TIM SƯ TỬ: TÍNH MÃ THƯỢNG VÀ CUỘC TÀN SÁT
Vào ngày 4/7/1190, Richard Tim Sư Tử, Vua nước Anh, và Philip II Augustus, Vua nước Pháp, lên đường tiến hành cuộc Thập Tự Chinh Thứ 3 để giải phóng Jerusalem. Richard 33 tuổi vừa kế thừa từ vua cha Henry II đế chế Angevin – gồm nước Anh và phân nửa nước Pháp. Sở hữu một sức sống đầy năng động, thân thể cường tráng và tóc đỏ, xô bồ và hướng ngoại trong khi Saladin nhẫn nại và tinh tế. Ông là một người của thời đại mình, vừa là một người viết ra những bài hát rong ướt át vừa và một người Cơ đốc thuần thành, người đã thắng được tội lỗi của mình, nằm dài trần truồng trước giáo sĩ và tự phạt roi.
Con trai yêu quý của Eleanor xứ Aquitaine tỏ ra không mấy quan tâm đến phụ nữ, nhưng cáo buộc vào thế kỷ 10 cho rằng ông đồng tính đã bị bác bỏ. Chiến tranh là tình yêu đích thực của ông và ông vắt kiệt không thương xót dân chúng Anh để tài trợ cho cuộc Thập Tự Chinh của mình, nói đùa, ‘Tôi sẽ bán London nếu có người mua.’ Khi nước Anh sôi động vì Thập Tự Chinh sống lại, người Do Thái lại trở thành mục tiêu bị ‘làm thịt’ mà đỉnh cao là vụ tự sát tập thể ở vùng York. Nhưng lúc ấy, Richard đã khởi hành. Ông giong buồm đến Jerusalem và ở bất cứ đâu ông đổ bộ ông thể hiện mình là hiện thân của chiến binh hoàng gia. Ông luôn mặc màu tía, màu của chiến tranh, và vung thanh gươm mà ông cho là Excalibur (thanh gươm truyền thuyết của Vua Arthur). Ở Sicily, ông giải cứu em gái, Bà hoàng goá bụa Joanna, khỏi tay ông vua mới, và tổng khứ Messina. Khi ông đến Cyprus, do một ông hoàng Byzantine cai trị, ông chỉ đơn giản chinh phục hòn đảo và rồi giong buồm đến Acre với 25 chiến thuyền.
Vào ngày 8/6/1191, Richard đổ bộ và bắt tay với Vua Pháp vây hãm, tại đó những đợt giao tranh xen kẽ với đàm phán thân thiện giữa hai bên. Saladin và triều thần theo dõi ông ta đến và ấn tượng trước vẻ phô trương của các chiến binh hùng mạnh này và nhiệt quyết chiến đấu của họ.
Trận địa đã trở thành nơi đóng quân bị dịch bệnh gồm các lều lớn hoàng gia, những căn lều bẩn thỉu, láng bếp, chợ búa, nhà tắm và nhà thổ. Chuyện các gái bán hoa mê hoặc người Hồi giáo hiện rõ trong ghi chép của Imad, thư ký Saladin, từng viếng thăm doanh trại của Richard. ‘Những đào hát và các ả đỏm đáng này, nhuộm tóc và trét phấn, mắt xanh lơ và đùi nung núc, đeo trang sức từ mắt cá chân đến dái tai, khiến những lưỡi gươm phải tra vào vỏ, ngọn giáo phải chĩa vào khiên và viết phải cắm vào lọ mực’.
Năng lực của Richard đã thay đổi bản chất của cuộc chiến. Saladin đã nhuốm bệnh; chẳng bao lâu cả hai vua Âu châu cùng lâm bệnh, nhưng thậm chí trên giường bệnh Richard giương nỏ, bắn tên qua trại giặc trong khi hết hạm thuyền này đến hạm thuyền khác chở đến những hiệp sĩ tinh hoa của châu Âu.
Saladin, như ‘một người mẹ mất con, ngồi trên lưng ngựa thúc giục dân chúng tham gia nghĩa vụjihad’,bị áp đảo về quân số và bại trận. Sau khi Philip Augustus ra đi sớm vì đố kị, Richard nắm quyền chỉ huy – ‘Ta cai trị và không ai cai trị ta’ – nhưng lực lượng ông cũng đang bị khốn đốn. Ông mở lời thương thảo. Saladin phái người em Safadin đến đàm phán. Họ đồng tài ngang sức, mỗi bên đều có 20,000 quân, đều muốn chiến đấu để áp đặt ý muốn của mình lên người khác.
