Sau khi xem xong bài phóng sự Đối thoại linh hồn với Bành Quốc Lương trên Thanh Giang nhật báo của Hoàng Tiểu Quang, ngực tôi như có một tảng đá khổng lồ đè lên khiến tôi không tài nào thở nổi. Tảng đá này không phải là thứ gì khác, chính là tảng đá khổng lồ mà Sisyphus(1) miệt mài đẩy lên đỉnh núi rồi lại rơi xuống chân núi, tảng đá này là hiện thân của sự hủ bại, tất cả những kẻ căm ghét cái ác đều là Sisyphus, vậy thì ai là chúng thần? Không còn gì nghi ngờ, chính là thể chế lạc hậu. Những kẻ chống tham nhũng không thể không vi phạm thể chế cũ, điều này không khác gì Sisyphus phạm chúng thần. Tề Tú Anh là một trong rất nhiều Sisyphus, tôi cũng là một trong số đó. Nhưng thể chế cũ không cho phép dừng lại để tán thán nó, giống như bài của tôi sau khi phát biểu dưới hội trường, thư ký đã chú thích trước: “Chỗ này vỗ tay, chỗ này nhiệt liệt vỗ tay, chỗ này vỗ tay một tràng dài”, thể chế cũ chính là thứ được kích hoạt bởi thực tế “tiếng vỗ tay vang lên, nhiệt huyết càng dâng trào”, biện pháp căn bản để chống tham nhũng là cải cách thể chế, điều này chẳng khác gì xác định tiếng vỗ tay là một tiếng ồn điển hình nhất, và “một tràng pháo tay dài chỗ này” đã trở thành một hình thức dân chủ hợp pháp, không được phép khiêu chiến. Nhưng nếu không khiêu chiến, hòn đá hủ bại này sẽ ngày càng lớn, cho nên, sẽ luôn luôn có người làm Sisyphus, không ngừng đẩy hòn đá khổng lồ này lên đỉnh núi, cho dù nó lại rơi xuống vô số lần, nhưng chỉ cần kiên trì, chúng ta cũng sẽ giống như Sisyphus, liên tục phát hiện ra ý nghĩa mới trong suốt cuộc đời cô đơn, đau khổ, hoang đường và tuyệt vọng. Hòn đá dưới sức đẩy của Sisyphus sẽ phát tán ra một vẻ đẹp sống động, cuộc đọ sức của Sisyphus với hòn đá khổng lồ này giống như một điệu nhảy tuyệt đẹp. Sisyphus say mê trong niềm hạnh phúc đó và sẽ không còn cảm thấy vất vả nữa, khi hòn đá khổng lồ kia không còn là gánh nặng trong lòng Sisyphus nữa, nó sẽ vĩnh viễn không bao giờ rơi xuống. Vậy là Sisyphus đã trở nên kiên cường hơn cả hòn đá, anh ta phát hiện ra, bản thân quá trình đấu tranh để chinh phục đỉnh núi đủ để khỏa lấp tâm hồn anh ấy. Đó là thần thoại Sisyphus, cũng sẽ là thần thoại chống tham nhũng. Trong câu chuyện thần thoại này, linh hồn của Bành Quốc Lương không còn sợ ánh sáng nữa, ông ta sẽ nhìn thấy ánh mắt kiên định của Sisyphus ngoái nhìn xuống dưới chân núi.

