Ngày 3 tháng 5

Bữa cơm trưa vừa xong, Ba tôi đang đọc báo bỗng reo lên : « Này ! Cụ giáo Tám hãy còn sống đây này ! Báo đăng cụ được thưởng Học chính bội tinh đây này… »

Mẹ tôi đang ngồi khâu ngửng lên : « Vậy ư ? Có lẽ năm nay cụ nhiều tuổi lắm rồi nhỉ ? Cụ được thưởng xứng đáng quá ! Thật là một nhà đạo đức, suốt đời tận tụy với chức nghiệp. Thế giờ cụ ở đâu ? »

Cha tôi nhìn vào tờ báo để kiếm địa chỉ của cụ : « Cụ về hưu ở làng Phúc Hải. Có lẽ đó là quê cụ… Mai nhớ đánh thức cha con tôi dậy sớm. Nhân ngày chủ nhật, ta đi thăm cụ và mừng cụ nhân thể… Thầy giáo cũ của Ba đây, Dũng ạ. Mai Ba cho con cùng đi ».

Rồi suốt buổi hôm ấy, cha tôi luôn nhắc đến cụ.

Chín giờ sáng hôm sau, chúng tôi đã tới quê cụ. Trên xe lửa, cha tôi nói : « Đã gần 30 năm nay, Ba chưa gặp thầy giáo cũ. Đó là thầy giáo đầu tiên của Ba ở lớp Năm, trường hàng Than. Trước kia cụ yêu Ba lắm, mà Ba quý cụ cũng chẳng khác gì bố đẻ. Ba còn nhớ những lời cụ khuyên, cả những lời cụ mắng nữa, cùng là những thói quen, tính nết, dáng điệu của cụ. Ba còn nhớ có lần chí chóe đánh nhau với bạn ở trong lớp. Lúc gần về, cụ sai Ba cầm giấy lên gác cho ông nội con – hồi đó dạy lớp Nhì ở trên gác – Ba hí hửng cầm giấy lên, thì ra đó là một bản cáo trạng với những chữ : « Thọ vừa đánh nhau với bạn. Tôi đã véo tai hai cái rồi ».

Ba tôi tủm tỉm cười một mình. Trước kỷ niệm đã qua, rồi bùi ngùi nói tiếp : « Ba chưa từng thấy ai yêu nghề như cụ, đến nỗi suốt một niên học, dù đau ốm, bận việc thế nào cũng không chịu nghỉ một ngày. Thật là một nhà mô phạm đã đào tạo biết bao nhiêu học sinh nên người, đáng để cho chúng ta tôn thờ, kính mến ».

Chúng tôi không phải hỏi thăm nhiều. Nhà cụ cũng dễ tìm, ở ngay phía sau đình. Qua một cái ngõ gạch quanh co thì đến nhà. Một ông cụ râu tóc bạc phơ, chống gậy trúc đứng tựa cổng, nhìn xuống ao bèo.

Cha tôi khẽ reo lên : « A ! cụ kia rồi ! »

Thế là cha tôi ngả mũ cầm tay, săm săm tiến đến, ôm chầm lấy cụ : « Lậy thầy ạ. Thầy còn nhớ con không ? »

Cụ giáo ngạc nhiên, trố mắt nhìn : « Tôi không dám, chào Ngài ».

Cha tôi nắm lấy tay cụ, nghẹn ngào : « Thầy không nhận ra con ư ? Con là Thọ đây mà ! Học trò cũ của thầy ở trường hàng Than đây mà ! »

- Thế à ?… quý hóa quá… thế mà tôi quên mất đấy ! Chết chửa, mời Ngài… mời ông quá bộ vào chơi. Các ông không chê thầy nghèo quá bộ đến thăm thế này, thật là quý hóa quá !

Nhà cụ là một ngôi nhà ngói nhỏ, ba gian, hai chái, có ao trước vườn sau, mát mẻ, yên tĩnh.

Tôi theo cụ vào gian giữa ; đồ đạc sơ sài, nhưng ngăn nắp, sạch sẽ, tỏ ra cụ sống một cuộc đời đạm bạc.

Thấy khách lạ, một đứa cháu nhỏ đứng lên đi đun nước.

Cụ giáo bỗng vỗ vai Ba tôi cười : « Tôi nhớ ra rồi ! Ông là con trai cụ giáo Phú phải không ? Lâu quá nhỉ ? Cụ giáo nhà bây giờ ở đâu ?… Cụ có mạnh không ? »

Rồi cụ lẩm nhẩm tính : « 1927 đến giờ… Ngót 30 năm rồi còn gì ? Thế nào ? anh trông thầy có già nhiều không ? Tính ra vừa 30 năm dạy học. Từ ngày được về hưu, thầy về nghỉ quê nhà, theo tiền nhân : « Một mai, một cuốc, một cần câu » tiêu dao ngày tháng, hà, hà… chờ ngày xuống lỗ, anh ạ ! »

Nước đã mang lên, Ba tôi rót vào ấm xong hỏi thăm sức khỏe cùng là gia sự của cụ. Cụ vừa thông điếu, vừa nói : « Hiện giờ tôi ở đây có một mình, với vài đứa cháu ngoại nhỏ. Hai anh lớn thì hiện giờ ở trong quân đội cả, lâu lâu mới về thăm nhà. Con gái thì đi lấy chồng xa. Tôi giữ lại thằng cháu để làm vui cảnh già. Sinh sống đã có vài ba mẫu ruộng, mấy luống rau vườn với số lương hưu, thanh bạch lắm, anh ạ. Được một đời chưa từng làm gì trái lý, về già lương tâm yên ổn, thôi thế cũng đủ… Quãng đời đã đi gần hết, ngoảnh mặt nhìn lại, được cái không có điều gì đáng tiếc… »

