Charles hẳn không cần phải lo lắng làm gì. Cô Schlegel chưa từng nghe qua lời trăn trối kỳ lạ của mẹ anh. Phải mãi về sau, khi cuộc đời cô đã rẽ sang một hướng khác, cô mới hay biết chuyện đó, và khi ấy, tình tiết ấy khít khao vào tổng thể như viên đá góc tường. Tâm trí cô lúc bấy giờ đang bận tâm đến những vấn đề khác, và nếu nghe được vào lúc đó, cô cũng sẽ gạt đi như mớ tưởng tượng của một người bệnh.
Cô đang từ biệt nhà Wilcox lần thứ hai. Paul và mẹ anh, tựa như gợn sóng lăn tăn rồi đến ngọn sóng triều cuồn cuộn, đã tràn vào đời cô rồi rút đi mãi mãi. Gợn sóng chẳng để lại dấu vết gì; còn ngọn sóng đã bỏ lại bên chân cô những mảnh vụn xé toạc từ cõi vô minh. Như một kẻ dò dìm tò mò, cô đứng lặng một lúc bên bờ đại dương vốn ít khi thổ lộ, nhưng đôi khi cũng hé lộ dăm điều, và dõi theo dòng triều cuồng nhiệt cuối cùng này đang rút dần đi. Người bạn của cô đã khuất núi trong nỗi đớn đau, nhưng cô tin rằng, không phải trong sự đọa đày nhục nhã. Sự ra đi của bà phảng phất những tầng sâu ý nghĩa vượt lên trên bệnh tật và đớn đau. Có kẻ từ giã cõi đời trong nước mắt, kẻ khác lại lạnh lùng đến mức vô cảm; bà Wilcox đã chọn con đường trung dung, thứ mà chỉ những tâm hồn hiếm hoi mới đạt tới. Bà giữ được sự chừng mực. Bà đã hé lộ một phần bí mật u tối của mình với những người bạn, nhưng không quá nhiều; bà đã khép chặt trái tim mình lại—gần như thế, chứ không hoàn toàn. Nếu cuộc đời có một quy chuẩn nào đó, thì chúng ta phải ra đi như thế đấy—không rơi vào vai nạn nhân cũng chẳng hóa thành kẻ cuồng tín, mà hãy như người thủy thủ điềm tĩnh đón nhận cả lòng đại dương mà anh ta chuẩn bị dấn thân vào lẫn bờ bến mà anh ta buộc phải rời xa.
Lời kết luận cuối cùng—dù đó là gì đi nữa—chắc chắn chưa từng được cất lên tại nghĩa trang giáo xứ Hilton. Bà đâu có qua đời ở nơi đó. Một đám tang không đồng nghĩa với cái chết, cũng giống như lễ rửa tội không phải là sự chào đời hay hôn nhân là sự hòa hợp. Cả ba chỉ là những thủ tục vụng về, khi thì đến quá muộn, lúc lại quá sớm, mà Xã hội dùng để ghi chép lại những chuyển động chớp nhoáng của con người. Trong mắt Margaret, bà Wilcox đã vượt thoát khỏi sự ghi chép ấy. Bà đã rời bỏ cõi đời một cách sống động, theo cách riêng của mình, và chẳng có lớp bụi nào đích thực là bụi hơn những gì nằm trong chiếc quan tài nặng trĩu kia, thứ được hạ xuống theo nghi lễ cho đến khi nằm yên trên lớp bụi của mặt đất; cũng chẳng có đóa hoa nào hoàn toàn hoài phí cho bằng những chòm hoa cúc bị sương giá tàn phá trước cả khi trời sáng. Margaret từng có lần bảo rằng cô “ưa thích sự mê tín.” Điều đó không đúng. Hiếm có người phụ nữ nào lại thiết tha bóc trần những lớp vỏ bọc quẩn quanh lấy thân xác và tâm hồn đến thế. Cái chết của bà Wilcox đã hỗ trợ cô rất nhiều trong hành trình đó. Cô nhìn rõ hơn một chút so với trước kia về bản chất của con người và những hoài bão mà họ có thể vươn tới. Những mối thâm tình chân thực hơn bỗng thấp thoáng hiện ra. Có lẽ, lời cuối cùng ấy sẽ là niềm hy vọng—hy vọng ngay cả ở cõi đời này.
