Ngày 11 tháng 6

Hôm nay chủ nhật, Ba tôi dẫn tôi cùng với anh Sinh tới tòa Đô-sảnh để dự lễ phát thưởng cho toàn thể những lớp Bình dân trong quận III vừa mãn khóa.

Vì đây là khóa trung cấp nên được tổ chức rất là long trọng. Gian phòng rộng lớn như thế mà đông nghịt những người. Dãy bên trái dành riêng cho quan khách và người đến xem. Dãy bên phải là chỗ của các học viên được thưởng, già có, trẻ có.

Gian phòng khánh tiết hôm nay được trang hoàng lộng lẫy. Ảnh Tổng Thống treo cao trên tường, giữa 2 lá quốc kỳ, rải từ trần xuống đến đất. Trên bàn thờ Tổ Quốc, lư trầm đang tỏa khói xanh làm cho phiên họp đượm màu cổ kính.

Trong đám quan khách, tôi nhận thấy ông Hiệu trưởng trường tôi – ông không vắng mặt những buổi như thế này bao giờ – cả thầy giáo lớp Nhì và cô giáo lớp Năm. Góc bên kia có anh Tư Húi đang ngồi nép vào với bà mẹ. Trông thấy tôi, anh mỉm cười, làm « mắt lắc » chào tôi.

Sau bài quốc ca là một bài diễn văn khai mạc ngắn, trong đó nhắc lại công cuộc chống nạn thất học của Chính phủ và ca ngợi lòng hiếu học của giới cần lao…

Rồi cuộc gọi tên bắt đầu. Người được phần thưởng DANH DỰ của khóa này không phải là một thanh niên, hay một người trọng tuổi. Cũng không phải là một cụ già như kỳ trước. Lúc nghe gọi : « Cậu Võ văn Bát, 14 tuổi, đỗ đầu, phần thưởng danh dự của Tổng thống » thì tất cả mọi người đều ngạc nhiên, vỗ tay hoan hô nhiệt liệt. Rồi thấy một cậu bé người loắt choắt, mặt xạm đen vì cháy nắng, bước lên.

Trông gương mặt quen quen, thì anh Sinh bỗng chợt nhớ ra là thằng bé đánh giày dạo nọ, khiến tôi phải phục anh là tài nhớ. Trông cu cậu hôm nay bảnh quá, hèn nào chúng tôi không nhận được ra ! Cái áo sơ mi tuy điểm miếng vá ở vai mà được giặt, là sạch sẽ, thêm đôi giày da bóng nhoáng dưới chân, mà có lẽ nó đã mang hết công phu nghệ thuật và kinh nghiệm của nghề ra để chải. Tôi nghĩ thầm : « Có lẽ nó bôi hết một hộp kem chứ không chơi ! »

Nhưng ông trưởng ban đã đứng ra trước máy vi âm : « Thưa quí vị, giới thiệu tên của em này chưa đủ. Các ngài cũng nên biết em nhiều thêm một chút, vì đó là một gương nhẫn nại hiếm có, đã được Tổng thống ban khen, và đáng cho chúng ta khuyến khích ».

Em Bát đây mồ côi cha từ thuở lên ba. Sống trong gia đình cùng túng, em cũng như bao trẻ khác đồng hoàn cảnh, không được đi học, và bắt đầu từ năm 11 làm nghề đánh giầy để sinh nhai.

Có chí muốn học, em thường say sưa ngắm những trẻ nhỏ trạc tuổi em, hàng ngày tung tăng cắp sách đến trường. Nhưng vì tuổi còn non, lại sớm phải lầm than vất vả, nên suốt hai năm trời nay ốm mai đau.

Mãi đến năm 13, nghề của em đã thạo, sức lực cũng thêm cứng cáp, em quyết tâm bắt đầu học chữ.

