——Gửi một người anh họ của tôi.
Xin hãy tha lỗi cho sự im lặng kéo dài của tôi, lẽ ra tôi nên viết thư này cho anh từ rất sớm. Quả thực, khi nhận được thư anh ở Tokyo vào năm kia, tôi đã muốn viết bức thư này. Những chuyện vụn vặt níu chân tôi, khiến tôi không có cơ hội giải thích tường tận với anh. Tôi chỉ viết một lá thư ngắn ngủi. Nó chưa từng bày tỏ hết lòng mình với anh, khiến anh vẫn còn hiểu lầm tôi. Trong những lá thư sau này, anh nhắc đến tác phẩm "Gia" của tôi, vẫn nói những câu đại loại như "Kiếm Vân chưa chắc đã nhất định là tôi, nhưng tôi nói viết có chút giống tôi...". Về điểm này, sau đó tôi cũng không giải thích rõ ràng, cứ ậm ừ cho qua. Trong đầu tôi thường nảy ra ý nghĩ này: tương lai tôi nên tìm một cơ hội để bộc bạch chi tiết với anh; thực ra không chỉ với anh, mà còn với nhiều người khác nữa, họ đều ít nhiều hiểu lầm về cuốn tiểu thuyết này.
Nhiều người cho rằng "Gia" là tự truyện của tôi, thậm chí không ít độc giả viết thư đến gán cho tôi là Giác Huệ. Tôi đã sớm nói "đây là một sai lầm". Nhưng tuyên bố này chẳng có tác dụng gì. Trong mắt người khác, những lần tôi tuyên bố lại trở thành "càng che đậy càng lộ rõ". Thư của anh chính là một ví dụ. Gần đây, một người chú của tôi thậm chí còn viết thư nói: "Cho đến nay vẫn có người nói trong "Gia", bất kể tốt xấu sao lại không có người này người nọ, nếu quả thực như lời này thì tôi thật nên cảm ơn ngòi bút của cháu đã nương tay...". Anh xem, giờ đây ngay cả chú sáu của tôi, cũng là dượng sáu của anh, người mười một mười hai năm trước thường hay cùng anh và tôi trò chuyện vui đùa cũng có sự hiểu lầm như vậy. Giờ đây tôi mới tin những "lời chê trách" của các họ hàng mà anh nhắc đến trong thư về cuốn tiểu thuyết của tôi là khá phổ biến.
Lúc đó tôi đã từng nói với anh, tôi không sợ tất cả những "lời chê trách của họ hàng". Bây giờ lời của tôi cũng không có gì khác. Một bộ phận họ hàng cho rằng tôi lấy cuốn tiểu thuyết này làm công cụ trút giận cá nhân, đó là họ không hiểu tôi. Thực ra tôi sẽ không bao giờ được họ hiểu. Tôi và họ là người của hai thời đại. Họ lại càng không hiểu tác phẩm của tôi, sự giáo dưỡng và kinh nghiệm sống đã phủ một lớp màu lên mắt kính của họ, ánh nhìn của họ xuyên qua lớp màu đó để nhìn cuốn tiểu thuyết của tôi, họ chỉ muốn tìm kiếm bóng hình của chính mình trong đó. Họ nhìn thấy một vài cái bóng mờ ảo, cũng chẳng phân biệt kỹ càng, liền vội vàng chộp lấy, coi đó là chân dung của chính mình. Nếu họ phát hiện ra một vài điểm họ không thích trên bức chân dung này (tất nhiên những điểm như vậy rất nhiều), liền nổi giận đùng đùng nói tôi đang châm biếm họ. Chỉ có anh, anh luôn khiêm tốn như vậy, anh mang lòng kiên nhẫn tuyệt đối đọc xong cuốn tiểu thuyết gần ba mươi vạn chữ này của tôi, anh chưa từng thốt ra một lời oán trách. Thậm chí khi tôi chuẩn bị lấy "chứng bệnh phổi nặng" để kết thúc "kiếp sống nhỏ bé" của Kiếm Vân ở cuối tiểu thuyết, anh cũng không phát ra một tiếng phản đối. Tôi khâm phục sự độ lượng của anh, nhưng khi nhớ lại cảnh tượng nhiều năm trước bên cạnh ngọn đèn dầu lạc, tôi cùng anh đọc từng chữ tiểu thuyết tiếng Anh, tôi không thể không dấy lên một nỗi buồn đau. Anh đã thay đổi quá nhiều. Chẳng lẽ chính sự gian nan của cuộc sống đã giày vò anh thành ra thế này? Thời đó thường là anh chỉ đường cho tôi, anh giới thiệu cho tôi nhiều sách, anh là người đầu tiên mở mắt cho tôi, khiến tôi nhìn thấy những sự việc khác nhau ngoài gia đình. Gia cảnh anh không mấy dư dả, anh mất cha từ rất sớm, tình yêu thương của mẹ đã nuôi anh khôn lớn. Chúng tôi thường cảm thấy trong cuộc sống của anh tràn đầy sự cô tịch. Nhưng anh một mình dũng cảm đi lại khắp nơi. Anh tự quyết định từng kế hoạch, rồi lại tự mình thực hiện từng cái một. Chúng tôi nhìn thấy anh đã chiến đấu khổ sở với môi trường khó khăn như thế nào, và đạt được thành công tạm thời. Thời đó tôi ngưỡng mộ anh, tôi kính trọng tính cách dũng cảm và kiện toàn đó của anh, đây chính là điều mà họ hàng chúng ta còn thiếu. Tôi cảm kích anh, anh là người có đóng góp lớn cho sự phát triển trí tuệ ban đầu của tôi. Thời đó, trong số họ hàng chúng ta, những người có đầu óc hơi tỉnh táo một chút đều rất coi trọng anh, tin rằng anh sẽ có một tiền đồ tươi