưu xử lý, không rõ tung tích. Từ đó, bộ tộc Triệu, Tần có mối thù không thể hòa giải với bộ tộc Hạ. Suốt thời nhà Hạ, bộ tộc Triệu, Tần không tham gia chính sự nhà Hạ, du ly bên ngoài xã hội chủ lưu của vương quốc Hạ mà độc lập cày cấy săn bắn. Thời cuối nhà Hạ, bộ tộc Thương phát động liên lạc các bộ tộc diệt Hạ, bộ tộc Triệu, Tần lập tức hưởng ứng, gia nhập đại quân phản Hạ và cùng bộ tộc Thương liên kết diệt Hạ trong trận Minh Điều. Sau đó, bộ tộc Triệu, Tần trở thành một trong những phương quốc chư hầu của vương quốc Thương. Thời đại vương quốc Thương, bộ tộc Triệu, Tần chia làm hai: một nhánh chủ lực lấy Phi Liêm, Ác Lai cha con làm thủ lĩnh kế tiếp, trở thành bộ tộc phương quốc trấn giữ biên thùy phía Tây của vương quốc Thương; một nhánh vẫn ở trung tâm vùng Trung Nguyên. Theo cuộc Cách mạng Chu Vũ diệt Thương, hai lực lượng của bộ tộc Triệu, Tần đã tách rời. Nhánh trấn giữ biên thùy phía Tây vì trung thành với vương quốc Thương nên xa lánh vương quốc Chu, lánh xa vùng Lũng Tây nơi tộc Nhung Địch tụ cư mà độc lập canh mục, đây chính là bộ tộc Tần sau này. Nhánh vẫn ở trung tâm vùng Trung Nguyên, lại vì tương đối thần phục vương quốc Chu, thủ lĩnh Tạo Phụ của họ trở thành ngự giả xe vua của Chu Mục vương (theo sử gia khảo chứng, địa vị ngự giả xe vua rất cao, tương đương với đại thần, không phải thợ thủ công bình thường), sau này vì có công được phong ở Triệu Thành, thế là diễn biến thành bộ tộc Triệu là công thần của vương thất nhà Chu.
Cuối thời Tây Chu, vận mệnh của hai bộ tộc Tần, Triệu xảy ra sự đảo ngược kinh ngạc: bộ tộc Tần theo lời mời của thái tử Chu (Chu Bình vương), tắm máu chiến đấu đánh bại tộc Nhung Địch, bình định loạn Cảo Kinh, trở thành chư hầu khai quốc của Đông Chu; bộ tộc Triệu lại trong thời gian rất dài, vẫn là bộ tộc bình thường sống chui rúc ở đất Tấn.
Lịch sử nước Triệu phía trên, có thể gọi là thời kỳ Tiên Triệu.
Thời Xuân Thu (Đông Chu) trung kỳ, bộ tộc Triệu dần phát triển ở nước Tấn. Cho đến hai đời Triệu Suy, Triệu Thuẫn, nhờ phò tá bá nghiệp của Tấn Văn công cực kỳ đắc lực, bộ tộc Triệu trỗi dậy thành bộ tộc nắm giữ quân đội của nước Tấn. Từ thời Triệu Thuẫn trở đi, bộ tộc Triệu trở thành một trong những đại bộ tộc quyền thần của nước Tấn, không thể tránh khỏi bị cuốn vào dòng chính quyền lực của nước Tấn. Từ đó, bộ tộc Triệu bắt đầu lịch sử bộ tộc với cảnh máu chảy đầu rơi, đối ngoại tranh đấu, đối nội loạn lạc đều xảy ra thường xuyên. Từ Triệu Thuẫn đến khi Triệu Tương tử lập quốc, có thể gọi là thời kỳ Tảo Triệu.
Nội loạn giết chóc bừa bãi thường xuyên, thăng trầm lớn, là đặc điểm nổi bật nhất của bộ tộc Tảo Triệu.
