Sự việc diễn ra hoàn toàn bất ngờ, ngay cả đối với chính Alyosha. Cậu không bắt buộc phải tuyên thệ, và tôi nhớ rằng cả hai phía đều hỏi cậu với thái độ vô cùng dịu dàng và đầy cảm thông. Rõ ràng tiếng tăm về lòng tốt của cậu đã lan truyền đến trước cả khi cậu bước chân vào đây. Alyosha khai báo một cách khiêm nhường và chừng mực, nhưng ai cũng thấy rõ niềm thương cảm sâu sắc mà cậu dành cho người anh bất hạnh của mình. Trả lời một câu hỏi, cậu phác họa chân dung anh trai mình như một con người có thể tính khí nóng nảy và dễ bị cảm xúc chiêu dụ, nhưng đồng thời lại là người đàng hoàng, kiêu hãnh và hào hiệp, sẵn sàng hy sinh thân mình nếu hoàn cảnh đòi hỏi. Tuy nhiên, cậu cũng thừa nhận rằng, vì niềm đam mê dành cho Grushenka cùng cuộc chiến tranh giành tình yêu với chính cha mình, thời gian gần đây anh cậu đã rơi vào một hoàn cảnh không thể dung tha. Dù vậy, cậu kiên quyết bác bỏ ý kiến cho rằng anh mình có thể phạm tội giết người vì lòng tham tiền bạc, dù cậu thừa nhận ba ngàn rúp gần như đã trở thành nỗi ám ảnh đối với Mitya; rằng anh coi số tiền đó là một phần của phần gia tài mà cha đã lừa gạt mất, và dẫu bản thân vốn dĩ chẳng màng gì đến tiền tài, Mitya thậm chí không thể nhắc đến ba ngàn rúp ấy mà không nổi giận lôi đình. Còn về mối tình tay đôi giữa hai “quý cô” — theo cách gọi của vị công tố viên — tức là Grushenka và Katya, cậu trả lời một cách lảng tránh, thậm chí có một hoặc hai câu hỏi cậu hoàn toàn không muốn đáp.

— Dù sao đi nữa, anh trai cậu có từng nói với cậu rằng hắn định giết cha cậu không? — vị công tố viên hỏi thêm. — Cậu có quyền từ chối trả lời nếu thấy cần thiết.

— Anh ấy không nói thẳng với tôi điều đó — Alyosha đáp.

— Sao cơ? Thế anh ta có nói bóng gió không?

— Có một lần anh ấy nói với tôi về lòng căm thù dành cho cha chúng tôi và nỗi lo sợ rằng trong một khoảnh khắc tột cùng... một phút giận dữ, có lẽ anh ấy sẽ sát hại cụ.

— Và cậu đã tin anh ta chứ?

— Tôi e là mình đã tin. Nhưng tôi chưa bao giờ hoài nghi rằng một thứ tình cảm cao đẹp nào đó sẽ luôn cứu rỗi anh ấy vào phút lâm chung, và quả thực nó đã cứu rỗi anh ấy, bởi vì người sát hại cha tôi không phải là anh ấy — Alyosha quả quyết nói, bằng một giọng vang dội khắp cả phòng xử án.

Vị công tố viên giật nảy mình như một con chiến mã nghe tiếng kèn trận.

— Tôi xin cam đoan với cậu rằng tôi hoàn toàn tin vào sự chân thành tuyệt đối trong niềm tin của cậu, chứ không quy chụp hay đánh đồng nó với tình cảm huynh đệ dành cho người anh bất hạnh. Quan điểm kỳ lạ của cậu về toàn bộ tấn bi kịch này đã được chúng tôi nắm rõ từ giai đoạn điều tra sơ bộ. Tôi không cố che giấu với cậu rằng nó mang tính chủ quan cao độ và đi ngược lại tất cả các bằng chứng khác do bên tố tụng thu thập được. Vì vậy, tôi thấy cần thiết phải gặng hỏi cậu những sự kiện nào đã đưa cậu đến niềm tin vững chắc như vậy về sự vô tội của anh trai cậu, cũng như về tội ác của một kẻ khác mà cậu từng chỉ điểm trong quá trình điều tra sơ bộ?

— Tôi chỉ trả lời những câu hỏi được đặt ra trong buổi điều tra sơ bộ — Alyosha điềm tĩnh và chậm rãi đáp. — Bản thân tôi không hề đưa ra lời buộc tội nào nhắm vào Smerdyakov.

— Thế nhưng cậu vẫn khai chống lại hắn đấy thôi?