sáng. Thế nhưng giờ đây tất cả những điều này đã trở thành giấc mộng xuân mờ mịt. Có lần anh viết thư cho tôi, nói rằng nếu không phải vì mẹ và vợ con anh, anh sẽ lấy "tự sát" làm linh dược. Ở nhà trọ tại Quảng Châu đọc được lá thư này, lúc đó tâm trạng tôi cũng không tốt, tôi chỉ viết một lá thư ngắn đơn giản cho anh, tôi không biết đã dùng những lời an ủi nào để trả lời anh. Tóm lại lời của tôi không có sức mạnh. Sau này anh viết thư cho tôi, còn nói anh "ngoài việc đùa nghịch với trẻ con ra, có thể nói là hoàn toàn không có thú vui nhân sinh"; lại nói anh "đại khái định mệnh chỉ đành làm một xác sống". Tôi không thể trách anh như chính anh tự trách mình. Anh không có lỗi. Trên vai một người không thể gánh nổi cái gánh nặng nề đến thế, huống hồ còn có đòn giáng nặng nề của số phận. (Ở đây tôi tạm dùng hai chữ "số phận", số phận mà tôi nói là "xã hội", không phải "tự nhiên".) Sự thay đổi của anh không phải là đột ngột. Tôi tận mắt nhìn thấy đòn giáng đầu tiên đó đã trút lên đầu anh như thế nào, và anh đã vùng vẫy khổ sở ra sao. Thế rồi đòn giáng thứ hai lại tiếp nối đến. Một lần nhượng bộ coi như đã mở đầu, sau đó liền không thể không từng bước lùi bước. Mặc dù trong vòng tròn của chúng ta anh vẫn được coi là một người khá cứng đầu, nhưng cuối cùng anh vẫn không thể không dần dần chìm xuống môi trường mà anh chán ghét. Tôi nhìn thấy, tôi nghe nói anh đã chìm xuống từng ngày như thế nào, từng tầng từng tầng gánh nặng đè lên anh. Nhưng anh vẫn không ngừng cố gắng nổi lên trên, mấy lần anh muốn nổi lên, lại mấy lần bị đè xuống. Thậm chí đến hôm nay anh vẫn còn nói những lời "tiêu cực cũng không muốn", từ đây cũng có thể thấy anh và Kiếm Vân là hai loại người hoàn toàn khác nhau, trong tính cách của hai người tuyệt đối không có điểm chung. Cậu ta là một tính cách yếu đuối, nhút nhát. Kiếm Vân chưa bao giờ phản kháng, chưa bao giờ than vãn, cũng chưa bao giờ nghĩ đến việc vùng vẫy. Cậu ta âm thầm chịu đựng tất cả những gì mình nhận được. Cậu ta thậm chí còn yếu đuối, còn thiếu quyết đoán hơn cả Giác Tân. Thực ra có thể nói cậu ta căn bản chẳng có kế hoạch, không có chí nguyện. Cậu ta chỉ coi tình yêu đối với một thiếu nữ là ngọn đèn duy nhất trong cuộc đời mình. Thế nhưng ngay cả tình cảm mà chính cậu ta coi trọng nhất, cậu ta cũng không dám để cho thiếu nữ đó (Cầm) biết, trái lại còn rất khiêm tốn nhìn một người đàn ông khác giành lấy tình yêu của cô ấy. Anh sẽ không phải là người như vậy. Có lẽ trong cuộc sống của anh đã từng có một người tên Cầm tồn tại. Quả thực, thời đó tôi đã có sự phỏng đoán như vậy. Nếu sự phỏng đoán này gần với sự thật, thì anh lại giống như Kiếm Vân, chôn vùi tình cảm mới chớm này vào đáy lòng mình. Nhưng anh vẫn khác, anh không phải không có dũng khí, mà là không có cơ hội, bởi vì không lâu sau đó anh đã kết hôn với một tiểu thư khác theo "lệnh mẹ lời mai mối". Nếu không, cái "Giác Dân" đó không thể làm đối thủ cạnh tranh của anh, mà thời gian lâu dần, anh lại có cơ hội để tỏ tình với Cầm của anh. Bây giờ vợ anh đã qua đời, đứa con đầu lòng của anh cũng đã trở thành thiếu niên mười bốn tuổi, tôi dường như không nên nói với anh những lời này. Nhưng hễ tôi cầm bút viết thư cho anh kể về chuyện "Gia", là không thể không nghĩ đến những năm tháng chúng ta đã ở bên nhau, cuộc sống lúc đó cứ hiện lên mờ ảo trong tâm trí tôi. Hồi ức này làm tôi rất đau đớn, hơn nữa còn kích động sự phẫn nộ của tôi. Quả nhiên tôi không thể giúp gì được cho anh. Nhưng đối với những cảnh ngộ bất hạnh của anh trong những năm qua, tôi lại tràn đầy sự đồng cảm, đồng thời tôi còn muốn thay anh kêu lên một tiếng "bất bình". Anh không phải là một người giống như Kiếm Vân, anh lại nhận lấy số phận mà Kiếm Vân có. Điều này thật bất công! Tôi muốn phản kháng lại số phận bất công này!
Tuy nhiên, người nhận lấy số phận bất công này, anh không phải là người đầu tiên, cũng không phải người cuối cùng. Là vật hy sinh của số phận này, đồng thời còn có vô số người — những người mà chúng ta quen biết, và những người mà chúng ta không quen biết còn nhiều hơn thế. Những sinh mệnh trẻ tuổi, có triển vọng, đáng yêu cứ thế bị tàn phá. Tôi trân trọng họ, vì họ, tôi cũng nên phản kháng lại số phận bất công này!