Thời kỳ Tảo Triệu trải qua sáu đời: Triệu Thuẫn, Triệu Sóc, Triệu Vũ, Triệu Thành (Cảnh Thúc), Triệu Ưởng (Giản tử), Triệu Vô Tuất (Tương tử), đại thể hơn một trăm năm. Trong sáu đời này, sự kiện nội loạn giết chóc bừa bãi chủ yếu xảy ra bốn lần:
Một là thời Triệu Thuẫn, nội tranh trong bộ tộc, dẫn đến bộ tộc Triệu bị chia rẽ, suýt bị đối thủ chính trị diệt tuyệt. Nội loạn thời Triệu Thuẫn bắt đầu từ việc nhường đích, cuối cùng dẫn đến bị thế lực Đồ Ngạn Giả giết chóc tàn khốc, câu chuyện phức tạp, ai có hứng thú có thể đọc sử liệu.
Hai là Triệu Giản tử phế đích (thái tử Bá Lỗ), đổi lập thứ tử Triệu Vô Tuất (Tương tử) do vợ người Địch sinh làm người kế vị. Đây là lần phế đích lập thứ đầu tiên của bộ tộc Triệu, mở ra tiền lệ cho phong khí phế đích lập thứ về sau.
Ba là Triệu Giản tử giết bừa bãi đại phu Hàm Đan là Ngọ, dẫn đến bản thân cô lập phải bỏ chạy, mở ra tiền lệ giết người bừa bãi trong chính trị.
Bốn là Triệu Tương tử dụ dỗ anh rể (thủ lĩnh bộ tộc đất Đại) đến uống rượu, mật lệnh cho tể nhân (quan quản lý cơm nước) dùng đồng đẩu (dụng cụ rót nước) đánh chết ông ta. "Chị ông nghe tin, khóc gọi trời, rút trâm cài tự sát." Xem "Sử ký - Triệu thế gia". Đây là kiểu giết người bừa bãi nội loạn điển hình.
Rõ ràng, bộ tộc Tảo Triệu không có pháp tắc ổn định trong việc xử lý nội chính bộ tộc, thiếu trạng thái bình thường, các sự kiện giết người bừa bãi xảy ra liên miên, dẫn đến vận mệnh bộ tộc của họ chao đảo dữ dội, thăng trầm lớn. Sau khi Triệu thị lập quốc, phong khí nội loạn này không những không bị ngăn chặn hiệu quả, trái lại đời nào cũng xảy ra, trong mười hai đời lại có đến mười một lần:
Một là năm 425 TCN, Triệu Tương tử vừa chết, con là Triệu Hoán (Hiến hầu) lập. Em trai Triệu Tương tử là Triệu Hoàn tử âm mưu binh biến, trục xuất Triệu Hoán, tự lập làm chủ nước Triệu.
Hai là năm 424 TCN, Triệu Hoàn tử chết, tướng quân đại thần bộ tộc Triệu lại binh biến lần nữa, loạn binh giết con Triệu Hoàn tử, khôi phục lại Triệu Hoán, tức Triệu Hiến hầu.
Ba là năm 387 TCN, Triệu Liệt hầu chết, em trai là Vũ công lập. Vũ công chết năm mười ba tuổi, tướng quân bộ tộc Triệu cử sự chính biến, phế truất con Vũ công, mà cải lập con Liệt hầu là Triệu Chương, tức Triệu Kính hầu.
Bốn là năm 386 TCN, con trai Triệu Vũ công là Triệu Triều phát động binh biến, bị đánh bại, bỏ chạy sang nước Ngụy.
Năm là năm 374 TCN, năm đầu Triệu Thành hầu, công tử Triệu Thắng binh biến tranh ngôi, bị đánh bại.
Sáu là năm 350 TCN, Triệu Thành hầu chết, công tử Triệu Tiết phát động binh biến tranh ngôi với thái tử Triệu Ngữ (Triệu Túc hầu); Triệu Tiết thất bại, bỏ chạy sang nước Hàn.
Bảy là năm 299 TCN, Triệu Vũ Linh vương truyền ngôi cho vương tử Triệu Hà (trước đó phế truất trưởng tử thái tử Triệu Chương, cải lập Triệu Hà làm thái tử), lui khỏi vương vị tự xưng Chủ phụ; không nỡ để Triệu Chương bị phế truất, lại phong Triệu Chương làm An Dương quân. Sau đó Triệu Chương phát động binh biến, tranh ngôi với Triệu Hà. Quyền thần đại tướng Triệu Thành ủng hộ Triệu Hà, đánh giết Triệu Chương.