— Tôi làm vậy là do những lời của anh trai Dmitri. Tôi được kể lại những gì đã xảy ra lúc anh ấy bị bắt và cách anh ấy chỉ tay về phía Smerdyakov trước khi tôi bước vào lấy cung. Tôi hoàn toàn tin tưởng anh tôi vô tội, và nếu anh ấy không gây ra án mạng, thì...

— Thì là Smerdyakov ư? Tại sao lại là Smerdyakov? Và tại sao cậu lại hoàn toàn tin chắc vào sự vô tội của anh trai mình đến thế?

— Tôi không thể không tin anh trai mình. Tôi biết anh ấy không hề nói dối tôi. Tôi nhìn nét mặt là biết anh ấy chẳng hề gian dối.

— Chỉ dựa vào nét mặt thôi sao? Đó là toàn bộ bằng chứng cậu có ư?

— Tôi chẳng có bằng chứng nào khác.

— Và về tội ác của Smerdyakov, cậu hoàn toàn không có chút bằng chứng nào ngoài lời nói của anh trai cậu và biểu cảm trên khuôn mặt hắn hay sao?

— Vâng, tôi không có bằng chứng nào khác.

Đến đây, vị công tố viên bèn dừng việc thẩm vấn lại. Ấn tượng mà lời khai của Alyosha để lại trong lòng công chúng thực sự rất đáng thất vọng. Trước phiên tòa, người ta từng xôn xao bàn tán về Smerdyakov; ai đó đã nghe ngóng được điều gì đó, ai đó đã hé lộ manh mối nọ kia, và người ta đồn rằng Alyosha đã thu thập được những bằng chứng phi thường chứng minh anh trai mình vô tội còn Smerdyakov mới là kẻ thủ ác, thế mà rốt cuộc chẳng có gì cả, chẳng có một lời khai nào ngoại trừ một niềm tin đạo đức vốn quá đỗi tự nhiên ở một người em.

Nhưng rồi Fetyukovitch bắt đầu phần xét hỏi chéo. Khi luật sư hỏi Alyosha rằng bị cáo đã nói với cậu về lòng căm thù cha mình và khả năng sẽ ra tay sát hại cụ vào lúc nào, liệu cậu có nghe được điều đó trong lần gặp cuối cùng trước thảm kịch hay không, Alyosha giật mình đáp lại như thể vừa mới nhớ ra và thấu hiểu một điều gì đó.

— Giờ thì tôi chợt nhớ ra một chi tiết mà chính tôi đã quên bẵng đi mất. Lúc ấy tôi không hiểu rõ, nhưng bây giờ thì...

Và rõ ràng là chỉ đến giây phút này mới được một ý nghĩ lóe lên trong đầu, cậu nhiệt thành thuật lại cách mà trong buổi gặp gỡ cuối cùng với Mitya vào chiều tối hôm ấy dưới tán cây trên đường đến tu viện, Mitya đã tự đấm vào ngực mình — “vùng ngực phía trên” — và lặp đi lặp lại nhiều lần rằng anh có một cách để lấy lại danh dự, rằng cách ấy ở ngay đây, ngay trên ngực mình. — “Lúc anh ấy tự đấm vào ngực, tôi cứ nghĩ ý anh là trong tim,” Alyosha tiếp lời, “rằng anh có thể tìm thấy sức mạnh trong trái tim mình để cứu bản thân khỏi một nỗi nhục nhã khủng khiếp đang chờ đợi phía trước — một điều mà anh thậm chí không dám thổ lộ với cả tôi. Thú thật, lúc bấy giờ tôi cứ nginh nghĩ anh đang nhắc đến cha chúng tôi, và nỗi ô nhục khiến anh run rẩy chính là ý định tìm đến cụ để giở thói bạo lực. Thế nhưng, chính tại khoảnh khắc đó, anh lại chỉ tay vào một chỗ trên ngực mình, khiến tôi nhớ là lúc ấy mình chợt nghĩ tim người ta đâu nằm ở phía trên ngực mà nằm thấp hơn thế, còn anh lại tự đấm vào chỗ quá cao, ngay phía dưới cổ, và cứ chỉ mãi vào chỗ đó. Lúc ấy tôi thấy ý nghĩ của mình thật ngớ ngẩn, nhưng có lẽ khi ấy anh đang chỉ vào cái túi nhỏ đựng một ngàn rúp rưỡi!”

— Đúng thế đấy! — Mitya cất giọng kêu lên từ chỗ ngồi của mình. — Đúng vậy đấy, Alyosha, chính cái túi nhỏ đó là thứ tôi đã đấm vào bằng nắm đấm của mình.