Phải, tôi muốn phản kháng lại số phận này. Tư tưởng của tôi, công việc của tôi đều xuất phát từ điểm này.
Động cơ tôi viết "Gia" cũng nằm ở đây. Trong một cuốn tiểu thuyết tôi từng viết: "Mười mấy năm cuộc sống đó là một cơn ác mộng đáng sợ đến nhường nào! Tôi đọc sách đóng chỉ, ngồi trong nhà tù của lễ giáo, tận mắt nhìn thấy bao nhiêu người vùng vẫy trong đó, chịu khổ, không có tuổi trẻ, không có hạnh phúc, mãi mãi làm vật hy sinh không cần thiết, cuối cùng rốt cuộc nhận lấy số phận diệt vong. Chưa nói đến nỗi đau mà chính tôi phải gánh chịu! ... Mười mấy năm đó tôi đã dùng nước mắt chôn vùi không ít thi hài, đó đều là những vật hy sinh không cần thiết, hoàn toàn bị giết chết bởi đạo đức phong kiến hủ bại, quan niệm truyền thống và sự tùy hứng nhất thời của hai ba người. Tôi rời bỏ gia đình cũ, giống như rũ bỏ một cái bóng đáng sợ, tôi không có một chút luyến tiếc..."
Những lời như vậy anh chắc chắn sẽ hiểu hơn người khác. Anh biết chúng chân thực biết bao. Chỉ có câu cuối cùng là cần phải đính chính. Tôi nói không có một chút luyến tiếc, tôi hy vọng mình có thể làm được như vậy. Thế nhưng lý trí và tình cảm thường có khoảng cách không gần nhau lắm. Những nhân vật đó, những nơi đó, những sự việc đó, đã khắc sâu vào lòng tôi, dù có mài giũa thế nào, cũng sẽ để lại một chút dấu vết. Tôi muốn quên họ, tôi cảm thấy nên quên họ, nhưng thực tế lại không thể. Đến tận bây giờ tôi mới biết mình không thể nói là không có một chút luyến tiếc. Chính là sự luyến tiếc này cùng với nỗi phẫn nộ lớn hơn kia, đã khích lệ tôi viết một cuốn lịch sử về gia đình cũ, vâng, "lịch sử đầy đủ về những buồn vui ly hợp của một gia đình phong kiến lớn đang trong cơn suy sụp."
Tuy nhiên, chỉ nói phẫn nộ và luyến tiếc là chưa đủ. Tôi còn muốn nhắc đến một thứ quan trọng hơn, đó chính là niềm tin. Tất nhiên phải có nhận thức rồi mới có niềm tin. Gia đình cũ đang dần chìm vào số phận diệt vong. Tôi nhìn thấy nó ngày này qua ngày khác đi trên con đường suy sụp. Đây là xu thế tất yếu, được quyết định bởi quan hệ kinh tế và môi trường xã hội. Đây chính là niềm tin của tôi (điều này anh chắc chắn hiểu, bản thân anh dường như đã từng có niềm tin như vậy). Nó làm tôi có thêm dũng khí để tuyên án tử hình một chế độ phi lý. Tôi muốn hướng về một chế độ đang hấp hối mà thét lên tiếng J'accuse (tôi cáo buộc) của tôi. Tôi không thể quên ngay cả trong lúc suy sụp, nó vẫn còn bắt giữ thêm nhiều "thức ăn": những vật hy sinh.
Ý nghĩ viết "Gia" đã thai nghén trong đầu tôi ba năm. Sau đó có cơ hội tôi liền viết hai chương đầu của nó, sau đó lại viết tiếp. Tôi vừa viết đến chương "Người làm anh cả" (Chương 6), điện báo tin anh cả tôi tự sát đã bất ngờ ập đến. Đây là một đòn giáng không nhỏ đối với tôi. Nhưng vì vậy mà củng cố quyết tâm viết lách của tôi, hơn nữa làm tôi cảm thấy trách nhiệm mà mình phải gánh vác.