Sau một tuần nước, cụ tiếp : « Tôi còn nhớ hồi nhỏ, anh nói ngọng líu, ngọng lìu. Dạy cho anh nói được L với N thật là khó nhọc. Anh ngồi đầu bàn, ngay bên cửa sổ, mắt lúc nào cũng nhìn ra ngoài, ngắm hoa rơi, bướm lượn, phải phạt đến chết mà vẫn không chừa… »

Cụ thở dài nói tiếp : « Chốc đã 28,29 năm trời ! Chóng thật ! Tôi về đây đã được hơn sáu năm rồi thỉnh thoảng cũng được vài các anh nhớ đến thầy cũ đến thăm. Anh nào cũng làm nên cả ; thật là đáng mừng. Thế giờ anh làm gì rồi ? »

Cha tôi nói làm nghề dạy học, rồi hai tay cầm bọc sách đưa ra biếu cụ. Cụ đón lấy, giở từng quyển ra xem, rồi vuốt râu cười : « Hay lắm ! Hay lắm ! Anh chọn nghề đó thật là hay. Tôi lấy làm mừng thấy anh theo nghề của ông cha, rồi lại có công viết những loại sách giáo khoa này ! »

Cụ rung đùi, rót nước ra chén : « Cái nghề dạy học tưởng như tầm thường, mà thật cao quý lắm anh ạ. Chỉ có những kẻ bất nhân mới dám mở mồm khinh nghề dạy học. Thế mà hơn cả luật sư, bác sĩ đấy !… Song anh phải giữ gìn sức khỏe lắm mới được, vì cái nghề « bán phổi » ấy tiêu mòn sức khỏe của ta một cách tai hại. Trông anh cũng yếu lắm đấy, không được như người ta đâu… »

Cha tôi tuy vâng dạ nhưng hiểu rằng cụ khuyên như thế mà chính cụ, cụ đã hy sinh đến quên cả thân mình.

Một lát, cụ đưa Ba tôi ra ngồi trước hè, dưới giàn thiên lý : « Anh ạ, hôm nhận được giấy báo về hưu mà tôi lặng người đi, tưởng như đời mình đã tắt, chẳng khác cảnh trời chiều đang xuống, chờ bóng đêm chùm lấy mang đi ».

Nếu bây giờ tôi trẻ lại, hỏi tôi muốn làm gì, tôi xin mạnh bạo trả lời : « MUỐN NGHỀ DẠY HỌC ».

Giờ tôi chỉ còn mấy chồng sách cũ làm vui ; vài quyển vở học sinh, dăm tập HỌC BÁO, tất cả điều cất kỹ trong tủ kia, thỉnh thoảng lấy ra xem, nhớ lại những ngày vui bên đàn trò nhỏ. Cũng có anh chăm chỉ nết na, cũng có anh nghịch ngợm, hỗn hào, nhưng anh nào thầy cũng thương, cũng nhớ.

Cụ bước vào trong nhà lục lọi một lúc, đưa cho cha tôi một quyển vở cũ, bìa đã phai mầu : « Anh có biết quyển vở này của ai không ? »

Cha tôi đỡ lấy, giở ra xem, rồi nước mắt cứ ràn ra : « Này Dũng ! Đây là tập vở cũ của Ba hồi học lớp cụ. Đây là dòng chữ đỏ của cụ phê. Đây là bài tính khó bị « zô » vì tội đi « cóp ». Nhìn đến nó, Ba lại chạnh lòng nhớ đến mẹ già, đêm đêm dạy Ba làm tính, nhẫn nại giảng đi giảng lại cho Ba nghe thế nào là tiền lỗ, thế nào là tiền lãi, mà Ba quên vẫn hoàn quên… »

Cụ giáo rót thêm nước vào ấm, bảo cha tôi : « Cứ giở chồng sách cũ là bao nhiêu kỷ niệm xưa, bao nhiêu hình ảnh cũ lại hiện ra. Lớp này qua, lớp khác đến, hàng nghìn vạn học sinh kế tiếp nhau ngồi trên một chiếc ghế, học cùng một bài, trong cùng một căn buồng, qua năm này sang năm khác… Ôi chao ! Cả một đời lăn lộn trong nghề, chỉ còn lại có bấy nhiêu ! »

Cha tôi đứng lên, nghẹn ngào nắm lấy tay thầy cũ : « Thưa thầy không… Cuộc đời thầy tuy thanh bạch nhưng nói lên nhiều những hy sinh. Sự nghiệp thầy tuy âm thầm, nhưng vẫn còn sống mãi trong lòng chúng con. Chúng con mới lặn lội tìm đến thăm thầy với cả một tấm lòng biết ơn tha thiết, và để thưa với thầy rằng : Chính nhờ ơn thầy, chúng con mới được có ngày nay ».

Cụ giáo nghe nói, cúi mặt xuống ; nhưng sau đôi kính trắng, tôi trông rõ hai giọt nước mắt long lanh. Khuôn mặt khô héo già nua, như tươi lại sau trận mưa xuân.