Ngày 9 tháng 3

Hôm nay tôi cùng cha tôi lại thăm ông giáo Hòa, bạn cũ của cha tôi. Lâu ngày không gặp nhau, hai cụ chuyện trò hỉ hả lắm. Bỗng cha tôi nhác thấy trên bàn một bộ nghiên mực bằng gỗ, chạm trổ rất kỳ cục. Thấy Ba tôi chú ý nhìn, ông giáo nói : « Bác trông có hay không ? Có người vừa tặng tôi đấy ! Ly kỳ đáo để. Để tôi kể chuyện Bác nghe ».

Bác có nhớ cái ngày tôi xin tình nguyện đổi đi Côn Đảo hai năm không nhỉ ? Tôi được cử vào dạy học đám tù nhân ở trại H, toàn những quân giết người cướp của… mặt mũi anh nào trông cũng như tướng cướp…

- Thì chính họ là tướng cướp còn gì nữa ?

Ông giáo cười, nói tiếp : « Trong số tù nhân, học trò của tôi, tôi đặc biệt chú ý đến tên « Vanh-cát » (24) – chúng tôi gọi tù bằng số, chứ không bằng tên. Hắn ngồi yên, chăm chú nghe với cặp mắt nhìn tôi kính cẩn. Tôi hỏi ra mới biết bác ta là thợ mộc, trong lúc nóng giận, lỡ tay đánh chết bạn và phải đày ra đây ».

Vì chịu khó ăn học, nên chỉ 3 tháng sau là gã đã biết đọc, biết viết. Xem ra gã mê mải với sự học lắm, và hình như tự đó ăn năn tội lỗi, nên người ta thường bắt gặp gã thơ thẩn một mình, tay cầm quyển sách, tư lự buồn rầu.

Thế rồi, một buổi sớm kia, nước mắt vòng quanh, gã lên chào tôi vì lệnh đổi gã đi trại khác. Còn tôi, ít lâu sau, hết hạn lại trở về đây.

Trong 5, 6 năm tôi chẳng được tin tức gì của gã, mà cũng quên đi, chẳng để ý đến nữa. Thế rồi buổi sáng hôm qua, tôi thấy một người đàn ông lạ mặt áo quần lam lũ, đến xin gặp tôi. Thì ra đó chính là tên tù « Vanh Cát » vì biết hối lỗi nên vừa được Chính phủ khoan hồng, cho giảm hạn tù.

Trông thấy tôi, gã nghẹn ngào nói : « Thưa thầy, con hỏi thăm mấy hôm nay mới biết được chỗ ở của thầy – gã vẫn xưng « con » với tôi như một tên trò nhỏ – Nhờ ơn thầy dạy bảo, con vẫn chẳng quên, nay được tha về, thôi thì thầy cũng mừng cho. Trông 6 năm trời đổi sang trại B, con làm được vật mọn này đem về kính biếu thầy, gọi là tạ ơn thầy đã mở lòng, mở mắt cho con, đã cứu sống con được về với gia đình, con cái… »

Thấy tôi chưa kịp nói, gã tưởng tôi từ chối, cặp mắt nhìn tôi não nùng như muốn nói : « Sáu năm trời đau khổ, con chưa chuộc được lỗi sao ? »

Tôi vội an ủi và khuyên giải gã, rồi nhận lấy bày trên bàn giấy để làm kỷ niệm.

Nói rồi, ông giáo cầm nghiên mực đưa cho cha tôi xem. Suốt 6 năm trời, chỉ có một mũi đinh để gọt cả một khúc gỗ rắn, làm nổi vật đó, thật là cả một kỳ công !

Nhìn kỹ phía dưới, thấy khắc một hàng chữ, nét khá rắn rỏi : « BIẾT ƠN THẦY CŨ. Tù 24 ».

Ba tôi tấm tắc khen mãi, rồi nói : « Cái nghề của chúng mình lắm lúc cũng hay ! Ai dám bảo dạy học là nghề bạc bẽo. Mà hắn nói rằng bác « cứu sống » hắn, tôi cho cũng không phải là quá ! »

Lúc trở về, chuyện người tù với bộ nghiên mực cứ lẩn quẩn mãi trong óc tôi. Rồi tôi ngẫm nghĩ đến cái kết quả huyền diệu của học vấn, đã cải hóa được một người tội lỗi, và còn biết bao nhiêu người đắm đuối, u mê khác nữa…

Sáng hôm sau, lúc giờ chơi, tôi đem chuyện ấy thuật với anh Sinh – Anh kéo tôi ra một chỗ chỉ vào anh Sỹ con bà bán đậu phộng – đang vui vẻ đánh bi ở gần đó – rồi nói khẽ vào tai tôi : « Thôi đích thầy Sỹ rồi ! Hôm qua Sỹ bảo với tôi thầy Sỹ mới về, có cái nghiên mực bằng gỗ đẹp lắm. Thì ra thầy Sỹ bị đày ở Côn Đảo chứ không phải đi làm ăn ở Tân Thế giới đâu ! Nhưng thôi Dũng ạ. Chúng ta biết để bụng thôi nhé ! Đừng nói với ai nhé ! Cấm đấy ! »

Tôi đã nhận lời rồi, mà anh còn dặn đi dặn lại không được kể với ai, sợ người ta chế anh.

Lúc tan học, hai chúng tôi khoác tay anh Sỹ đi về. Ra đến đầu phố thấy cha anh Sỹ đang thập thò đứng đón. Anh Sỹ, trông thấy cha, reo lên : « A ! Thầy tôi ! Các anh ạ ».

Lúc lại gần, Sinh bấm tôi, rồi lắp bắp chào. Bắt chước anh, tôi cũng ngả mũ chào theo.

Sỹ sung sướng, nhìn chúng tôi bằng cặp mắt cám ơn.