Lúc ban đầu khi mới nảy ra ý định viết "Gia", tôi đã suy nghĩ sơ qua về cấu trúc của cuốn tiểu thuyết. Điều hiện lên đầu tiên trong đầu tôi chính là những khuôn mặt mà tôi quen thuộc, sau đó lại liên tiếp xuất hiện nhiều sự việc mà tôi không thể quên, còn có những nơi tôi từng tiêu tốn tuổi thơ ở đó. Tôi không muốn viết về gia đình mình, tôi không muốn đưa những người tôi quen biết vào trong tiểu thuyết của mình. Tôi càng không muốn lấy tiểu thuyết làm vũ khí báo thù để tấn công cá nhân. Điều tôi căm ghét không phải là cá nhân, mà là chế độ. Đây cũng là điều anh biết. Thế nhưng những nhân vật đó, những nơi đó, những sự việc đó lại tranh nhau xuất hiện dưới ngòi bút của tôi. Trong đó rõ ràng nhất chính là khuôn mặt của anh cả tôi. Điều này trái với ý định ban đầu của tôi. Tôi không thể vì vậy mà không do dự. Có lần trong thư gửi anh cả, tôi tiện thể nhắc đến chuyện này, tôi nói, tôi sợ sẽ viết anh vào trong tiểu thuyết (có lẽ là nói tôi muốn viết một cuốn tiểu thuyết cho anh, giờ không nhớ rõ nữa), tôi lại nói đến những nỗi lo âu và khó khăn đó. Nội dung thư trả lời của anh lại nằm ngoài dự đoán của tôi. Anh khích lệ tôi viết cuốn tiểu thuyết này, anh còn khuyên tôi không ngại "lấy nhân vật trong nhà mình làm nhân vật chính". Anh còn nói: "Thực ra lịch sử nhà ta rất có thể đại diện cho lịch sử của các gia đình nói chung. Kể từ khi đọc được sách báo như "Tân Thanh Niên", anh đã muốn viết một cuốn sách như thế này. Nhưng anh không viết ra được. Bây giờ em muốn viết, anh thật sự thích vô cùng. Hy vọng em viết thành công...". Tôi biết lời của anh là được thốt ra từ thâm tâm. Tôi cảm kích sự khích lệ của anh. Nhưng tôi không muốn làm theo lời anh. Tôi không muốn chỉ viết một lịch sử đặc thù cho gia tộc chúng ta. Cái tôi muốn viết phải là lịch sử của gia đình phong kiến nói chung. Nhân vật chính trong đó phải là những người mà chúng ta thường thấy trong những gia đình đó. Tôi muốn viết loại gia đình này đã tất yếu đi đến con đường suy sụp như thế nào, đi đến ngôi mộ mà chính nó tự tay đào. Tôi muốn viết những sự xâu xé, đấu tranh và bi kịch chứa đựng trong đó. Tôi muốn viết những sinh mệnh trẻ tuổi đáng yêu đã chịu khổ, vùng vẫy trong đó như thế nào mà cuối cùng không tránh khỏi diệt vong. Cuối cùng tôi còn muốn viết một kẻ phản bội lễ giáo cũ, một kẻ phản bội ngây thơ nhưng gan dạ. Tôi muốn gửi gắm hy vọng vào người đó, muốn cậu ấy mang đến cho chúng tôi một chút không khí trong lành, trong gia đình cũ đó chúng tôi đã ngột ngạt đến mức không thở nổi.
Cuối cùng tôi đã bắt đầu viết tiểu thuyết của mình theo ý mình. Tôi hy vọng anh cả có thể đọc được nó, và nói cho tôi biết ý kiến của anh ấy. Nhưng tiểu thuyết của tôi vừa đăng trên tờ "Thời báo" được một ngày, thì bức điện báo đáng sợ đó đã đến. Đêm nhận được điện báo, bản thảo chương 6 vẫn chưa kịp gửi đến tòa soạn báo. Tôi đọc đi đọc lại chương đó, bỗng kinh hoàng phát hiện ra mình đã vẽ khuôn mặt anh cả lên mặt giấy. Đây là ý định ban đầu của tôi, mà sau đó lại hết sức cố gắng muốn tránh. Tôi lại đọc kỹ lại chương đó, tôi không có một chút nghi ngờ nào, phân tích của tôi không sai. Trên chục trang bản thảo, tôi dường như nhìn thấy cái kết cục bi thảm không thể tránh khỏi của anh ấy. Lúc đó anh ấy đương nhiên không nhìn thấy mình từng bước từng bước đi đến gần bên bờ vực thẳm như thế nào. Tôi lại nhìn thấy rất rõ ràng. Tôi vốn dĩ có thể mở mắt cho anh ấy, khiến anh ấy có thể nhìn thấy vực sâu nằm trước mặt. Thế nhưng tôi đã không làm. Bây giờ vừa mới có cơ hội này, thế mà anh ấy đã đột ngột ngã xuống rồi. Tôi muốn đưa tay cứu anh ấy, cũng không kịp nữa. Đây là nỗi tiếc nuối cả đời của tôi. Tôi chỉ biết trách chính mình.
Tôi suốt đêm không hề chợp mắt. Sau một đêm suy ngẫm, tôi đã quyết định cấu trúc toàn bộ của "Gia" lần cuối cùng. Tôi lấy anh cả làm một nhân vật chính của tiểu thuyết. Anh ấy là một trong hai nhân vật chân thực trong "Gia".
Thế nhưng, thậm chí như vậy, cảnh ngộ của Giác Tân trong tiểu thuyết của tôi cũng không hoàn toàn chân thực. Tôi chủ yếu lấy tính cách của anh cả tôi. Tính cách của anh cả tôi quả thực là như vậy.
Tôi viết ba anh em Giác Tân, Giác Dân, Giác Huệ, đại diện cho ba tính cách khác nhau, và từ những tính cách khác nhau này mà có những kết cục khác nhau. Tính cách của Giác Huệ có lẽ gần giống với tôi, nhưng những việc chúng tôi làm không nhất định là giống nhau. Điều này không thể giấu được anh. Khi anh ở độ tuổi của Giác Huệ, anh có lẽ còn dũng cảm hơn cậu ấy. Anh ba của tôi trước kia cũng dám làm dám chịu hơn tôi, tôi không thể coi anh ấy là Giác Dân. Về phía phụ nữ tôi cũng viết Mai, Cầm, Minh Phượng, cũng đại diện cho ba tính cách khác nhau, cũng có ba kết cục khác nhau. Còn như Cầm, anh còn có thể coi cô ấy là một người nào đó. Nhưng Mai và Minh Phượng thì sao, anh có thể chỉ ra họ là hóa thân của ai? Tất nhiên những người con gái như vậy, anh và tôi cũng đã gặp vài người. Nhưng trong gia đình chúng ta, anh lại không tìm thấy họ. Vậy nói tiếp đến Kiếm Vân, anh nghĩ trong nhà chúng ta có một người như vậy không? Đừng vì không tìm thấy người như vậy, mà lấy chính bản thân mình ra để bù vào. Anh phải biết, nhân vật tôi viết không nhất định là những người có trong nhà chúng ta. Trong nhà chúng ta không có, không sao, trong xã hội Trung Quốc có!