Fetyukovitch hớt hải lao tới van nài bị cáo hãy giữ im lặng, và ngay khoảnh khắc tiếp theo liền chộp lấy lời của Alyosha. Bản thân Alyosha lúc này cũng đang bị cuốn theo dòng ký ức, liền nồng nhiệt bày tỏ suy đoán của mình rằng nỗi nhục nhã ấy có lẽ chính là khoản tiền một ngàn rúp rưỡi mang theo người, thứ mà lẽ ra anh có thể trả lại cho Katerina Ivanovna như một nửa số tiền còn thiếu, nhưng anh lại quyết định không trả mà dùng vào việc khác — cụ thể là để trốn cao chạy xa bay cùng Grushenka, nếu nàng đồng ý.

— Đúng là như vậy, chắc chắn phải thế rồi! — Alyosha thốt lên trong cơn cao hứng bất chợt. — Anh tôi đã kêu lên mấy lần rằng một nửa nỗi nhục, một nửa thôi nhé (anh ấy nhắc đến từ 'một nửa' vài lần liền), anh ấy có thể rũ bỏ ngay lập tức, nhưng ngặt nỗi anh ấy quá yếu đuối ý chí nên đã không làm thế... rằng anh ấy biết thừa từ trước là mình không tài nào làm nổi!

— Và cậu nhớ một cách rõ ràng, chắc chắn rằng anh ấy đã tự đấm vào đúng vùng ngực này chứ? — Fetyukovitch hối hả hỏi.

— Rõ ràng và chắc chắn chứ, bởi vì khi ấy tôi đã tự hỏi: “Sao anh ấy lại đấm lên tận trên đó trong khi tim nằm ở tuốt phía dưới nhỉ?” và lúc đó tôi thấy ý nghĩ ấy thật ngớ ngẩn... Tôi nhớ là mình đã thấy nó ngớ ngẩn... nó xẹt qua tâm trí tôi. Chính điều đó đã gợi nhắc lại cho tôi ngay lúc này đây. Sao tôi có thể quên bận đi cho đến tận bây giờ cơ chứ? Chính là cái túi nhỏ đó khi anh ấy nói mình có cách nhưng nhất quyết không chịu trả một ngàn rúp rưỡi kia. Và khi bị bắt ở Mokroe, anh ấy đã gào lên — tôi biết, người ta đã kể lại cho tôi nghe — rằng anh ấy coi đó là hành động nhục nhã nhất trong đời: khi bản thân có khả năng trả lại cho Katerina Ivanovna một nửa (hãy chú ý là một nửa nhé!) số tiền nợ, vậy mà anh ấy vẫn không tài nào dứt khoát trả tiền và thà tiếp tục mang tiếng là kẻ trộm trong mắt nàng chứ nhất định không chịu rời xa số tiền ấy. Và món nợ đó đã trở thành một cực hình, một nỗi tra tấn biết bao nhiêu đối với anh ấy! — Alyosha kết lời bằng một tiếng thở dài.

Dĩ nhiên, vị công tố viên liền nhảy vào can thiệp. Ông yêu cầu Alyosha mô tả lại một lần nữa mọi chuyện đã diễn ra thế nào, và liên tục xoáy sâu vào câu hỏi: “Bị cáo có ra hiệu chỉ vào vật gì không? Hay hắn chỉ đơn giản là dùng nắm đấm tự đấm vào ngực mình?”

— Nhưng anh ấy không dùng nắm đấm! — Alyosha kêu lên. — Anh ấy chỉ bằng các ngón tay và chỉ vào đây, vị trí rất cao... Sao tôi có thể quên sạch sành sanh cho đến tận phút này cơ chứ?

Vị Chánh án bèn hỏi Mitya xem anh có gì để nói về lời khai của nhân chứng vừa rồi không. Mitya xác nhận điều đó, nói rằng quả thực anh đang chỉ vào số tiền một ngàn rúp rưỡi nằm ngay trước ngực mình, sát dưới cổ, và đó dĩ nhiên chính là nỗi nhục nhã. — “Một nỗi nhục tôi không thể chối cãi, là hành động đê hèn nhất trong cả cuộc đời tôi! — Mitya kêu lên. — Lẽ ra tôi đã có thể trả lại nhưng tôi lại không trả. Tôi thà mang tiếng là kẻ trộm trong mắt nàng còn hơn là giao nó ra. Và điều đáng hổ thẹn nhất là tôi biết trước mình sẽ không đời nào trả lại số tiền ấy! Cậu nói đúng lắm, Alyosha! Cảm ơn cậu, Alyosha!”