Tám là Triệu Thành lại chính biến, bao vây hành cung Sa Khâu hơn ba tháng, bỏ đói chết Triệu Vũ Linh vương.
Chín là năm 245 TCN, nước Triệu xảy ra sự kiện tướng soái tương tàn hiếm thấy: Triệu Đạo Tương vương lệnh Nhạc Thừa thay Liêm Pha làm tướng tấn công nước Yên, Liêm Pha không phục sinh giận, dẫn quân tấn công Nhạc Thừa, Nhạc Thừa bại chạy, Liêm Pha không thể đứng vững mà bỏ chạy sang nước Ngụy. Đây là sự kiện đại tướng công khai kháng mệnh cực kỳ hiếm thấy thời Chiến Quốc, mà triều dã nước Triệu lại xem như chuyện thường. Vài năm sau nước Triệu triệu hồi Liêm Pha, chính là bằng chứng.
Mười là thời kỳ cuối Triệu Đạo Tương vương, phế truất thái tử nguyên thủy Triệu Gia, cải lập con của tân hậu (Xướng Nữ) là Triệu Thiên làm thái tử, gieo rắc căn cơ cho đại loạn cuối cùng.
Mười một là Triệu Thiên lên ngôi, nội loạn xảy ra liên miên, Quách Khai nắm quyền, giết Lý Mục.
Làm vua mười hai đời mà có mười một lần binh biến chính biến nội loạn, thời Chiến Quốc tuyệt đối không có lần thứ hai.
Chiến Quốc đại tranh, quốc gia nào cũng từng có sự kiện nội tranh, nhưng như nước Triệu thế này liên miên không dứt và mỗi lần đều xảy ra vào thời kỳ cường thịnh dẫn đến đột ngột rơi xuống đáy vực, thật sự không có nhà thứ hai. Mạch lạc lịch sử hiện rõ là: phong tục loạn chính của nước Triệu đời nào cũng phát tác, luôn không thể ngăn chặn, hơn nữa càng về hậu kỳ càng khốc liệt hóa, âm mưu hóa, cuối cùng dẫn đến nước Triệu sụp đổ ầm ầm. Căn bệnh thâm căn cố đế loạn chính của nước Triệu là nội nhân trực tiếp dẫn đến sự diệt vong của nước Triệu, nội nhân sâu xa hơn của nó nằm ở tộc tính bộ tộc. Như đã nói trước đó, tộc tính bộ tộc được sinh ra từ môi trường sinh tồn và sự kiện trọng đại mà họ đã trải qua. Cái gọi là môi trường sinh tồn, một là môi trường địa lý tự nhiên, hai là môi trường xã hội nhân văn. Môi trường địa lý quyết định phương thức sinh tồn đấu tranh với tự nhiên của họ, môi trường xã hội quyết định phương thức chung sống của tộc quần nhân loại. Phân tích đại lược hai môi trường căn bản này của nước Triệu, có thể khiến chúng ta thấu thị sâu sắc hơn căn cơ của quốc gia hùng mạnh này.
Người xưa rất coi trọng việc khái quát tính cách tộc quần vùng miền. "Sử ký - Hóa thực liệt truyện", "Hán thư - Địa lý chí" đều có ghi chép phong phú, khái quát xác đáng về tính cách vùng miền thời Chiến Quốc, đây chính là những phân tích liên hệ trực tiếp môi trường địa lý với phong tục dân gian. Đất nước Triệu, đại thể chia thành sáu khu vực lớn: dải Hàm Đan, dải Trung Sơn, dải Thái Nguyên, dải Thượng Đảng, dải Đại quận, vùng đất Hồ Vân Trung, ghi chép đại lược về phong tục địa lý các nơi như sau:
Dải Hàm Đan: Nằm giữa Chương, Hà, là một đô hội, phía bắc thông với Yên, Trác, phía nam gần Trịnh, Vệ, gần Lương (Đại Lương), Lỗ; đất rộng tục tạp, đại thể tinh khôn cấp bách, khí thế cao, chuộng làm gian, thích khí phách, trọng hiệp nghĩa.