Đây là những dòng cảm xúc tuôn ra từ đáy lòng tôi sau khi đọc xong bài phóng sự của Hoàng Tiểu Quang, kể từ khi hành vi tham nhũng của Bành Quốc Lương bị phanh phui, có người hoài nghi vụ án này sẽ liên đới đến toàn bộ ê kíp lãnh đạo của thành phố Đông Châu, thậm chí sẽ liên đới đến cả bản thân tôi, và điều đó khiến tôi không thể không suy ngẫm. Có một điều chắc chắn là vụ án tham nhũng của Bành Quốc Lương đã tạo nên một cú sốc lớn gây phẫn nộ cho nhân dân Đông Châu, làm tổn hại đến lòng tin của quần chúng với đội ngũ viên chức Đông Châu, việc dư luận chĩa mũi nhọn về phía tôi là hoàn toàn có thể lý giải được, làm “con đầu đàn” của cả một ê kíp viên chức chính quyền, chỉ làm mỗi bản thân mình trong sạch thôi chưa đủ, còn phải khiến cho từng thành viên trong ê kíp đều đứng vững mới được coi là hoàn thành nhiệm vụ. Đương nhiên, để làm được đến mức “công việc phải đi lên, cán bộ không ngã xuống”, bản thân người đứng đầu như tôi phải có tấm lòng trong sáng vô tư, phải học cách khoan dung độ lượng. Nhìn lại quá trình biến chất của Bành Quốc Lương có liên quan trực tiếp đến sự thiếu khoan dung độ lượng của bản thân tôi, bắt đầu từ ngày hai chúng tôi cùng làm Phó Thị trưởng, cũng là ngày bắt đầu hục hặc đấu đá nhau. Nếu ngay từ đầu tôi khoan dung một chút, độ lượng một chút, nói chuyện nhiều hơn, kết nối nhiều hơn, nhắc nhở nhiều hơn, giúp đỡ nhiều hơn thì có lẽ Quốc Lương sẽ không đi ngày càng xa như thế. Nhất là từ sau khi tôi thừa nhiệm chức Thị trưởng thành phố Đông Châu, rõ ràng phát hiện ra Bành Quốc Lương cùng một số người khác có dấu hiệu biến chất, tôi lại không kịp thời ngăn chặn, thậm chí trong tiềm thức còn có chút hả hê, để đến nỗi Quốc Lương trượt dài xuống vực thẳm của sự tha hóa.

Trong bài phóng sự của Hoàng Tiểu Quang, Bành Quốc Lương nói tôi là người hiểu được bóng tối, tôi đâu phải là kẻ hiểu được bóng tối gì, tôi đơn giản chỉ là một kẻ thâm hiểm. Trong quá trình Bành Quốc Lương trượt dài xuống vực thẳm tha hóa, tôi không chỉ thấy chết không cứu, thậm chí còn biết chuyện Triệu Trung theo dõi Bành Quốc Lương, Ôn Hoa Kiên, Trần Thực đến Ma Cao đánh bạc, đã không có biện pháp để ngăn chặn, cũng không phê bình trừng phạt, rõ ràng biết mấy người Bành Quốc Lương đang chơi với lửa, lại còn đổ thêm dầu vào lửa, mỗi lần nghĩ đến sự thâm hiểm này tôi lại thấy sợ chính bản thân mình.

Giờ đây, do ảnh hưởng từ vụ án Bành Quốc Lương, đội ngũ viên chức Đông Châu dường như đều mắc phải “di chứng hậu chống tham nhũng”, một số phòng ban xuất hiện hiện tượng tiêu cực, “vẫn có mặt, vẫn vào phòng làm việc, nhưng lại không muốn làm việc”, hiệu quả công việc giảm rõ rệt. Phân tích nguyên nhân dẫn đến “di chứng” này, một số viên chức đã lẫn lộn giữa “tham gia vào nạn tham nhũng” và “làm việc”, cho rằng đứng mãi ở ven sông làm sao tránh nổi ướt giày, cho dù giày không ướt, thì đế giày cũng ướt, cho rằng nếu muốn làm tốt công việc, thì khó tránh nổi việc để giày bị ướt một chút, hai cái đó có liên quan mật thiết với nhau. Đi sâu phân tích thứ tư tưởng này có thể thấy ý thức công bộc của những viên chức này quá kém, thiếu tình cảm quần chúng, chỉ quan tâm đến chức vị của mình thăng hay giáng mà không màng tới trăm họ no ấm hay bần hàn; đó không chỉ là thiếu trách nhiệm với cá nhân, mà còn thiếu trách nhiệm với lợi ích của quần chúng. Bọn họ đã tách biệt “cần chính, thiện chính” với “liêm chính”, đặt chúng ở hai cực đối lập, rơi vào cạm bẫy tư duy của Hình Nhi Thượng học(2). Đây cũng là bóng đen của vụ án Bành Quốc Lương mang đến cho Đông Châu, muốn thoát khỏi bóng đen này, phải làm sạch chính bản thân mình trước.

