“Tiểu Quang, một nửa khác của bóng tối là gì?” Đây là câu đầu tiên Bành Quốc Lương hỏi tôi khi ông ta và tôi mặt đối mặt. Tôi biết ông ta thích hút thuốc Trung Hoa gói mềm, trong trại giam Xương Sơn, rất nhiều nhu cầu vật chất của Bành Quốc Lương đều có thể được đáp ứng, nhưng riêng thuốc lá, theo quy định viên chức bị quản thúc không được hút. Vì thế, chỉ những lúc xét hỏi hoặc trò chuyện cá biệt, Bành Quốc Lương mới có cơ hội xin người khác một điếu hút cho đỡ thèm. Trước đó, theo ủy thác của cậu em trai, tôi đặc biệt mua cho ông ta một gói, tôi nghĩ đây có lẽ là lần xa xỉ cuối cùng của ông ta trên đời này. Nghe em trai tôi nói, trước đây, mỗi khi Bành Quốc Lương hút thuốc, cậu ấy đều nhanh tay lẹ mắt châm lửa cho ông ta, Bành Quốc Lương chưa bao giờ tự châm cho mình.
Đoán biết chẳng còn mấy ngày nữa Bành Quốc Lương sẽ phải lên đường, trước đó, khi phỏng vấn Bí thư Ủy ban kiểm tra Tỉnh ủy Tề Tú Anh, tôi có hỏi riêng về phương thức tử hình Bành Quốc Lương, bà ấy nói biện pháp thi hành là tiêm thuốc độc, dù sao cũng nhân đạo hơn so với xử bắn.
Đối diện với tội phạm tử hình, tôi sao có thể trả lời được “Nửa khác của bóng tối là gì?” đây? Để cho xong chuyện, tôi vừa bắt chước em trai tôi châm cho ông ta một điếu thuốc, vừa an ủi: “Tôi chỉ biết ánh sáng là một thứ tương tự như bóng tối.”
Bành Quốc Lương cười tuyệt vọng: “Đối với một người sắp bị xử bắn, nửa khác của bóng tối chỉ có thể là bóng tối. Cảm ơn cậu, Tiểu Quang, trước khi chết cậu còn có thể cho tôi chút tôn nghiêm được một lần hút thuốc.”
Lần phỏng vấn này tôi không muốn nói nhiều về tội trạng của Bành Quốc Lương, cũng không muốn ôm cái tâm lý cười trên nỗi đau của người khác, xem ông ta là một phạm nhân tội tác tày trời. Tôi biết rõ một “tội phạm tử hình” như Bành Quốc Lương, trong sâu thẳm chắc chắn sẽ có rất nhiều điều khó nghĩ, đó là những điều gì? Đó mới là thứ mà tôi muốn, hơn nữa nó cũng rất giá trị. Nhưng nếu dùng thái độ khinh miệt hoặc tâm lý dồn vào bước đường cùng để khai thác, thì rất khó khiến Bành Quốc Lương bộc bạch lòng mình, phương pháp duy nhất chính là cho ông ta sự tôn nghiêm.
Chúng ta thường nói cuộc đời là vô giá, dù Bành Quốc Lương có dùng cuộc đời vô giá đó để chuộc tội, thì sau khi chuộc tội ông ta sẽ không còn tội nữa, vậy thì xét về nhân cách tôi và ông ta là bình đẳng, tôi cho rằng như vậy mới là nhân đạo thực sự. Thực ra, người ta chiến đấu giành giật vì cái gì? Nhiều người cho rằng vì quyền thế, địa vị, danh dự, tiền bạc, trên thực tế những thứ này đều là vật phụ thuộc của tôn nghiêm, con người ta sống trên đời quan trọng nhất chính là sự tôn nghiêm. Đối với Bành Quốc Lương, đến mạng còn không giữ được, thì đào đâu ra tôn nghiêm chứ? Nhưng tôi cho rằng, ông ta sẽ nhìn thấy một tia sáng trong bóng tối, không đến nỗi hoàn toàn tuyệt vọng, rằng nửa kia của bóng tối vẫn là bóng tối.