Trong khi đó Acre không thể cầm cự lâu hơn nữa và thống đốc bắt đầu nghĩ đến việc đầu hàng. Saladin không còn lựa chọn nào khác trừ ra đồng ý cho Acre đầu hàng, hứa sẽ trả lại Thập Giá Thực và phóng thích 1,500 tù binh. Nhưng ưu tiên của ông là bảo vệ Jerusalem. Ông rề rà cù cưa những điều khoản để khuyến khích sự chia rẽ trong nội bộ Thập Tự quân, tiết kiệm tiền bạc và đình hoãn chiến dịch. Nhưng Richard Tim Sư Tử thực sự muốn xốc tới chứ không đùa nên cho là Saladin tháu cáy.
Vào ngày 20/8, ông lùa 3,000 tù binh Hồi bị trói gô ra đồng trống cho binh sĩ Saladin trông thấy và rồi làm thịt tất cả đàn ông, đàn bà và trẻ con. Truyền thuyết về tính mã thượng còn đâu nữa. Saladin khiếp đảm vội vàng lên ngựa, nhưng đã quá muộn. Sau đó ông đáp lễ bằng cách chặt đầu tấtl mở p cả tù binh Frank trong tay ông.
Năm ngày sau, Richard hành quân xuống bờ biển về hướng Jaffa, cảng của Jerusalem, binh lính của ông khẩn cầu ‘Sanctum Sepulchrum adjuva! Hãy hỗ trợ chúng con, Mộ Thánh!’ Vào ngày 7/9, Tim Sư Tử thấy Saladin án ngữ con đường tại Arsuf. Chiến thuật của Richard là dùng lực lượng bộ binh làm tiêu hao làn sóng xung kích của kỵ binh và cung thủ cưỡi ngựa cho đến khi ông có thể phóng ra sức mạnh như sấm sét của hiệp sĩ. Richard kềm quân cho đến khi một Hiệp sĩ Cứu tế lao về phía trước. Rồi ông dẫn đầu mũi xung kích đập tan quân Hồi. Saladin tuyệt vọng rút vào vòng bảo vệ của đội cận vệ mamluk. Đối mặt với một cuộc vỡ trận hoàn toàn, vị sultan cho rút lui kịp thời đạo quân được dành để phòng vệ Jerusalem. Có lúc, ông chỉ được 17 người bảo vệ. Sau đó ông vụt thoát ra được và thối chí chả thiết gì ăn uống.
Saladin cưỡi ngựa về Jerusalem để mừng lễ Ramadan và chuẩn bị việc phòng ngự. Richard hiểu rằng khi mà quân đội và đế chế Saladin còn nguyên vẹn, Thập Tự quân không thể nào giữ được Jerusalem cho dù họ có thể chiếm được nó – cho nên đàm phán là thượng sách. ‘Người Hồi và người Frank đã chịu tổn thất,’ Richard viết cho Saladin, ‘đất đai bị tàn phá do bàn tay của cả hai bên. Tất cả điều chúng tôi phải bàn đến là Jerusalem, Thập Giá Thực và những lãnh thổ này. Jerusalem là trung tâm của tín ngưỡng chúng tôi nên chúng tôi sẽ không bao giờ từ bỏ.’ Saladin giải thích al-Quds có nghĩa thế nào đối với người Hồi: ‘Jerusalem thuộc về chúng tôi cũng nhiều như của các ngươi. Đúng ra đối với chúng tôi nhiều hơn là đối với các ngươi, vì đó là nơi mà Tiên Tri chúng tôi đến đó trong cuộc Dạ Hành của Người và là nơi quần tụ của các thiên thần.’
Là người mềm dẻo và có óc tưởng tượng, Richard giờ đề nghị một hiệp ước: em gái mình Joanna sẽ kết hôn với Safadin. Người Cơ đốc sẽ được bờ biển và được đi đến Jerusalem; người Hồi sẽ có nội địa, với Jerusalem là kinh đô của Vua Safadin và Hoàng hậu Joanna dưới quyền hành tối cao của Saladin. Saladin đồng ý với điều này để Richard về nước nhưng Joanna bất bình: ‘Làm sao bà có thể cho phép một người Hồi chiếm được thể xác của mình?’ Richard nói trớ là mình chỉ nói đùa, và rồi bảo với Safadin: ‘Ta sẽ gả cháu gái ta cho ngài.’ Saladin bối rối: ‘Lộ trình tốt nhất của chúng tôi là tiếp tục thánh chiến – hoặc bỏ mình.’