Trong lúc ấy, cô vẫn có thể dành sự quan tâm cho những người ở lại. Bất chấp những bận rộn mùa Giáng sinh, bất chấp cả người em trai, nhà Wilcox vẫn chiếm một vị trí đáng kể trong suy nghĩ của cô. Cô đã gắn bó với họ rất nhiều trong tuần lễ cuối cùng ấy. Họ không phải là “gu của cô,” họ thường hay ngờ vực, khờ khạo, và thiếu thốn những điểm mà cô vốn xuất sắc; nhưng sự va chạm với họ lại kích thích cô, và cô cảm thấy một sự quan tâm dần chuyển hóa thành niềm mến mộ, ngay cả với Charles. Cô muốn bảo vệ họ, và thường cảm thấy chính họ cũng có thể bảo vệ mình, bởi họ giỏi giang ở những mặt mà cô còn thiếu sót. Một khi đã vượt qua được những rạn vỡ cảm xúc, họ hiểu rất rõ phải làm gì, nên gọi ai cho đúng lúc; tay họ nắm chắc mọi đường lui ngõ ngách, họ vừa có sự cương quyết lại vừa có cả sự gai góc thực tế, và Margaret vô cùng coi trọng sự gai góc ấy. Họ sống một cuộc đời mà cô không tài nào vươn tới được—cái thế giới bên ngoài của “những bức điện tín và cơn thịnh nộ,” thứ từng bùng nổ khi Helen và Paul chạm mặt nhau hồi tháng Sáu, rồi lại bùng nổ một lần nữa vào tuần trước. Đối với Margaret, cuộc sống ấy vẫn là một sức mạnh hiện hữu thực sự. Cô không thể khinh miệt nó, như cách Helen và Tibby vẫn làm ra vẻ. Nó nuôi dưỡng những đức tính như sự ngăn nắp, quả quyết và tính kỷ luật—những đức tính ở bậc thang thứ hai, không thể bàn cãi, nhưng chúng lại chính là nền tảng dựng xây nền văn minh của chúng ta. Chúng cũng tôi luyện nên nhân cách; Margaret không thể nghi ngờ điều đó; chúng giữ cho tâm hồn không bị buông tuồng, lỏng lẻo. Sao đám con nhà Schlegel lại dám khinh miệt nhà Wilcox, khi mà thế giới này cần muôn vàn kiểu người mới có thể tạo nên hoàn chỉnh?
Đừng ngẫm nghĩ quá nhiều, cô viết cho Helen, về sự vượt trội của thế giới vô hình so với thế giới hữu hình. Điều đó đúng, nhưng cứ mãi bận lòng về nó thì thật là cổ lỗ sĩ. Nhiệm vụ của chúng ta không phải là đối lập hai thế giới ấy, mà là hòa giải chúng.
Helen đáp lại rằng cô chẳng có ý định tốn thời gian suy ngẫm về một đề tài tẻ nhạt đến thế. Chị gái coi cô là loại người gì cơ chứ? Thời tiết thì tuyệt vời vô kể. Cô cùng gia đình Mosebach đã đi trượt tuyết trên ngọn đồi duy nhất mà vùng Pomerania có được. Thật là vui, chỉ có điều là quá đông đúc, bởi vì toàn bộ phần còn lại của vùng Pomerania cũng đổ xô ra đó. Helen rất yêu mến vùng quê này, và bức thư của cô ngập tràn hơi thở vận động thể chất cùng chất thơ lai láng. Cô kể về phong cảnh nơi đây, tĩnh lặng mà uy nghiêm; về những cánh đồng phủ tuyết trắng xóa với từng đàn hươu nai chạy nhảy tung tăng; về con dòng sông và lối rẽ kỳ thú của nó dẫn ra biển Baltic; về dãy Oderberge chỉ cao ba trăm thước, nơi người ta chỉ trượt vèo một cái là đã trở lại với vùng đồng bằng Pomerania, vậy mà ngọn Oderberge ấy vẫn là những ngọn núi thực thụ, có rừng thông, có suối nguồn và cả những tầm nhìn ngoạn mục trọn vẹn. Thứ quyết định không phải là kích thước mà là cách thức mọi thứ được sắp xếp. Ở một đoạn khác, cô nhắc đến bà Wilcox với giọng điệu đầy đồng cảm, nhưng tin tức ấy đã không thực sự hằn sâu vào tâm trí cô. Cô đã không nhận thức được những phụ cận của cái chết, thứ mà theo mộth nghĩa nào đó còn đáng nhớ hơn cả cái chết. Bầu không khí ngập tràn sự đề phòng và những lời trách móc, và ở giữa tâm bão là một sinh mệnh con người ngày càng trở nên mãnh liệt hơn chỉ vì đang oằn mình trong đớn đau; sự kết thúc của thể xác ấy nơi nghĩa giáo xứ Hilton; sự tồn tại dai dẳng của một điều gì đó gợi lên niềm hy vọng, rực rỡ theo cách riêng của nó giữa bầu không khí vui tươi nhạt nhẽo thường nhật của cuộc đời;—tất cả những điều đó đều trôi tuột khỏi Helen, người lúc này chỉ cảm thấy rằng một quý cô dễ mến giờ đây không thể tiếp tục dễ mến được nữa. Cô trở lại Wickham Place với tâm trí ngập tràn chuyện riêng tư của mình—cô vừa nhận được lời cầu hôn thứ hai—và Margaret, sau một thoáng ngập ngừng, cảm thấy vô cùng bằng lòng với điều đó.