Tôi không phải là một tác giả bình tĩnh. Trong cuộc sống tôi từng có yêu và ghét, bi ai và khao khát; khi viết tôi cũng có yêu và ghét, bi ai và khao khát của mình. Nếu không có những điều này tôi sẽ không viết tiểu thuyết. Tôi không phải vì muốn làm nhà văn mới cầm bút. Điểm này anh chắc chắn hiểu rõ hơn ai hết. Vì vậy nếu tôi nói với anh trong "Gia" không có tình cảm của chính tôi, anh có thể trách tôi nói dối. Gần đây tôi đã xem lại cuốn tiểu thuyết này, gần đây tôi vẫn đang sửa chữa cuốn tiểu thuyết này. Trên mỗi trang, mỗi câu chữ tôi đều nhìn thấy một đôi mắt. Đây là đôi mắt của chính tôi. Đôi mắt tôi đã kết nối những nhân vật đó, những sự việc đó, những nơi đó thành một cuốn lịch sử. Ánh nhìn của tôi bao trùm toàn bộ cuốn sách. Tôi giám sát từng người một, tôi không buông lơi bất kỳ sự việc nào. Dường như ngay cả một việc nhỏ nhặt cũng có tôi ở bên làm chứng. Tôi dường như đi theo từng người trong sách chịu khổ, đi theo từng người vùng vẫy dưới móng vuốt ma quỷ. Tôi đi cùng những linh hồn trẻ tuổi đó rơi vài giọt nước mắt, tôi cũng đi cùng họ phát ra vài tiếng cười vui. Tôi muốn nói rằng tôi cùng hoạn nạn có phúc cùng hưởng với mấy nhân vật chính của mình. Nếu tôi vì thế mà chịu sự khiển trách của một vài nhà phê bình nghiêm khắc, tôi cũng chỉ biết cúi đầu nhận tội, nhưng không muốn hối cải sửa đổi.
Vì vậy tôi thẳng thắn nói trong "Gia" không có tôi, nhưng nếu có người khẳng định rằng trong "Gia" chỗ nào cũng có tôi, tôi cũng không cách nào phủ nhận. Anh biết đấy, thực tế mà nói, không có tôi, thì cuốn tiểu thuyết đó đã không tồn tại. Đổi một người khác viết, nó cũng sẽ thành một bộ mặt khác. Cái tôi viết chính là cái đôi mắt tôi nhìn thấy; nhân vật đương nhiên cũng là người tôi biết rõ nhất. Như vậy tuy tôi không đặt mình vào trong tiểu thuyết của mình, mà thực tế tôi đã ở trong đó rồi. Tôi từng tuyên bố ở một nơi nào đó: "Tôi chưa bao giờ viết chính mình vào trong tác phẩm của mình, mặc dù trong tác phẩm của tôi cũng thấm đẫm máu và nước mắt, yêu và ghét, bi ai và hoan lạc của chính tôi." Khi tôi viết "Gia" cũng tuyệt nhiên không nghĩ đến việc dùng Giác Huệ đại diện cho chính tôi. Quả nhiên Giác Huệ cũng làm những việc tôi từng làm, ví dụ cậu ấy học ở "trường chuyên", cậu ấy kết giao bạn mới, cậu ấy biên tập tạp chí, cậu ấy lập ra trạm đọc báo, những điều này tôi đều làm qua. Cậu ấy có hai người anh, tôi cũng có hai người anh (anh cả và anh ba), hơn nữa tính tình của hai người anh đó cũng không chênh lệch mấy so với hai người anh của tôi. Cậu ấy cuối cùng cũng mang tâm trạng mà tôi từng có để rời bỏ gia đình. Nhưng những điều này không thể làm luận điểm để người khác dùng để phản bác tôi. Bản thân tôi từ sớm đã nói rõ ràng: "Tôi thỉnh thoảng cũng thêm trải nghiệm cá nhân vào trong tiểu thuyết của mình, nhưng điều này cũng chỉ vì muốn tiểu thuyết gần với sự thật hơn. Hơn nữa chính ngay những chỗ này, tôi cũng chú ý đến tính thống nhất của toàn bộ cuốn sách và tính nhất quán của việc miêu tả tính cách." Tính cách của tôi và Giác Huệ có lẽ rất giống nhau. Thế nhưng cảnh ngộ của hai người lại không nhất định giống nhau. Tôi hạnh phúc hơn cậu ấy, tôi có thể công khai cùng một người anh rời khỏi Thành Đô. Cậu ấy lại không thể không một mình trốn đi. Trong cuộc sống của tôi chưa từng có Minh Phượng, trong những ngày đó tôi đã không nảy sinh ý nghĩ tìm kiếm sự an ủi trong tình yêu. Khi đó tham vọng của tôi còn lớn hơn bây giờ. Thậm chí trong giấc mộng thời thơ ấu của tôi cũng không có cuộc sống an định và gia đình ấm êm. Vì người khác, tôi quả thực đã từng cầu chúc "người có tình cuối cùng sẽ thành thân thuộc"; đối với bản thân mình tôi chỉ đặt một sự nghiệp gian khổ. Thái độ này của tôi đương nhiên là sau khi chịu ảnh hưởng của người khác (còn có sách vở) mới có. Bây giờ tôi cũng không muốn viết bất cứ lời biện hộ nào cho nó. Tôi chỉ thuật lại một sự thật đã qua. Tôi đã cài vào một Minh Phượng trong "Gia", không phải vì trong nhà chúng tôi từng có một cô hầu tên là Thúy Phượng. Về cô gái này, tôi không có ký ức gì cả. Tôi chỉ nhớ một việc: chúng tôi có một người họ hàng xa muốn cưới cô ấy làm vợ lẽ, nhưng bị cô ấy từ chối nghiêm khắc. Cô ấy trong nhà chúng tôi chỉ là một cô tớ gái "gửi cơm", chú của cô ấy là Tô Thăng lại là người hầu cũ của nhà tôi, nên cô ấy còn có sự tự do như vậy. Sau này cô ấy vui vẻ lấy chồng. Người cô ấy lấy đương nhiên là một người chồng nhà nghèo. Thế nhưng người nhà chúng tôi đều khen cô ấy có gan. Từ bỏ ông chủ mà chọn "kẻ dưới", đối với một cô tớ gái, đây quả thực không phải là một việc dễ dàng. Vì vậy tôi viết Minh Phượng trong tiểu thuyết vì không muốn đến nhà Phùng làm vợ lẽ mà nhảy hồ tự vẫn, tôi cảm thấy không hề có một chút phóng đại nào. Đây không phải là tác giả tiểu thuyết thay Minh Phượng hiến kế bảo cô ấy đi con đường đó; là tính cách, giáo dưỡng, môi trường đã ép buộc cô ấy (hoặc nói là dẫn dụ cô ấy) tìm được nơi chốn nương thân trong nước hồ.