Trong khi các bạn đồng nghiệp của em chơi đùa hư hỏng, thì em vừa làm vừa học, mặc cho chúng chế riễu, có khi đánh đập em nữa. Bút của em là cái lông gà vót nhọn, mà sách của em là những mảnh giấy trắng góp nhặt ở bên đường. Chữ nào không biết thì đã có những ông thầy riêng là những ông khách chải giầy. Bảng đen của em đã có cái nắp hộp gỗ, đựng đồ dùng.

Em mê mải với việc học, và bất cứ chỗ nào cũng là lớp học của em : dưới gốc cây, ngoài đầu hè, trong xó chợ… Những ngày mưa, em lần đến các trường, đứng nhòm bên cửa lớp để nghe.

Cứ thế rồi em biết đọc, biết viết, biết cả làm tính nữa. Đến khi bà mẹ thấy con ham học bèn cho em theo lớp Bình dân, khóa trung cấp, cao hơn. Ở đây, các giảng viên đều phải công nhận em là xuất sắc, nên hết lòng để tâm giảng dạy thêm cho.

Thế rồi, với một lòng ham học hiếm có, một chí nhẫn nại phi thường, em luôn luôn đứng đầu trong các kỳ thi để đến hôm nay được hân hạnh ra mắt quí ngài và lĩnh tặng phẩm của Tổng thống ban cho…

Thưa quí Ngài ! Chúng tôi xin giới thiệu lần nữa : Đây, em bé Võ văn Bát !

Ông chưa nói dứt câu, tiếng vỗ tay đã nổi lên như sấm. Cậu Bát sướng mê cả người, cứ đứng đờ ra. Ông Giám Đốc Dân học vụ tự tay gắn huy chương Tổng Thống vào ngực cho nó, trong khi một vị khách trao gói phần thưởng, có bọc giấy bóng, và buộc băng kim tuyến bên ngoài.

Một bà ngồi hàng đầu bỗng bước lên, cúi xuống hôn nó, rồi ngoảnh mặt về phía khán giả, bà nói : « Tôi xin phép các Ngài tặng thêm cho em một ngàn đồng để may mặc, và từ nay tuyên bố nhận đỡ đầu cho em đi học đến nơi đến chốn… »

Tiếng vỗ tay nổi lên như sấm. Lúc nó ôm chồng sách bước xuống, mắt nó đã nhòa lệ. Để mừng nó, tôi vỗ tay đến rát bỏng lên.

Rồi tiếp đến những người khác. Đây là những người thợ ngượng nghịu trong bộ quần áo mới là thẳng nếp. Nó là các bà bán hàng, tươi cười mà vẫn không dấu được vẻ e lệ sượng sùng. Mỗi người được lĩnh một tập sách tự tay các vị tân khách trao cho. Tiếng vỗ tay từng hồi nổi lên rầm rập.

Trong số những người được thưởng có cả ông Phó cạo, tay ôm chồng sách, cái đầu hói cúi xuống để cám ơn. Tôi quay lại thấy anh Tư Húi đang chăm chú nhìn thầy anh bằng con mắt cảm động, pha nỗi hân hoan.

Tôi còn đang mải trông ông, thì tiếng vỗ tay lại ran lên. Đó là bác gác trường tôi, được phần thưởng khuyến khích. Bác sung sướng, hướng về phía ông Hiệu Trưởng, khẽ ngả đầu như muốn nói cảm ơn. Rồi lúc bước xuống bục, nhìn chúng tôi, bác nháy một cái làm chúng tôi lại phải vỗ thêm một tràng pháo tay nữa để hoan nghênh bác.

Lúc ra về, ai cũng cảm thấy lòng vui vẻ. Ba tôi bảo : « Con được nuôi cho ăn học mà không bằng một em bé đánh giầy nghèo khổ, mồ côi, không bằng những người công nhân lầm than sớm tối, chẳng đáng thẹn lắm sao ? »

Tôi cúi đầu không nói, nhưng lòng tự hứa quyết chẳng chịu hèn.