Chính vì lẽ đó, Tỉnh ủy đã quyết định triệu tập đại hội giáo dục cảnh tỉnh cán bộ lãnh đạo Đảng và chính quyền toàn tỉnh. Sau khi đại hội kết thúc, Tề Tú Anh mời tôi đến phòng làm việc của cô ấy, nói muốn tặng tôi một món quà làm kỷ niệm. Vừa bước vào phòng làm việc, cô ấy liền lấy trong ngăn kéo một cuốn bút ký đựng trong chiếc cặp da màu đen, đưa cho tôi, rồi cất giọng thâm trầm gần như ra lệnh nói: “Giữ lấy làm kỷ niệm đi, để bên cạnh mình có thể thường xuyên cảnh tỉnh.”

Tôi nhận lấy cuốn bút ký lật qua, quả nhiên là bản sao cuốn Bút ký công chức mà Bành Quốc Lương đã sai Hồ Chiếm Phát giả mạo bút tích và giọng điệu của tôi để viết. Đây vốn là vật chứng mà Hồ Chiếm Phát định dùng để khống chế Bành Quốc Lương, là bằng chứng tốt nhất cho khả năng tha hóa của quyền lực đối với linh hồn con người.

Tôi bỏ cuốn bút ký vào cặp, xúc động nói: “Đồng chí Tú Anh, rất cảm ơn thành ý này của đồng chí đối với tôi, trong xử lý môi trường sinh thái tự nhiên, chúng ta thường phạm phải sai lầm là ô nhiễm trước rồi mới xử lý, nên thường phải trả một cái giá rất đắt; trong việc xử lý môi trường sinh thái chính trị, nếu chúng ta cũng phạm phải sai lầm chờ phạm tham nhũng rồi mới xử lý, thì cái giá phải trả còn cao hơn! Từ xưa đến nay, chống tham nhũng không phải là một quá trình tiêu diệt kẻ tham nhũng, mà là quá trình sáng lập nên một thể chế thanh liêm trong sạch, vì thế, chúng ta nên biến chống tham nhũng thành phòng tham nhũng, xây dựng thể chế, cơ chế mỗi công chức đều phải tiêm chủng ngừa trước khi nhiễm bệnh. Chỉ có như vậy mới có thể tránh xuất hiện những bài học đau đớn như Bành Quốc Lương! Nếu không bất kỳ quá trình làm sạch tham nhũng dù mạnh mẽ đến mức nào, kết cục của nó cũng chỉ có thể thay bè lũ quan lại vơ vét đục khoét cũ bằng tầng lớp thượng lưu mới nạo xương hút tủy của dân.”

Tề Tú Anh nghe tôi nói xong, trầm tư hồi lâu nói: “Vụ án Bành Quốc Lương đúng là có rất nhiều bài học kinh nghiệm đáng để chúng ta tổng kết, việc biến chống tham nhũng thành phòng tham nhũng như lời đồng chí nói, tôi hiểu chính là biến ‘mất bò mới lo làm chuồng’ thành ‘sửa nhà trước lúc trời mưa’ nhưng chống tham nhũng không phải là dùng chổi quét nhà, cũng không giống với việc xử lý môi trường sinh thái, thu hoạch cuối cùng của bất kỳ cuộc cách mệnh chống tham nhũng cấp tiến nào cũng là làm tổn hại đến chính cơ thể cách mệnh; và bất kỳ cuộc cải cách chống tham nhũng cấp tiến nào, đều ẩn chứa những nguy hiểm sâu xa. Thực tế, tôi cũng đã nghĩ thông rồi, dù cái giá phải trả của chống tham nhũng có lớn tới đâu thì đó cũng là một cuộc chiến chỉ được phép thắng không được phép bại. Vì thế, tôi đã chuẩn bị sẵn sàng để hy sinh tất cả, không phải vì bất cứ điều gì khác, mà chỉ vì cho trăm họ một xã hội trong sạch hơn.”