Thế là phần xét hỏi chéo Alyosha kết thúc. Điều quan trọng và gây ấn tượng mạnh mẽ ở đây là cuối cùng thì ít nhất cũng tìm ra được một sự thật, và dù đây chỉ là một mảnh bằng chứng vô cùng nhỏ nhoi, một chút manh mối lờ mờ về bằng chứng đi nữa, nó phần nào chứng minh được rằng chiếc túi kia thực sự tồn tại, rằng nó đựng một ngàn rúp rưỡi và bị cáo không hề nói dối tại buổi điều tra sơ bộ khi khẳng định ở Mokroe rằng số tiền một ngàn rúp rưỡi ấy là “của chính mình”. Alyosha cảm thấy nhẹ cả người. Với gương mặt đỏ bừng, cậu lui về chỗ ngồi được chỉ định. Cậu cứ lẩm bẩm mãi trong miệng: “Sao mình lại quên mất nhỉ? Làm sao mình có thể quên được cơ chứ? Và cái gì đã khiến mình nhớ lại nó lúc này cơ chứ?”

Katerina Ivanovna được gọi lên bục nhân chứng. Khi nàng bước vào, một sự việc phi thường đã xảy ra trong phòng xử án. Các quý bà vội vã giơ kính lặn và ống nhòm opera lên. Phía đàn ông có sự xao động: vài người đứng hẳn dậy để nhìn cho rõ hơn. Sau đó, tất cả mọi người đều khẳng định rằng Mitya đã “tái mét như tờ giấy” ngay khi nàng bước vào. Khoác trên mình bộ đồ đen tuyền, nàng tiến bước một cách khiêm nhường, thậm chí có phần rụt rè. Nhìn gương mặt nàng, người ta không thể đoán biết nàng đang dao động; nhưng ẩn chứa trong đôi mắt tối sẫm và u ám ấy lại là một tia sáng kiên quyết. Tôi xin lưu ý rằng rất nhiều người đã nhận xét trông nàng vô cùng xinh đẹp vào khoảnh khắc đó. Nàng cất giọng nhẹ nhàng nhưng rành mạch, đủ để mọi ngóc ngách trong phòng xử án đều nghe rõ. Nàng bày tỏ thái độ điềm tĩnh, hoặc ít ra cũng cố gắng tỏ ra điềm tĩnh. Vị Chánh án bắt đầu phần thẩm vấn một cách thận trọng và vô cùng cung kính, như thể sợ chạm phải “những cung bậc cảm xúc nào đó,” đồng thời thể hiện sự sẻ chia sâu sắc trước bất hạnh lớn lao của nàng. Nhưng đáp lại một trong những câu hỏi đầu tiên, Katerina Ivanovna kiên quyết trả lời rằng trước kia nàng từng đính hôn với bị cáo, “cho đến khi anh ấy tự ý rời bỏ tôi...” nàng nói nhỏ thêm. Khi người ta hỏi nàng về khoản tiền ba ngàn rúp đã giao phó cho Mitya để gửi bưu điện cho họ hàng của nàng, cô đáp dứt khoát: “Tôi không đưa tiền cho anh ấy chỉ đơn thuần để nhờ gửi đi. Lúc đó tôi cảm thấy anh ấy đang rất túng thiếu... Tôi đưa ba ngàn rúp ấy với thỏa thuận rằng anh ấy có thể đem gửi trong vòng một tháng nếu muốn. Sau đó anh ấy chẳng việc gì phải bận tâm về món nợ ấy nữa cả.”

Tôi sẽ không lặp lại chi tiết tất cả các câu hỏi đặt ra cho nàng cũng như mọi câu trả lời của nàng. Tôi chỉ xin tóm tắt cốt lõi lời khai của nàng mà thôi.