Bây giờ "ngôi nhà cũ" của chúng tôi đã rơi vào tay người khác. Tôi rời Thành Đô mười mấy năm rồi không về nhà. Tôi không biết ở đó còn lưu lại cảnh tượng gì (nghe nói nó đã trở thành "viện mười nhà"). Anh trước đây thường đến nhà chúng tôi. Anh biết trong vườn chúng tôi không có nước hồ, ngay cả cái ao nhỏ đó cũng vì tôi bị trượt chân ngã vào năm bốn tuổi, bị ông nội gọi người lấp đi rồi. Thay vào đó là những viên gạch vuông, bên trên mọc đầy rêu xanh. Bên cạnh trồng cây quế và hoa trà. Mùa thu, qua một đêm mưa gió, hoa quế nở rộ như hạt vàng hạt bạc rải đầy mặt đất. Hương thơm ngọt ngào theo làn gió nhẹ từng đợt ùa vào thư phòng của chúng tôi. Ngoài cửa sổ chính là khu vườn. Ông thầy dạy học hói đầu kia giống như một thân cây khô không có cảm giác. Tâm hồn chúng tôi lại rất trẻ. Anh chị em chúng tôi đọc xong "bài sớm" liền vội vàng chạy vào trong vườn, mọi người vén vạt áo nhặt đầy túi áo hoa quế mang về phòng. Mùa xuân hoa trà nở rộ, cả đóa rơi trên mặt đất, chúng tôi tan học buổi chiều đi ra liền đi nhặt chúng. Cánh hoa mềm mại rơi rụng theo từng ngón tay. Chúng tôi liền dùng những cánh hoa này xếp thành rất nhiều chữ "Xuân" trên gạch vuông.
Những điều này cũng đã trở thành cảnh mộng bay đi không thể bắt lại được. Anh chưa từng làm nhân chứng cho những việc này. Nhưng anh sẽ biết được từ lời kể của người khác. Tôi không muốn ôn lại giấc mộng cũ. Thế nhưng người khác không thể quên chúng. Ngay cả trong thư gần đây của chú sáu cũng còn có những câu "không biết còn nhớ nổi... chuyện ở trong vườn nhỏ dùng cánh hoa trà xếp chữ "Xuân" chăng". Dấu ấn của quá khứ in sâu sắc trên lòng người như thế nào, tình hình này chỉ có anh mới hiểu được. Chúng giống như cơn ác mộng tàn phá những linh hồn trẻ tuổi một cách vô tình. Tôi suýt chút nữa cũng trở thành một trong những nạn nhân đó. Thế nhưng sự "ngây thơ" đã cứu tôi. Ở điểm này tôi có lẽ giống Giác Huệ, tôi dựa vào một niềm tin đơn thuần, bước những bước dài đi về phía một mục tiêu đơn giản: tôi muốn làm chủ nhân của chính mình! Tôi cứ khăng khăng muốn làm việc người khác không cho phép tôi làm, đôi khi tôi cũng không tránh khỏi có những hành động thái quá. Tôi từng viết vài bài báo trên tạp chí mình tự làm. Những luận điểm đó đôi khi chính tôi cũng không nắm rõ lắm. Nhớ kỹ được chỉ toàn là những khẩu hiệu. Có một thời gian anh vẫn là người thầy khai sáng cho tôi, tư tưởng và kiến giải của anh đều thấu đáo hơn tôi. Nhưng "không kiêng dè, không sợ hãi, không thỏa hiệp", chín chữ này trong môi trường đó lại bất ngờ nhận được hiệu quả, chúng giúp tôi đạt được những thứ mà anh chưa từng đạt được — sự giải phóng (thực ra đây chỉ là sự giải phóng sơ bộ). Giác Huệ cũng chính là nhờ chín chữ này mới có thể trốn thoát khỏi cái gia đình cũ đang trong cơn suy sụp, đi tìm kiếm thiên địa mới cho chính mình; mà "chủ nghĩa vái lạy" và "chủ nghĩa không kháng cự" lại đã chôn vùi Giác Tân trẻ tuổi đầy triển vọng một cách sống động. Bây giờ anh đọc lại tiểu thuyết của tôi, anh vẫn không thể nhìn ra bài học rất rõ ràng này sao? Vậy thì "lời chê trách" phổ biến giữa các họ hàng chúng ta là điều không có gì lạ.