Tôi thừa nhận số phận Bành Quốc Lương rất đáng thương, nhưng điều đáng thương hơn là chẳng ai ý thức được điều đó, dưới thể chế hiện hành, bất kỳ người nào ngồi lên vị trí của Bành Quốc Lương đều có thể giẫm vào vết xe đổ của ông ta. Chúng ta có tư cách gì để khinh bỉ ông ấy chứ? Cái cách tư duy chó chê mèo lắm lông này có lẽ nào chính là nửa bên kia của bóng tối mà Bành Quốc Lương nói? Nếu quả thực như vậy, thì cái nửa này thật quá đáng thương, có lẽ những người như Bành Quốc Lương sẽ bị cái nửa này đẩy xuống vực thẳm.
Bài đầu tiên trong Tam tự kinh dạy: “Nhân chi sơ, tính bản thiện”, tôi chưa bao giờ cho là như thế cả, nhưng tôi cũng không cho rằng “nhân chi sơ, tính bản ác”, mà cho rằng “nhân chi sơ, tính hướng thiện”, những người như Bành Quốc Lương không thể ngay từ đầu đã là cái cây bị thối gốc được, vậy thì tại sao một cái cây sinh trưởng khỏe mạnh lại biến thành một cây gỗ chết? Đó mới là mấu chốt của vấn đề.
Để có được câu trả lời, tôi lại châm cho ông ta một điếu thuốc, và hỏi với giọng thỉnh giáo: “Vậy ông cho rằng ánh sáng là gì?”
Bành Quốc Lương hít một hơi thật dài rồi nói: “Ánh sáng chính là thể chế, mà thể chế là thượng đế, thượng đế nói muốn có ánh sáng, thì sẽ có ánh sáng. Vì thế ánh sáng là tôn giáo, là tín ngưỡng, là tượng trưng chính trị khiến người ta mê cuồng. Ánh sáng là câu chuyện thần thoại có hình thái ý thức, càng là tiêu chí tuyệt đẹp của Utopia (xã hội không tưởng). Tôi từng là kẻ sùng bái, theo đuổi ánh sáng, sau đó lại trở thành kẻ hưởng lợi và tạo ra ánh sáng, và hiện tại tôi là kẻ hy sinh cho ánh sáng, nói với cậu một câu chân tình, trong bản khai Tội trạng và sám hối, tôi viết mình là kẻ chịu ảnh hưởng bởi chủ nghĩa tôn thờ đồng tiền của giai cấp tư sản, coi thường việc cải tạo thế giới quan, nhân sinh quan và giá trị quan, thực tế đó đều là tán dóc, liên quan gì đến giai cấp tư sản, thể chế của chúng ta đã quen đổ trách nhiệm lên phương thức sống của giai cấp tư sản. Thế giới quan, nhân sinh quan, giá trị quan của tôi thực chất là bị ánh sáng quá mạnh bóp méo, ánh sáng quá sáng làm tôi mù mắt, tôi chính là một kẻ mất phương hướng như vậy. Tôi không chỉ bị ánh sáng quá mạnh rọi mù mắt, mà còn bị ánh sáng thiêu cháy linh hồn. Có thể các cậu cho rằng ánh sáng rất vĩ đại, nhưng vì vị trí của chúng ta khác nhau, nếu cậu đứng trên vị trí của tôi, cậu sẽ nhìn thấy rõ những bụi bặm thấp hèn được chiếu rọi bởi thứ ánh sáng cao quý đó, và tôi lại cho rằng những bụi bặm thấp hèn đó cũng là một phần của ánh sáng, hoặc chính là ánh sáng, kỳ thực những hạt bụi này là mảnh vỡ của bóng tối ẩn giấu trong ánh sáng, giờ đây tôi mới hiểu ánh sáng chẳng qua chỉ là sự ngụy trang của bóng tối.”