— Tôi đinh ninh rằng anh ấy sẽ gửi số tiền đó đi ngay khi nhận được tiền từ cha mình — nàng nói tiếp. — Tôi chưa bao giờ hoài nghi sự vô tư và lòng trung thực của anh ấy... sự trung thực tuyệt đối... trong chuyện tiền bạc. Anh ấy hoàn toàn chắc chắn sẽ nhận được tiền từ cha, và đã nói với tôi về chuyện đó mấy lần. Tôi biết anh ấy có mối thù sâu sắc với cha mình và từ trước tới nay vẫn tin rằng anh ấy đã bị cha đối xử bất công. Tôi không nhớ có bất kỳ lời đe dọa nào thốt ra từ miệng anh ấy nhắm vào cha mình. Quả thực anh ấy chưa từng thốt ra lời đe dọa nào như thế trước mặt tôi. Nếu lúc ấy anh ấy tìm đến tôi, tôi đã có thể giải tỏa ngay nỗi lo lắng của anh ấy về món tiền ba ngàn rúp xui xẻo kia rồi, ngặt nỗi anh ấy đã thôi không đến thăm tôi nữa... và bản thân tôi cũng rơi vào hoàn cảnh... mà tôi không thể mời anh ấy tới... Quả thật tôi chẳng có quyền gì để đòi hỏi khắt khe về số tiền ấy — nàng nói thêm, giọng bỗng vang lên vẻ kiên quyết. — Đã có lần tôi mang ơn anh ấy về sự giúp đỡ tài chính lên tới hơn ba ngàn rúp, và tôi đã nhận lấy nó, dù khi ấy tôi chẳng thể lường trước được có ngày mình lại ở vào hoàn cảnh có thể trả lại món nợ đó.

Trong giọng nói của nàng thoáng lên một nét thách thức. Chính khoảnh khắc ấy, Fetyukovitch bắt đầu phần xét hỏi chéo.

— Việc đó xảy ra không phải ở đây, mà là vào thuở hai người mới quen nhau phải không? — Fetyukovitch thận trọng gợi ý, vừa dò dẫm vừa đánh hơi thấy ngay một tín hiệu có lợi. Tôi phải mở ngoặc chú thích rằng, dẫu Fetyukovitch được mời từ tận Peterburg đến một phần theo yêu cầu chính của Katerina Ivanovna, anh hoàn toàn không biết gì về giai thoại bốn ngàn rúp được Mitya đưa cho nàng, cũng như chuyện nàng đã “quỳ sụp cúi lạy sát đất trước mặt anh.” Nàng đã giấu nhẹm chuyện đó và không hé răng nửa lời, thật là một điều kỳ lạ. Có thể phỏng đoán một cách khá chắc chắn rằng cho đến phút chót, chính nàng cũng không biết liệu mình có nên khai ra tình tiết ấy trước tòa hay không, mà chỉ chờ đợi nguồn cảm hứng đến trong khoảnh khắc đó.

Không, tôi không bao giờ có thể quên được những khoảnh khắc ấy. Nàng bắt đầu kể lại câu chuyện của mình. Nàng kể tất cả, toàn bộ giai thoại mà Mitya từng kể cho Alyosha, cả chuyện nàng quỳ rạp cúi đầu lẫn nguyên do của nó. Nàng kể về người cha và việc nàng tìm đến Mitya, nhưng không dùng một từ ngữ hay một ý tứ bóng gió nào để ám chỉ rằng chính Mitya, thông qua em gái nàng, đã chủ động đề nghị họ “cử Katerina Ivanovna đến” để lấy tiền. Nàng đã cao thượng giấu nhẹm chuyện đó và chẳng thèm ngượng ngùng khi khiến mọi người lầm tưởng rằng chính nàng đã bốc đồng tự lao đến gặp vị sĩ quan trẻ tuổi, bấu víu vào một hy vọng nào đó... để nài xin tiền anh. Thật là một điều chấn động! Người tôi lạnh toát và run lẩy bẩy khi lắng nghe. Cả phòng xử án chìm vào tĩnh lặng, cố gắng gom bắt từng chữ từng lời. Thật là chưa từng có tiền lệ. Ngay cả đối với một cô gái bướng bỉnh và kiêu ngạo đến mức khinh miệt như nàng, một lời thú nhận thẳng thắn tột độ, một sự hy sinh, một hành động tự thiêu thân nhường ấy lại có vẻ khó tin đến thế. Và để làm gì, vì ai? Để cứu lấy kẻ đã lừa dối, lăng mạ nàng và để góp phần — dẫu chỉ là một chút ít — vào việc cứu rỗi anh ta, bằng cách tạo nên một ấn tượng vô cùng tốt đẹp có lợi cho bị cáo. Và quả thực, hình ảnh người sĩ quan trẻ tuổi cúi đầu cung kính trước cô gái ngốc nghén, trao tận tay nàng bốn ngàn rúp cuối cùng — toàn bộ gia tài anh có trên đời — đã hiện lên dưới một ánh nhìn đầy cảm thông và vô cùng thu hút, thế nhưng... trong lòng tôi dấy lên một nỗi hoang mang đau đớn! Tôi cảm thấy điều tiếng xấu xa có thể nảy sinh từ chuyện này về sau (và quả thực nó đã xảy ra, đúng vậy đấy). Người ta đã truyền tai nhau khắp cả thị trấn với những tiếng cười cợt đầy ác ý rằng câu chuyện có lẽ chưa hoàn toàn trọn vẹn — nghĩa là ở đoạn vị sĩ quan đã để cho tiểu thư ra đi “với mỗi một cái cúi đầu kính cẩn.” Người ta bóng gió rằng có điều gì đó đã bị bỏ quên ở đây.