Anh có lẽ sẽ đưa cái tên Mai ra để hỏi tôi. Ví dụ anh muốn tôi chỉ ra người con gái đáng được đồng cảm đó. Vậy hãy để tôi trả lời thẳng thắn một câu: Tôi không thể. Bởi vì trong nhà chúng ta không hề có một người như vậy. Thế nhưng tôi biết anh sẽ không tin, hoặc bản thân anh đã tin, mà người khác lại không chịu tin lời tôi. Anh sẽ chỉ ra một người nào đó, người khác lại sẽ chỉ ra người khác, còn có người đứng ra chỉ người thứ ba. Các anh đều có lý, hoặc đều không có lý; đều đúng hoặc đều không đúng. Tôi gộp ba bốn người lại với nhau ghép thành một Tiền Mai Phân. Các anh từ quan điểm của mỗi người nhìn thấy một mặt bên của cô ấy, liền cho rằng nhìn thấy người quen. Chỉ có tôi mới có thể nhìn thấy toàn bộ diện mạo của cô ấy. Mai mặc "một chiếc áo giáp bằng satin đen huyền", điều này cũng có nguyên nhân. Nhiều năm trước khi tôi vẫn còn là đứa trẻ tám chín tuổi, lần đầu tiên tôi nhìn thấy một người con gái giống như Mai, cô ấy mặc "một chiếc áo giáp bằng satin đen huyền". Cô ấy là họ hàng xa của chúng tôi. Cô ấy mất cha, cảnh ngộ lại rất không tốt, nói là muốn đi "để tóc tu hành". Cô ấy làm khách trong nhà chúng tôi mấy ngày, sau đó liền đi. Kết cục của cô ấy thế nào tôi không biết, bây giờ ngay cả tên cô ấy tôi cũng không nhớ nổi, muốn đi dò hỏi tung tích của cô ấy càng là điều không thể. Chỉ có chiếc áo giáp bằng satin đen huyền đó vẫn in sâu trong đầu tôi.
Tôi viết Mai, tôi viết Thụy Giác, tôi viết Minh Phượng, lòng tôi tràn đầy sự đồng cảm và bi phẫn. Tôi còn muốn nói lúc đó tôi có nhiều căm ghét hơn. Sau này trong "Xuân", tôi viết Thục Anh, Thục Trinh, Huệ và Vân, tôi cũng có tâm trạng giống như vậy. Tôi tự thấy may mắn sâu sắc vì đã đặt tình cảm của mình vào trong tiểu thuyết của mình, tôi thay mặt cho nhiều người đàn bà đã làm những vật hy sinh không cần thiết kêu lên một tiếng: "Oan uổng!"
Tâm trạng này của tôi người khác có lẽ không hiểu được, nhưng anh chắc chắn hiểu rõ. Tôi vẫn còn là một đứa trẻ năm sáu tuổi, trong phòng chị tôi, tôi tìm thấy một cuốn "Tiểu sử liệt nữ". Là bản có minh họa, dưới có tranh, trên có chữ. Trẻ con thích nhất là sách tranh. Tôi lật xem từng trang một. Tranh vẽ rất tinh xảo, trên đó toàn là những người con gái cổ trang xinh đẹp. Nhưng họ luôn mang khuôn mặt sầu muộn, bi ai. Có người dùng dao chặt đứt tay mình, có người gieo mình vào lửa thiêu, có người trôi nổi trên mặt nước mênh mông, có người cầm bảo kiếm cắt cổ họng mình. Còn có một người phụ nữ trẻ treo cổ tự vẫn trên lầu cao. Đều là những câu chuyện đáng sợ! Tại sao những số phận này chỉ rơi xuống người phụ nữ? Tôi không hiểu! Tôi hỏi chị, họ nói đây là "Tiểu sử liệt nữ". Tôi vẫn không hiểu. Tôi gặng hỏi nhiều lần. Câu trả lời của họ là: Tấm gương của người phụ nữ! Tôi vẫn không hiểu. Tôi hễ có cơ hội liền cầm sách đi cầu mẹ giảng giải cho tôi. Dẫu sao mẹ biết nhiều việc hơn. Mẹ kể cho tôi nghe: Đó là một góa phụ, vì một người đàn ông lạ nắm lấy tay cô ấy, cô ấy liền chặt đứt cánh tay này trước mặt người đó. Đây là một vương phi, trong cung xảy ra hỏa hoạn, nhưng người đi cùng bà ấy không đến, bà ấy không thể một mình bước ra khỏi cung, liền cam tâm chịu thiêu chết trong cung. Đằng kia là một hiếu nữ, cô ấy dìm thân mình xuống nước, chỉ vì đi tìm thi thể của cha (mẹ còn kể cho tôi nghe rất nhiều rất nhiều chuyện đáng sợ, bây giờ tôi đã quên rồi). Nghe giọng điệu của mẹ, bà dường như ngưỡng mộ số phận của những người phụ nữ đó. Nhưng tôi lại cảm thấy bất bình mà nghi hoặc. Tại sao phụ nữ lại phải chịu đựng đủ loại đau khổ vì những đạo đức phong kiến nực cười và quan niệm hủ bại đó, mà thậm chí còn hy sinh cả mạng sống của mình? Tại sao cuốn "Tiểu sử liệt nữ" đầy mùi máu tanh đó lại phải được coi là tấm gương của phụ nữ? Trái tim trẻ thơ của tôi không thể tin lời trong sách và lời của mẹ, mặc dù sau này một vài sự thật đã chứng minh những lời đó cũng có "đạo lý". Tôi luôn là một đứa trẻ cứng đầu. Tôi không thể tin cái "đạo lý" đầy mùi máu tanh đó. Cho dù mẹ tôi, cha tôi, ông nội và nhiều người khác đều ủng hộ nó, tôi cũng phải vùng dậy phản kháng. Tôi còn nhớ cảnh ngộ bất hạnh của một cô em họ. Cha mẹ cô ấy không cho cô ấy đi học, lại ép buộc cô ấy bó chân. Tôi thường nghe thấy tiếng khóc bi thảm của cô bé tám chín tuổi đó, lúc đó tôi đã là một thiếu niên mười mấy tuổi, hơn nữa đã nhìn thấy vài cô gái đồng lứa lớn hơn tôi đã tàn tạ qua ngày tháng dưới sự trói buộc của lễ giáo cũ như thế nào.