Tôi luôn cho rằng chỉ số ít người có thể hiểu rõ tính chất phức tạp của ánh sáng, hơn nữa số ít người này phải là những kẻ trải qua sự tôi rèn của lễ rửa tội. Mặc dù không có cùng quan điểm với Bành Quốc Lương nhưng có một điều tôi có thể khẳng định chắc chắn, thể xác của ông ta tuy còn, nhưng linh hồn đã phải chịu đựng sự giày vò của địa ngục. Kể từ thời khắc tôi biết Bành Quốc Lương bị kết án tử hình, tôi đã tự truy vấn mình rằng, hình phạt nghiêm khắc liệu có thể ngăn chặn được hủ bại và phạm tội hay không. Nếu có thể, tại sao Chu Nguyên Chương dùng hình phạt tàn bạo lột da rút xương, cũng không thể ngăn cấm được quan quân bóc lột vơ vét của dân? Về điểm này, không thể tìm ra câu trả lời trong thể chế lạc hậu, thể chế lạc hậu có thể biến bất cứ người nào thành chuột, có lẽ đây là nguyên nhân căn bản khiến Bành Quốc Lương một mực cho rằng mình là vật hy sinh của thể chế. Tôi không ngờ người sắp chết lại sợ hãi đối với ánh sáng đến vậy, lẽ nào cái thứ đến bất ngờ này lại thực sự là tai họa của sự ngụy trang sao?
“Ông là vật hy sinh của ánh sáng, vậy Lưu Nhất Hạc là gì?” Tôi dò xét.
“Là người hiểu được bóng tối. Đây cũng là điểm tôi khâm phục nhất ở ông ta.” Bành Quốc Lương nói.
Em trai tôi từng nói với tôi, trên quan trường, Bành Quốc Lương luôn cho rằng Lưu Nhất Hạc là kẻ thù chính trị của mình, hai người bản lĩnh ngang nhau, nhưng trước sau Bành Quốc Lương luôn thua Lưu Nhất Hạc nửa nhịp, chính vì vậy suốt một thời gian dài ông ta luôn ôm mối hận “trời sinh Du sao còn sinh Lượng”, thật không ngờ đến giờ phút này khi nhắc đến Lưu Nhất Hạc, Bành Quốc Lương lại khâm phục tự đáy lòng.
Tôi chưa hiểu hỏi tiếp: “Khâm phục ông ta về điều gì?”
Bành Quốc Lương thẳng thắn nói: “Tôi đã sớm biết ánh sáng là thứ vật chất còn tối hơn cả bóng tối, ánh sáng không thể bị ánh sáng chiếu rọi, tách khỏi bóng tối ánh sáng sẽ trở nên vô nghĩa, tôi biết điều này quá muộn, đến lúc bị tuyên án tử hình mới hiểu, nhưng tất cả đã muộn rồi, chỉ có thể đi đến cõi tối vĩnh hằng, chốn địa ngục để hồi ức về ý nghĩa của ánh sáng mà thôi.”
Dường như Bành Quốc Lương vẫn có sự khát khao đối với bóng tối, tôi rất muốn biết lý giải của ông ta về địa ngục, liền tiếp tục dò xét: “Vậy theo ông, địa ngục là gì? Và thiên đường là gì?”
Bành Quốc Lương ném đầu lọc xuống đất, dùng bàn chân mang xiềng dụi tắt nó, nói với giọng khinh miệt: “Chớ nên cho rằng trên thế gian này thực sự có thiên đường và địa ngục, nói thật với cậu, đều là ảo tưởng. Đừng nghĩ rằng sau khi tôi chết sẽ phải xuống địa ngục, đều là trò lừa bịp hết. Tục ngữ có câu, người chết như đèn tắt, chết là chết, chết là hết!” Nói xong lại chìa tay xin tôi thêm điếu thuốc nữa.
Tôi cảm thấy trong nỗi tuyệt vọng của Bành Quốc Lương có một chút bất lực, tôi dò xét: “Ông tiếc nuối sao?”