— Và dẫu cho không có điều gì bị bỏ quên đi nữa, nếu đây là toàn bộ câu chuyện đi chăng nữa, — vị quý bà được kính trọng bậc nhất trong thị trấn của chúng tôi vẫn khăng khăng, — thì việc một cô gái trẻ cư xử như thế, dù là để cứu cha mình đi nữa, cũng rất đáng ngờ xem có phải là điều hay ho lịch sự gì không.

Thế mà Katerina Ivanovna với trí thông minh và sự nhạy cảm bệnh hoạn ấy, lại không thể hiểu rằng người ta sẽ đàm tiếu như vậy hay sao? Chắc chắn nàng phải hiểu chứ, vậy mà nàng vẫn quyết định khai sạch mọi chuyện. Dĩ nhiên, tất cả những sự hoài nghi nhỏ mọn ghê tởm về tính xác thực của câu chuyện chỉ nảy sinh sau đó mà thôi, còn ở khoảnh khắc đầu tiên, tất cả mọi người đều vô cùng chấn động bởi nó. Riêng các thẩm phán và luật sư thì lắng nghe Katerina Ivanovna trong một sự im lặng đầy thành kính, suýt chút nữa là hổ thẹn. Vị công tố viên thậm chí không dám thốt lên dù chỉ một câu hỏi về vấn đề này. Fetyukovitch cúi gập người thật sâu trước nàng. Ồ, anh ta suýt hân hoan chiến thắng! Rất nhiều lợi thế đã giành được. Một người sẵn sàng dốc cạn bốn ngàn rúp cuối cùng vì một phút bốc đồng hào hiệp, rồi chính con người ấy lại đi sát hại cha mình chỉ để cướp đi ba ngàn rúp — ý niệm đó nghe quá ư mâu thuẫn, bất hợp lý. Fetyukovitch cảm thấy giờ đây tội danh trộm cắp, ít ra là vậy, coi như đã được chứng minh là không có thật. “Vụ án” đã được lật sang một chiều hướng hoàn toàn khác. Một làn sóng cảm thông dâng lên dành cho Mitya. Còn về phần anh ta... Tôi được kể lại rằng có một hoặc hai lần, khi Katerina Ivanovna đang khai báo, Mitya đã chồm người khỏi chỗ ngồi, rồi lại thụp xuống và giấu mặt vào hai bàn tay. Nhưng khi nàng dứt lời, anh bỗng gào lên bằng một giọng nghẹn ngào:

— Katya, sao em lại hủy hoại anh?

Và tiếng nấc nghẹn của anh vang vọng khắp phòng xử án. Nhưng anh lập tức kìm chế lại, rồi lại hét lên:

— Giờ thì tôi bị kết án rồi!

Rồi anh ngồi cứng đờ tại chỗ, hai hàm răng nghiến chặt và hai tay khoanh trước ngực. Katerina Ivanovna vẫn ở lại phòng xử án và ngồi xuống chỗ của mình. Nàng tái mét, cúi gằm mặt suốt buổi. Những người ngồi gần đó quả quyết rằng trong suốt một thời gian dài, toàn thân nàng cứ run lẩy bẩy như thể đang lên cơn sốt. Grushenka được gọi lên.

Tôi đang tiến sát đến thảm kịch bất ngờ — thứ có lẽ là nguyên nhân quyết định dẫn đến sự sụp đổ của Mitya. Bởi vì tôi đinh ninh rằng, và tất cả mọi người cũng đều tin như vậy — tất cả các luật sư sau này đều nói thế — nếu biến cố ấy không xảy ra, thì chí ít bị cáo cũng đã được đề nghị khoan hồng rồi. Nhưng chuyện đó hãy để nói sau. Trước hết xin dành vài lời về Grushenka.