Dải Trung Sơn: Núi non đất mỏng, người đông, phong tục nông cạn vội vã, ngửa vào cơ lợi (mưu lợi) mà sống; đàn ông tụ tập chơi đùa, hát bi ca, hứng lên thì theo nhau dùng vồ gỗ (dùi gỗ) giết người cướp bóc, nghỉ thì đào mộ làm nghề gian xảo; phụ nữ thì đánh đàn gảy, lôi kéo guốc gỗ, du ngoạn mị hoặc phú quý, vào hậu cung, khắp chư hầu.
Dải Thái Nguyên, Thượng Đảng: Nhiều con cháu công tộc nước Tấn, dùng lừa lọc sức mạnh mà lấn át nhau, kiêu căng khoe khoang công danh, báo thù quá thẳng, việc cưới hỏi tang ma thì xa xỉ.
Dải Đại quận: Đất giáp Hồ (giáp với đất Hồ), nhiều lần bị cướp (bị người Hồ cướp bóc). Nhân dân kiêu căng hung hãn, thích khí phách, trọng hiệp nghĩa làm việc gian, không làm nông thương. Dân của nó như tê giác dê, mạnh mẽ mà không đều. Từ thời Tấn, Trung Nguyên đã lo về sự hung hãn của nó, mà Triệu Vũ Linh vương càng khích lệ, tục của nó có phong thái nước Triệu.
Vùng đất Hồ Vân Trung: Vốn là đất Nhung Địch, nhiều người Triệu, Tề, Vệ, Sở ở lại, quê mùa chất phác, ít lễ văn, thích bắn săn.
Tóm lại, vùng bụng nước Triệu núi non nguyên gò đan xen, ngoài thung lũng sông Phần và bình nguyên nhỏ phía bắc Hàm Đan, đa số bị núi non dọc ngang chia cắt thành những khu vực nhỏ, đất có thể cày cấy ít mà lại nhiều hạn hán (mỏng), nghề nông khó giữ địa vị chủ đạo; hơn nữa phía bắc là đất Hồ, săn bắn chăn nuôi liền thành dòng mưu sinh chính xen lẫn thậm chí vượt qua cày cấy. So với nước Triệu, năm nước khác đều có những mảnh đất cày cấy trù phú lớn: Tần có hai nước Thiên Phủ là Quan Trung và Thục Trung, Ngụy, Hàn có bình nguyên sông lớn, Tề có bình nguyên bán đảo ven biển, Sở có bình nguyên Giang Hán và bình nguyên Ngô Việt, Yên có bình nguyên cửa sông lớn đổ ra biển và một phần bình nguyên Liêu Đông. Thời đó thiên hạ, chỉ có nước Triệu không có cơ sở cày cấy diện tích lớn như vậy. Dân chúng môi trường địa lý như vậy, thời đại nông cày tự nhiên khó mà giống như các nước Trung Nguyên lấy cày cấy làm sinh kế chủ lưu. Vì vậy, môi trường xã hội nhân văn (phong tục dân gian) hình thành liền có hai đặc trưng:
Một là ngửa vào cơ lợi mà sống. Làm nông không có lợi thì không muốn làm nông, sùng bái trí xảo và các phương thức sinh tồn khác. Ví dụ đàn ông thích bắn săn, nhiều hiệp khách, nhẹ làm gian, thường cướp bóc v.v.; phụ nữ "bày vẽ hình dung, theo đuổi phú quý, vào hậu cung, khắp chư hầu" v.v. Nghĩa là, ở một quốc gia không có những mảnh đất trù phú lớn như nước Triệu, phương thức sinh tồn của nhân dân là không xác định, là dao động. Nghèo nàn nhiều dao động. Đây là hiện tượng phổ biến của phát triển nhân loại, ngay cả ở thời đại hai nghìn năm sau ngày nay, chúng ta vẫn có thể thấy sự tái diễn của hiện tượng này ở các quốc gia và khu vực nghèo nàn.