Lời cầu hôn ấy chẳng phải là chuyện gì to tát. Đó là tác phẩm của Fraulein Mosebach, người đã ấp ủ một hoài bão lớn lao và đầy lòng yêu nước là chiêu dụ những người họ hàng bên Anh quốc quay về với Đất Mẹ thông qua con đường hôn nhân. Nước Anh đã tung ra bài toán Paul Wilcox, và thất bại; nước Đức tung ra ngài Hạt trưởng rừng nào đó—Helen không tài nào nhớ nổi tên. Ngài Hạt trưởng sống trong một khu rừng, và khi đứng trên đỉnh Oderberge, ông đã chỉ cho Helen thấy ngôi nhà của mình, hoặc đúng hơn là chỉ vào vạt rừng thông rậm rạp nơi nó ẩn mình. Cô đã thốt lên: Ồ, dễ thương làm sao! Đây đúng là chỗ dành cho tôi rồi! và đến tối thì Frieda xuất hiện trong phòng ngủ của cô. Mình có một lời nhắn thế này, Helen thân yêu, vân vân và vân vân, và quả thực là cô nàng có mang tin nhắn thật, nhưng tỏ ra rất đáng yêu khi Helen cười phá lên; hoàn toàn thấu hiểu—rằng khu rừng quá quạnh hiu và ẩm ướt—hoàn toàn đồng tình, nhưng ngài Hạt trưởng vẫn tin rằng ông có cơ sở để hy vọng ngược lại. Nước Đức đã thua, nhưng với một tinh thần cởi mở, fair-play; mang trong mình khí phách của đàn ông toàn thế giới, xứ sở ấy cảm thấy bắt buộc phải chiến thắng cho bằng được. Và thậm chí còn có cả một người dành cho Tibby nữa cơ, Helen kết lại. Nào Tibby, hãy nghĩ đến điều đó xem; Frieda đang để dành riêng cho em một cô bé, tóc tết hai sam đi tất len trắng nhưng phần bàn chân tất lại có màu hồng phớt cứ như thể cô bé vừa bước chân vào đống dâu tây vậy. Chị nói nhiều quá rồi. Đầu giờ đau quá. Giờ đến lượt em nói đi.
Tibby đồng ý cất lời. Cậu nhóc cũng đang bận lòng với chuyện riêng của mình, bởi cậu vừa mới lên Oxford để thi lấy học bổng. Các sinh viên đã nghỉ học kỳ, và các thí sinh dự thi được bố trí ở tại các trường đại học khác nhau, cùng dùng bữa tối tại phòng ăn lớn của trường. Tibby là người nhạy cảm với cái đẹp, trải nghiệm này lại hoàn toàn mới mẻ, thế nên cậu đã miêu tả chuyến đi của mình một cách gần như rực rỡ. Ngôi trường Đại học cổ kính và trầm mặc, thấm đượm sự trù phú của những hạt miền Tây nơi nó đã tận tụy phục vụ suốt một ngàn năm qua, đã lập tức chạm đến khiếu thẩm mỹ của cậu thiếu niên; đó là kiểu thế giới mà cậu có thể hiểu được, và cậu càng hiểu rõ hơn bởi vì nó đang trong kỳ nghỉ vắng bóng người. Oxford chính là Oxford; chứ không phải là một chiếc hộp chứa đựng tuổi trẻ đơn thuần, giống như Cambridge. Có lẽ nó muốn các cư dân của mình phải yêu mến bản thân nó hơn là yêu thương lẫn nhau; dẫu sao thì hiệu ứng mà nó mang lại cho Tibby cũng chính là như vậy. Các chị gái đã gửi cậu đến đó để kết giao bạn bè, bởi họ thừa biết nền giáo dục kỳ quặc của Tibby đã khiến cậu cách ly khỏi những đứa trẻ và những người đàn ông khác. Cậu chẳng kết bạn với ai cả. Ngôi trường Oxford của Tibby vẫn cứ là một Oxford trống vắng, và thứ mà cậu mang theo vào đời không phải là ký ức về một ánh hào quang rực rỡ, mà là ký ức về một hòa sắc màu tinh tế.
Margaret lấy làm thích thú khi nghe em trai và em gái trò chuyện với nhau. Thông thường thì chúng chẳng mấy khi hợp tính nhau cho lắm. Trong khoảnh khắc, cô lặng lẽ lắng nghe chúng, cảm thấy mình bỗng trở nên từng trải và hiền từ.