Nỗi bi phẫn của tôi quá lớn. Tôi không thể chịu đựng những việc bất công đó. Tôi thường bị ép buộc phải chứng kiến những sinh mệnh đáng yêu đã bị người ta tàn phá ra sao cho đến khi đi đến kết cục bi thảm đó. Lúc đó tim tôi đau đớn vì thương xót, đồng thời lại tràn đầy những lời nguyền rủa độc ác. Tôi đã từng có loại tình cảm mà Giác Huệ đã nảy sinh trước linh cữu của Mai. Tôi thậm chí đã nói những lời Giác Huệ nói trước mặt anh trai mình: "Hãy để họ làm một lần vật hy sinh đi." Tôi không nỡ đào lên ngôi mộ hồi ức của mình, "trong đó không biết đã chôn vùi biết bao nhiêu chuyện đau lòng đứt ruột!" Mối hận tích tụ của tôi, mối hận của tôi đối với chế độ bất hợp lý cho đến tận bây giờ mới có cơ hội trút ra. Tôi đã viết "Gia", nếu tôi thực sự lấy cuốn tiểu thuyết này làm vũ khí, tôi cũng có quyền đó.
Tia lửa hy vọng đôi khi cũng chiếu sáng le lói vào đêm tối trong gia đình chúng tôi. Cầm xuất hiện. Không, đây chỉ có thể nói là cái bóng của Cầm. Chính là Cầm, cũng không thể coi là người phụ nữ kiện toàn. Huống hồ cái chúng ta nhìn thấy chỉ là cái bóng của Cầm. Chúng ta đương nhiên không thể giữ sự xa xỉ. Tôi biết trong gia đình như chúng ta căn bản không thể sản sinh ra một tính cách kiện toàn. Nhưng người đó, cô ấy vốn cũng có thể trở thành một Trương Uẩn Hoa (tên đầy đủ của Cầm), cô ấy có lẽ còn có thành tựu lớn hơn. Thế nhưng môi trường bạc đãi cô ấy, khiến cô ấy chìm lại vào quan niệm cổ hủ, mặc cho chút sắc bén đó của cô ấy bị thời gian mài mòn sạch sẽ. Đến sau này, một kết cục tương tự như Tích Xuân (nhân vật trong "Hồng Lâu Mộng") giống như một cái lồng hẹp nhốt cô ấy mãi mãi ở bên trong.
Nếu anh muốn nói đây là tội nghiệt, vậy thì anh nên hiểu đây là tội lỗi của ai. Thứ gì đã hại anh, cũng chính là thứ đã hại cô ấy. Hai người các anh vốn đều là những người có tiền đồ tươi sáng.
Thế nhưng tôi vẫn gửi gắm một tia hy vọng vào Cầm. Có lẽ thật sự như Cầm nói, một người phụ nữ khác là Hứa Thiến Như "mạnh mẽ hơn cô ấy nhiều". Nhưng trong "Gia" chúng ta lại chỉ nhìn thấy cái bóng lay động, cô ấy (Hứa Thiến Như) không hề lộ mặt hoàn toàn.
Tôi chỉ mong tương lai Cầm không làm chúng ta thất vọng. Trong "Gia" tôi đã nhìn thấy tia lửa hy vọng rồi.
— Chẳng lẽ vì mấy nghìn năm qua con đường này đã thấm đẫm máu và nước mắt của người đàn bà, cho nên phụ nữ hiện tại và tương lai vẫn phải tiếp tục ở đó chôn vùi tuổi trẻ của mình, chảy cạn nước mắt, nôn cạn tâm huyết ư?
— Chẳng lẽ đàn bà chỉ là món đồ chơi của đàn ông sao?
— Hy sinh, sự hy sinh như vậy rốt cuộc đã mang lại hạnh phúc cho ai chứ?
Cầm đã phát ra những câu hỏi như vậy. Cô ấy bất bình kêu lên. Tiếng kêu của cô ấy đã nhận được sự hưởng ứng của những người chị em cùng thế hệ với cô ấy.
Về "Gia" tôi đã viết những lời này. Sự bộc bạch lặp đi lặp lại như vậy, có lẽ có thể giải tỏa sự hiểu lầm của anh và nhiều người khác đối với tác phẩm này. Tôi cũng không muốn nói gì thêm nữa. "Gia" tôi đã đọc qua năm lần. Lần này tôi đọc lại cuốn tiểu thuyết mình viết năm sáu năm trước, tôi còn đủ kiên nhẫn để sửa lại một lần từ đầu đến cuối. Tôi hầu như không thể kìm nén được tình cảm của mình, tôi muốn cười, tôi lại muốn khóc, tôi có bi phẫn, tôi cũng có vui sướng. Nhưng bây giờ tôi mới biết một việc:
Tuổi trẻ rốt cuộc là thứ đẹp đẽ.
Phải rồi, tôi sẽ ghi nhớ thật kỹ: Tuổi trẻ là thứ đẹp đẽ. Vậy thì hãy để nó làm nguồn cảm hứng cho sự khích lệ của tôi.
Ba Kim, tháng 2 năm 1937