Hai là hào hiệp chuộng loạn,Khảng khái bi ca (hào sảng bi ca). Chỉ vì sinh kế nhiều dao động, thì cạnh tranh sinh tồn tất nhiên kịch liệt, chỉ vì cạnh tranh kịch liệt, hào kiệt nhậm hiệp tất nhiều xuất hiện, thủ đoạn cạnh tranh tất nhiên chưa từng có tàn khốc. Cái gọi là nhân dân kiêu căng hung hãn, cái gọi là khí thế cao mà trọng nghĩa khí, cái gọi là báo thù quá thẳng, đều là ý này. Trong xã hội cổ điển nơi mọi thứ đều ở nhịp điệu tự nhiên, nếu không có tinh thần pháp trị kiên định triệt để, thì độ khó thực hiện pháp trị cực lớn. Lúc đó, sự thực hiện và duy trì công lý xã hội, tất nhiên cần sự hành động riêng của kẻ sĩ hào kiệt nhậm hiệp để bổ sung. Chỉ có nhu cầu xã hội như vậy, nước Triệu mới xuất hiện phong khí phổ biến là dân nhiều hào hiệp, kẻ sĩ hào hiệp của nó nhiều hơn xa các quốc gia khác. Hào hiệp nhiều sinh, vừa ức chế sự dao động xã hội có thể mang lại do pháp trị khó thực hiện tận cùng nơi núi rừng, lại vừa khích lệ phong khí "chuộng loạn" của toàn bộ xã hội. Chuộng loạn, là sùng bái tư hình giết người vậy. Đối với chính trị mà nói, tư hình giết người chính là vọng tru vọng sát (giết bừa giết bậy), chính là binh biến chính biến liên miên không dứt.
"Lã Thị Xuân Thu - Giới Lập Thiên" có một nhận xét rằng: "Hàn, Kinh (Sở), Triệu, ba quốc gia này tướng soái quý nhân đều nhiều kiêu ngạo, sĩ tốt chúng dân của họ đều nhiều tráng kiệt! Nhân đó tương bạo mà tương sát. Kẻ yếu nhược quỳ xin để tránh chết, sĩ tốt của nó truyền nhau mà ăn thịt lẫn nhau, không phân biệt nghĩa của nó, hy vọng để được sống... Nay người này cùng mưu việc, chẳng phải là quá xa vời sao!" Lã Bất Vi từng ở lâu tại nước Triệu, nhận xét như vậy về tướng soái quý nhân và sĩ tốt chúng dân nước Triệu, hẳn là nhận định rất gần với sự thật.
Chỉ có thổ nhưỡng xã hội như vậy, mới có thổ nhưỡng chính trị như vậy.
Chỉ có thổ nhưỡng chính trị như vậy, mới có loạn chính thường xuyên như vậy.
Hai nhận định kinh ngạc trong lịch sử tư tưởng cổ điển Trung Quốc, đều là nhà tư tưởng nước Triệu sáng lập.
Thận Đáo, khởi xướng luận điểm trung thần hại nước. Tuân Tử, khởi xướng luận điểm nhân tính bản ác.
Đây là hiện tượng lịch sử đáng suy ngẫm.
Thận Đáo là người Hàm Đan nước Triệu. Tuy hoạt động chính của ông ở Tắc Hạ học cung nước Tề và nước Sở, nước Lỗ, nhưng sự hình thành phát triển tư tưởng của ông không thể tách rời thổ nhưỡng nước Triệu. Thận Đáo là phái thế trị trong Pháp gia thì không nói, lý luận phản đối trung thần của ông trong lịch sử tư tưởng cổ điển Trung Quốc có thể nói là trước sau chưa từng có. Thiên "Tri Chi Trung" của Thận Đáo nói: "Trong thời loạn, thần mất nước, không phải chỉ không có trung thần! Trong thời trị, thần hiển quân, không phải chỉ có thể tận trung! Người trị quốc, trung không thiên vị quân mình. Người thời loạn, đạo không thiên vị thần mình. Tuy nhiên thời trị loạn, cùng thời có người đạo trung, kẻ thần muốn trung không dứt đời. Sự trung của Tỷ Can, Ngũ Tử Tư, hủy hoại quân chủ trong gác mực, cuối cùng nhuốm yếu giảm danh mà chết. Từ đó quan sát, trung chưa đủ để cứu thời loạn, mà vừa đủ để trọng phi... Trung không được quá chức, mà chức không được quá quan. Kiệt có trung thần mà tội đầy thiên hạ... Sẽ trị loạn, ở chỗ hiền sử nhậm chức, mà không ở chỗ trung vậy. Cho nên, trí đầy thiên hạ, trạch cập quốc mình; trung đầy thiên hạ, hại cập quốc mình!"