Nàng cũng khoác một bộ đồ đen tuyền từ đầu đến chân, chiếc khăn choàng đen lộng lẫy vắt trên đôi vai. Nàng bước về phía bục nhân chứng với những bước đi uyển chuyển, không tiếng động, mang dáng đi lắc lư nhẹ nhàng đặc trưng của những phụ nữ đẫy đà. Nàng nhìn thẳng vào vị Chánh án, mắt không liếc sang phải cũng chẳng quay sang trái. Theo suy nghĩ của tôi, trông nàng vô cùng xinh đẹp vào khoảnh khắc đó, và chẳng hề tái nhợt chút nào như lời các quý bà phao tai sau này. Họ còn quả quyết rằng nàng mang một biểu cảm tập trung và đầy ác ý. Tôi tin rằng khi ấy nàng chỉ đang bực bội và đau đớn nhận ra những ánh mắt tò mò đầy khinh miệt của thứ công chúng thích soi mói tai tiếng ở thị trấn chúng ta mà thôi. Nàng vốn kiêu hãnh và không tài nào chịu đựng được sự khinh miệt. Nàng thuộc tuýp người dễ bùng nổ, nổi giận và chực chờ ăn miếng trả miếng ngay khi thoáng nghe thấy chút ý vị coi thường. Dĩ nhiên, trong đó cũng ẩn chứa một chút rụt rè, và cả nỗi hổ thẹn thầm kín trước sự rụt rè của chính mình, thế nên việc sắc thái giọng điệu của nàng liên tục biến đổi cũng chẳng có gì là lạ. Có lúc thì giận dữ, khinh miệt và cộc cằn, nhưng có lúc lại ánh lên một nét chân thành tự trách. Thỉnh thoảng nàng cất lời cứ như thể đang lao đầu vào một ván cược liều lĩnh; như thể đang nghĩ: “Mặc thây sự đời ra sao thì ra, tôi cứ nói tuốt...” Nhắc đến mối quan hệ quen biết với Fyodor Pavlovitch, nàng cộc lốc đáp gọn lỏn: “Toàn chuyện nhảm nhí, mà việc cụ cứ lẽo đẽo bám theo tôi thì có phải lỗi do tôi đâu chứ?” Nhưng chỉ một phút sau, nàng lại nói thêm: “Tất cả là lỗi tại tôi. Tôi đã đùa giỡn với cả hai người bọn họ — cả lão già lẫn hắn ta nữa — và chính tôi đã đẩy cả hai đến nông nỗi này. Tất cả là tại tôi nên cơ sự mới ra thế này đây.”

Cái tên Samsonov bỗng được nhắc đến. — “Đó là chuyện tư của người ta, chẳng can gì đến các người!” — nàng lập tức đốp chát lại với một vẻ thách thức hỗn láo. — “Cụ là ân nhân của tôi; cụ đã đùm bọc tôi khi trong chân tôi không có nổi một chiếc giày, khi gia đình đã hắt hủi đuổi tôi đi.” Vị Chánh án nhắc nhở nàng, dù rất lịch sự, rằng nàng phải trả lời thẳng vào các câu hỏi, không được lan man sang những chi tiết ngoài lề. Grushenka đỏ bừng mặt, đôi mắt lóe lên những tia giận dữ.

Chiếc phong bì đựng những tờ tiền thì nàng chưa từng tận mắt nhìn thấy, mà chỉ nghe “tên khốn nạn đó” kể lại rằng Fyodor Pavlovitch có một chiếc phong bì chứa ba ngàn rúp tiền mặt. — “Nhưng đó toàn là chuyện tào lao. Tôi chỉ đùa cợt thế thôi. Có cho vàng tôi cũng chẳng thèm bén mảng đến nhà lão.”

— Cụ thể là cô đang ám chỉ kẻ nào khi gọi là “tên khốn nạn đó”? — vị công tố viên gặng hỏi.

— Tên đầy tớ Smerdyakov chứ ai, kẻ đã sát hại chủ nhân rồi tự treo cổ hồi đêm hôm qua ấy.

Dĩ nhiên, người ta lập tức chất vấn nàng dựa vào đâu mà đưa ra một lời buộc tội chắc nịch như vậy; nhưng hóa ra nàng cũng chẳng có căn cứ nào cả.

— Chính Dmitri Fyodorovitch đã nói với tôi thế đấy; các người cứ việc tin anh ấy. Con đàn bà chen chân vào giữa chúng tôi đã hủy hoại anh ấy; ả ta là thủ phạm gây ra tất cả cơ sự này, tôi nói cho các người biết nhé — Grushenka bồi thêm. Nàng trông như đang run lên vì căm hận, và trong giọng nói mang đầy vẻ thù hằn.

Nàng lại được hỏi xem mình đang ám chỉ ai.