Ông ta im lặng hồi lâu rồi mới cất giọng đau khổ nói: “Tôi cảm thấy nếu như được giữ lại tính mạng để tôi sám hối tội ác của mình trong nhà giam, cọ rửa linh hồn tôi bằng thời gian đằng đẵng, để làm gương cho kẻ sau, lẽ nào như vậy lại không tốt hơn loại trừ thể xác của tôi, chẳng phải sẽ có ý nghĩa hơn với xã hội hay sao? Ở các quốc gia phát triển phương tây, cậu đã từng nghe thấy có người tham ô nhận hối lộ bị tuyên án tử hình, lấy đi tính mạng chưa? Dùng tử hình để ngăn chặn tham nhũng chẳng những viển vông, mà một số người rồi sẽ phải nếm quả đắng gậy ông đập lưng ông. Nếu nói là tiếc nuối, thì điều tôi nuối tiếc là có lỗi với em trai cậu, em trai cậu đã hạ thấp mình để làm thư ký cho tôi, bao đời nay chức Tỉnh trưởng và Thị trưởng không phải do cấp trên bổ nhiệm, mà là do công dân trực tiếp bầu cử, Tiểu Minh nhất định sẽ bộc lộ tài năng. Nếu cạnh tranh trong thể chế này, e rằng tôi không phải là đối thủ của cậu ấy.”
Rõ ràng Bành Quốc Lương có chút áy náy với em trai tôi, nhưng ông ta hoàn toàn không ý thức được rằng, ông ta đã hủy hoại sự nghiệp chính trị của em tôi rồi. Trên quan trường, giữa lãnh đạo và thư ký luôn là mối quan hệ có phúc cùng hưởng, có họa cùng chịu, người ta đã quen với cách nghĩ gần mực thì đen, gần đèn thì rạng. Dưới thể chế cũ, ánh sáng mạnh sẽ dùng khả năng chiếu rọi hoàn hảo để tuyên bố chiếm hữu hoàn toàn thể xác và linh hồn, một khi bị ánh sáng ném vào bóng tối thì hãy đợi để bị đẩy xuống vực thẳm còn đáng sợ hơn cả bóng tối. Có lẽ em trai tôi nhất định phải trải qua niết bàn một lần, nếu không thì chẳng thể tái sinh. Chủ nghĩa lý trí, đặc biệt là chủ nghĩa thực dụng đã xem kinh nghiệm của ánh sáng mạnh thành chân lý, nhưng lại che đậy một sự thật cơ bản, rằng nguồn sáng luôn là bóng tối của nhân tính.
“Em trai tôi đã từ chức rồi, sau khi ông xảy ra chuyện, linh hồn của cậu ấy lúc nào cũng phải chịu đựng sự giày vò như ở địa ngục, nếu cậu ấy tiếp tục ở lại chính giới thì vẫn chỉ có thể lặp lại cách sống trước đây, đối với cậu ấy khác nào sống đời vô nghĩa. Chẳng giấu gì ông, từ chức là chủ ý của tôi, em trai tôi chỉ có một con đường ‘hãm vào đất chết thì sau đó mới sống’ này thôi.”
Câu nói của tôi khiến Bành Quốc Lương có vẻ hối hận, ông ta nói với vẻ đầy day dứt: “Tôi cho rằng em trai cậu theo tôi không lâu, sẽ không phải chịu đựng quá nhiều liên lụy, thật không ngờ… tôi nghĩ mãi không ra sau này cậu ấy sẽ làm gì?”
Tôi dập tắt điếu thuốc trên tay rồi trầm ngâm nói: “Tôi cảm thấy lần vấp ngã này sẽ là kinh nghiệm suốt đời cho chú ấy, với tài hoa của cậu ấy, tương lai thành tựu văn chương sẽ không thua kém tôi đâu.”
Bành Quốc Lương thở dài than: “Em trai cậu có cốt cách thiên phú của một nhà chính trị, thật đáng tiếc! Nhưng làm nhà văn cũng tốt, dùng bút kể câu chuyện của tôi, cũng có thể cảnh tỉnh người sau, đó cũng xem như một kỷ niệm khó quên.”
Bành Quốc Lương nói xong, ánh mắt ảm đạm của ông ta dường như lóe lên một tia sáng. Tôi lại châm cho ông ta thêm một điếu thuốc, ông ta tham lam hút một hơi thật dài, dường như không phải đang hút thuốc mà là đang ảo tưởng thông qua ngọn lửa tàn của điếu thuốc để kết đồng minh với bóng tối, ông ta biết rõ, bóng tối mới là bản chất thực sự của tồn tại. Chỉ tiếc rằng, ông ta biết điều này quá muộn.