Dùng quan niệm đương đại ý dịch thiên "Tri Chi Trung" của Thận Đáo, là nói: Trong các bầy tôi của nước mất thời loạn, không phải không có trung thần. Mà bầy tôi có năng lực trị quốc, không phải đều là bầy tôi tận trung. Tài năng trị quốc, nên trung với chức trách, chứ không nên trung với quân chủ. Kẻ tầm thường thời loạn, thì trung với quân chủ, mà không trung với chức trách. Thời trị loạn nhân thế, người muốn làm trung thần không dứt đời. Ví như những trung thần lừng lẫy như Tỷ Can, Ngũ Tử Tư, cuối cùng lại chỉ có thể khiến quân chủ hủy diệt nơi miếu đường, bản thân cũng suy kiệt mà chết. Cho nên, trung thần chưa chắc cứu được thời loạn, mà lại có thể khiến sai lầm thành phong khí. Quan chức nên trung với chức trách, mà chức trách không được vượt quá chức vị của mình. Mà trung thần tự cho là trung với quân chủ mà đi khắp nơi nhúng tay, trái lại làm triều chính loạn lên. Cho nên, Hạ Kiệt không phải không có trung thần, tội ác của nó lại tràn đầy thiên hạ. Trị quốc ở chỗ hiền năng, mà không ở chỗ trung. Cho nên, tài năng hiển hiện thiên hạ, quốc gia hưởng lợi; trung thần hiển hiện thiên hạ, quốc gia chịu hại!
Luận điểm Thận Đáo phản đối trung thần, sự sâu sắc tinh túy của luận điểm đó không cần bàn cãi. Điều chúng ta muốn nói là, lý thuyết này sinh ra duy nhất ở nước Triệu hào hiệp chuộng loạn mà trở thành duy nhất trong thiên hạ, phản ánh sâu sắc tộc tính của người Triệu không sùng bái trung quân. Chỉ vì như vậy, nước Triệu chính biến liên miên, phế lập quân chủ như cơm bữa, có thể nhận được lời giải thích sâu sắc hơn.
Tuân Tử cũng là người Triệu. Thiên "Tính Ác" của ông nói: "Tính con người là ác. Kẻ thiện, là ngụy (giả tạo) vậy. Nay tính con người, sinh ra là thích lợi vậy. Thuận điều này, nên tranh đoạt sinh mà từ nhượng mất vậy! Sinh ra có tật ác vậy, thuận điều này, nên tàn tặc sinh mà trung tín mất vậy! Sinh ra có dục vọng tai mắt, có thích thanh sắc vậy. Thuận điều này, nên dâm loạn sinh mà lễ nghĩa văn lý mất vậy! Buông thả tính con người, thuận tình con người, tất ra từ tranh đoạt, hợp với phạm phần loạn lý, mà quy về bạo."
Việc đề xuất thuyết nhân tính bản ác của Tuân Tử là để chứng minh sự tất nhiên của việc sinh ra pháp trị, sự vĩ đại của nó không cần bàn cãi. Trung Quốc chỉ có thời Chiến Quốc mới có thể sinh ra học thuyết lạnh lùng sâu sắc như vậy. Điều chúng ta muốn nói vẫn là, luận điểm này sinh ra duy nhất ở nhà tư tưởng nước Triệu, sinh ra từ nhà tư tưởng được sinh ra từ thổ nhưỡng xã hội hào hiệp chuộng loạn, trên ý nghĩa nào đó, nó phản ánh sâu sắc mặt không chuộng thiện mà chuộng ác trong tính cách vùng miền của người Triệu. Chỉ vì có phong khí chuộng ác, nên sự loạn chính của nước Triệu nảy sinh lại có thêm một chú thích.
Nước Triệu hùng mạnh đã ầm ầm sụp đổ trong sự khuấy động của trào lưu lịch sử.
Nhưng, ánh sáng rực rỡ từng bùng nổ của quốc gia anh hùng bối xuất này, sẽ mãi mãi chiếu sáng linh hồn của chúng ta.