— Thì cô tiểu thư Katerina Ivanovna ngồi đằng kia kìa. Ả ta cho gọi tôi đến, mời tôi ăn sô-cô-la, tìm cách bỏ bùa mê tôi. Tôi nói cho các người hay, ả chẳng có chút liêm sỉ đáng mặt nào đâu...

Đến đây, vị Chánh án nghiêm khắc ngắt lời nàng, yêu cầu nàng hãy tiết chế ngôn từ. Nhưng trái tim của người phụ nữ đang ghen tuông ấy cháy bỏng cồn cào, và nàng chẳng màng màng gì đến việc mình đang làm nữa.

— Khi bị cáo bị bắt ở Mokroe, — vị công tố viên hỏi, — tất cả mọi người đều thấy và nghe thấy cô lao từ căn phòng bên cạnh ra và gào lên rằng: “Tất cả là lỗi tại tôi! Chúng ta sẽ cùng nhau đi Siberia!” Phải chăng khi ấy cô đã tin chắc rằng anh ta là kẻ sát hại cha mình rồi sao?

— Tôi chẳng nhớ nổi lúc đó mình cảm thấy thế nào nữa — Grushenka đáp. — Ai nấy đều la hét rằng anh ấy đã giết cha, và tôi cảm thấy đó là lỗi của mình, rằng chính vì tôi mà anh ấy mới ra tay sát hại cụ. Nhưng khi anh ấy khẳng định mình vô tội, tôi đã tin ngay lập tức, và cho đến tận bây giờ cũng như mãi mãi về sau tôi vẫn tin anh ấy. Anh ấy không phải kiểu người biết nói dối.

Fetyukovitch bắt đầu phần xét hỏi chéo. Tôi nhớ rằng trong số những câu hỏi, anh có hỏi về Rakitin và khoản tiền hai mươi lăm rúp “cô đã trả cho hắn để đưa Alexey Fyodorovitch Karamazov đến gặp cô.”

— Chẳng có gì lạ lẫm chuyện hắn nhận tiền cả — Grushenka khinh bỉ nhếch mép cười nhạt. — Hắn cứ nai lưng đến chỗ tôi xin tiền suốt thôi: ít ra thì tháng nào hắn cũng vơ vét từ tôi được ba mươi rúp, chủ yếu là để sắm sửa mấy thứ xa xỉ: chứ bản thân hắn thừa đủ điều kiện sống mà chẳng cần tôi trợ giúp.

— Điều gì khiến cô rộng rãi với ông Rakitin đến thế? — Fetyukovitch hỏi, bất chấp cử động tỏ vẻ không vừa lòng của vị Chánh án.

— Chà, hắn là họ hàng của tôi đấy. Mẹ hắn là chị em ruột với mẹ tôi. Chỉ có điều hắn luôn van nài tôi đừng hé lộ chuyện này với bất kỳ ai ở đây, vì hắn xấu hổ vì tôi chết đi được.

Sự thật này quả là một cú sốc hoàn toàn đối với tất cả mọi người; không một ai trong thị trấn hay trong tu viện, thậm chí ngay cả Mitya, hề hay biết về chuyện này. Tôi được kể lại rằng Rakitin ngồi đó mà mặt tái mét đi vì hổ thẹn. Trước khi bước vào phòng xử án, chẳng hiểu sao Grushenka đã láng gióng nghe ngóng được chuyện hắn từng đứng ra khai báo chống lại Mitya, thế nên nàng mới nổi giận. Toàn bộ hiệu ứng trước công chúng của bài phát biểu do Rakitin thực hiện, của những tình cảm cao cả nơi hắn, của những lời đả kích chế độ nông nô cùng sự hỗn loạn chính trị ở Nga — lần này rốt cuộc đã hoàn toàn tiêu tùng. Fetyukovitch vô cùng mãn nguyện: lại thêm một món quà trên trời rơi xuống. Phần xét hỏi chéo Grushenka diễn ra không lâu và dĩ nhiên, chẳng có chi tiết nào thực sự mới mẻ xuất hiện trong lời khai của nàng. Nàng để lại một ấn tượng hết sức khó ưa trong lòng công chúng; hàng trăm ánh mắt khinh miệt dán chặt vào người nàng khi nàng dứt lời khai và trở về chỗ ngồi, cách khá xa vị trí của Katerina Ivanovna. Suốt buổi xét hỏi Grushenka, Mitya hoàn toàn giữ im lặng. Anh ngồi thừ người như hóa đá, đôi mắt đăm đăm nhìn xuống sàn nhà.

Ivan được gọi lên lấy lời khai.