Lời của Tề Tú Anh tuy khiến người ta lạc quan, nhưng cũng khiến người ta chán nản, tôi liền dội ngay một gáo nước lạnh: “Đánh quỷ phải nhờ đến Chung Quỳ(3), vậy Chung Quỳ là gì? Phải chăng là chế độ? Người xưa dạy ‘không làm quan trong vòng tám trăm dặm’, đó là chế độ, đồng chí đã chuyển từ tỉnh K đến tỉnh Thanh Giang chính là đã khẳng định lời dạy đó. Không ai vừa sinh ra đã tồi tệ, công bằng mà nói, Bành Quốc Lương đã lập công lao lớn trong công cuộc cải cách mở cửa của Đông Châu, giờ đây ông ta thoái hóa biến chất, bị trừng trị nghiêm khắc, mất đi tính mạng, trong giáo dục cảnh tỉnh, chúng ta thường đổ hết trách nhiệm lên một mình cá nhân ông ta, nói nào là lơ là đổi mới thế giới quan, nhân sinh quan, nào là không xây dựng được một phòng tuyến chống biến chất vững chắc về mặt tư tưởng, điều đó là thiếu trách nhiệm, trầm trọng hơn nữa là thoái thác trách nhiệm. Thành thật mà nói, bản thân tôi cũng đang ngụy biện cho một hệ thống cứng nhắc, là biểu hiện của việc không có can đảm đổi mới chế độ, nếu có một chế độ tốt, Bành Quốc Lương sẽ không trượt sâu xuống vực thẳm đến vậy. Nhưng trong đội ngũ của chúng ta, dường như có rất nhiều người hoàn toàn chưa ý thức được điều này, có người không tham nhũng nhưng cũng bàng quan chắp tay sau đít, mắc phải chứng thiển cận, nghĩ rằng ‘sau khi tôi chết, cơn hồng thủy này sẽ ngút trời’, kẻ mang thân lãnh đạo có tư tưởng như vậy lại càng tồi tệ hơn, cho rằng tham nhũng là chất bôi trơn của thể chế cứng nhắc, bất kỳ cuộc cải cách theo hướng thị trường nào đều nghẹt thở trong một mớ những rào cản của thể chế cũ, cho nên rất dễ dung túng, buông lỏng cho tham nhũng, cho việc ‘đầu bếp tham ô cơm tập thể’ là lẽ đương nhiên, lại còn mỹ miều hóa rằng, tham nhũng có thể tránh cho tòa nhà cũ sụp xuống đột ngột, người soi gương không thể vì thấy mình xấu mà không soi gương nữa hoặc đập vỡ gương.”

Tề Tú Anh nghe xong, cau mày nói: “Đồng chí Nhất Hạc, lời của đồng chí khiến tôi nhớ tới một câu trong cuốn Người Trung Quốc xấu xí của nhà văn Bách Dương: ‘Để che đậy một sai lầm, người Trung Quốc đã phải dùng rất nhiều công sức, thế là lại tiếp tục tạo thêm nhiều sai lầm nữa để chứng minh rằng sai lầm đầu không phải là sai lầm.’ Câu nói này quá chí lý. Tôi luôn cho rằng, có đủ can đảm và sức mạnh tự phê bình, là thước đo quan trọng nhất để thăm dò quốc gia dân tộc có tự tin không, có vững mạnh không. Cảnh ngộ trước mắt của chúng ta hệt như cảnh ngộ trong bộ phim Mỹ Kẻ hủy diệt: Khi tất cả những người máy tàn ác đều đã bị hủy diệt thì vẫn còn một người máy cuối cùng chưa phát tác tàn ác, kẻ hủy diệt nào sẽ là người khống chế nó? Không phải bất kỳ kẻ hủy diệt nào cũng đều có can đảm để tự dấn thân vào lò luyện thép.”

Với một tâm trạng nặng nề, tôi rời phòng làm việc của Tề Tú Anh. Ngồi vào chiếc Audi, tôi vẫn suy ngẫm về câu nói cuối cùng của cô ấy. Khi lái chiếc Audi chầm chậm tiến ra cổng Ủy ban nhân dân tỉnh, bất giác tôi nhìn lại, tôi đã ra vào cánh cổng này không biết bao nhiêu lần nhưng chưa bao giờ tôi chú ý đến trên bức tường phù điêu trong cổng có bốn chữ lớn màu đỏ tươi “thực sự cầu thị”, ngày hôm nay bốn chữ lớn này đang tỏa sáng rực rỡ dưới ánh chiều tà.