Rồi chợt một ý nghĩ lóe lên trong đầu, và cô cất lời cắt ngang.
Helen, chị đã kể cho em nghe về tội nghiệp bà Wilcox chưa nhỉ? Vụ việc đáng buồn ấy ấy?
Rồi ạ.
Chị có qua lại thư từ với con trai bà ấy. Cậu ta đang giải quyết di sản thừa kế, và đã viết thư hỏi chị xem mẹ cậu có từng ngỏ ý muốn để lại cho chị món quà nào không. Chị thấy cậu ta thật tử tế, xét đến việc chị vốn chẳng quen biết bà mấy. Chị có nói rằng bà từng ngẫu nhiên nhắc đến chuyện tặng chị một món quà Giáng sinh, nhưng rồi cả hai chúng chị sau đó đều quên bẵng đi mất.
Em hy vọng là Charles đã hiểu ngụ ý đó.
Ừ—ý chị là, chồng bà ấy đã viết thư sau đó, gửi lời cảm ơn vì chị đã dành chút ít lòng tốt cho bà, và thực sự đã tặng chị chiếc hộp đựng muối thơm bằng bạc. Em có nghĩ điều đó vô cùng hào phóng không? Nó khiến chị có thiện cảm rất nhiều với ông ấy. Ông ấy hy vọng đây sẽ không phải là hồi kết cho mối quan hệ quen biết của chúng ta, mà mong rằng em và chị sẽ đến thăm và ở lại chỗ Evie vào một lúc nào đó trong tương lai. Chị quý ông Wilcox. Ông ấy đang tiếp quản công việc kinh doanh của mình—ngành cao su—đây là một mảng kinh doanh lớn. Chị mường tượng hình như ông ấy đang mở rộng quy mô khá mạnh. Charles cũng tham gia vào đó. Charles đã kết hôn—một sinh linh nhỏ bé xinh xắn, nhưng có vẻ không được khôn ngoan cho lắm. Ban đầu chúng thuê căn hộ chung cư, nhưng giờ thì đã dọn về một ngôi nhà riêng của chúng rồi.
Helen, sau một khoảng lặng vừa phải, lại tiếp tục câu chuyện về thành phố Stettin. Hoàn cảnh thay đổi nhanh chóng làm sao! Hồi tháng Sáu, cô còn đang chìm đắm trong một cơn khủng hoảng; thậm chí ngay cả vào tháng Mười một, cô vẫn có thể đỏ mặt và cư xử gượng gạo; thế mà giờ đây đã là tháng Giêng và toàn bộ câu chuyện ấy đã chìm vào quên lãng. Nhìn lại sáu tháng vừa qua, Margaret nhận ra bản chất hỗn độn của đời sống thường nhật, và sự khác biệt giữa nó với chuỗi trình tự ngăn nắp được thêu dệt nên bởi các nhà sử học. Cuộc sống thực tế vốn dĩ ngập tràn những manh mối giả mạo và những tấm biển chỉ đường dẫn đến hư vô. Với nỗ lực vô biên, chúng ta tự gồng mình lên cho một cuộc khủng hoảng chẳng bao giờ xảy ra. Sự nghiệp thành công nhất vẫn sẽ có những sự lãng phí sức lực đáng tiếc mà lẽ ra đã có thể dời non lấp biển, và sự nghiệp thất bại nhất lại không phải là của kẻ bị tóm khi chưa chuẩn bị gì, mà là của kẻ đã chuẩn bị kỹ càng để rồi chẳng bao giờ phải đối mặt. Trước một bi kịch kiểu như thế, nền đạo đức quốc gia của chúng ta lại giữ im lặng một cách đúng mực. Nó mặc định rằng việc chuẩn bị sẵn sàng đối phó với hiểm nguy bản thân nó đã là một điều tốt, và rằng con người cũng như các quốc gia, sẽ trở nên tốt đẹp hơn khi cứ lảo đảo bước qua cuộc đời trong tư thế trang bị vũ khí tận răng. Bi kịch của sự chuẩn bị kỹ lưỡng hầu như chưa bao giờ được khai thác, ngoại trừ những người Hy Lạp. Cuộc sống quả thực rất nguy hiểm, nhưng không phải theo cách mà đạo đức muốn chúng ta tin tưởng. Nó thực sự là thứ không thể kiểm soát, nhưng bản chất của nó không phải là một cuộc chiến. Nó bất kham bởi vì nó vốn là một bản tình ca, và bản chất của nó chính là vẻ đẹp lãng mạn. Margaret thỏ thẻ hy vọng rằng trong tương lai cô sẽ bớt thận trọng đi, chứ không phải là cẩn trọng hơn, so với những gì cô đã từng trải qua trong quá khứ.