Vào ngày 31/10, Richard hành quân chầm chậm về hướng Jerusalem trong khi vẫn thương thuyết với ngài Safadin lịch sự. Họ gặp nhau trong những căn lều lộng lẫy, trao đổi quà tặng và tiệc tùng cùng nhau. ‘Chúng tôi phải có một căn cứ ở Jerusalem,’ Richard khăng khăng. Khi các hiệp sĩ chỉ trích việc ông thương thảo với kẻ địch, ông liền trảm thủ một số tù binh Thổ và treo thủ cấp quanh doanh trại.
Tại thời điểm khó khăn này, Saladin nhận được tin xấu: đứa cháu hư đốn của ông, Taki al-Din, người đã toan tính thiết lập đế chế riêng cho mình, đã chết. Saladin giấu bức thư, ra lệnh vệ sinh lều, rồi ‘khóc cay đắng, tức tửi’, sau đó rửa mặt với nước hoa hồng và trở lại công việc chỉ huy: không phải lúc để tỏ ra yếu đuối. Ông thanh sát Jerusalem và quân đồn trú mới người Ai Cập.
Vào ngày 23/12, Richard tiến đến Le Thoron des Chevaliers (Latrun) tại đó ông, vợ và em gái mừng lễ Giáng Sinh. Vào ngày 6/1/1192, giữa con mưa, gió lạnh và sình lầy, Richard đến Bayt Nuba, cách thành phố 12 dặm. Các ông lớn Pháp và Anh muốn lấy Jerusalem bằng mọi giá nhưng Richard cố thuyết phục họ là mình không đủ người cho cuộc vây hãm. Saladin chờ đợi trong Jerusalem hi vọng rằng mưa và tuyết giá sẽ làm nhụt chí Thập Tự quân. Vào ngày 13/1, Richard rút quân.
Vào tháng 4 1192, Richard cuối cùng biết rằng Guy, người từng là vua Jerusalem chỉ vì kết hôn với người vợ đã quá cố, là một con ngáo ộp. Thay vào đó ông công nhận Conrad xứ Montferrat, chồng của Hoàng hậu Isabella, là vua Jerusalem. Nhưng vài ngày sau, Conrad bị nhóm sát thủ Assasin giết chết. Henry, Bá tước Champagne, một người cháu của cả Richard nước Anh và Philip nước Pháp, cưới Hoàng hậu Isabella của Jerusalem, còn ở tuổi 21, có thai với Conrad và đang có đời chồng thứ ba. Ông trở thành Vua Henry của Jerusalem. Để đền bù cho Guy, Richard bán cho ông Cyprus, tại đó dòng họ ông cai trị trong ba thế kỷ.
Đang trong thế bế tắc. Saladin sử dụng 50 thợ nề và 2,000 tù binh Frank để tái củng cố Jerusalem, phá vỡ các tầng cao của Thánh đường Our Mary of Jehoshaphat ở chân Núi Olives và Coenaculum trên Núi Zion để lấy đá xây. Saladin, Safadin và các con họ đều làm việc tại tường thành.
Trong khi đó Richard đánh chiếm và củng cố Ashkelon, cửa ngõ đến Ai Cập, đề nghị với Saladin một phần của Jerusalem, với người Hồi giữ Haram và Tháp David. Nhưng những đàm phán này, có thể so sánh được về độ phức tạp với những cuộc đàm phán giữa người Israël và Palestine trong thế kỷ 21, đều chẳng đi đến đâu: hai bên còn hi vọng sở hữu toàn bộ Jerusalem. Vào ngày 20/3, Safadin và con trai Kamil đến thăm Richard với đề nghị cho phép đi vào Mộ Thánh và trả lại Thập Giá Thực: trong một cử chỉ cổ điển về sự mã thượng, Tim Sư Tử phong tước hiệp sĩ cho chàng trai Kamil, buộc quanh người anh sợi dây nịt hiệp sĩ.
Nhưng việc phô trương tính hào hiệp này không hợp khẩu vị của những hiệp sĩ Pháp hay nổi loạn, đòi tràn vào Jerusalem ngay lập tức. Vào ngày 10/6 Richard dẫn họ trở lại Bayt Nuba, tại đó họ tiến hành dựng doanh trại dưới cái nóng như thiêu đốt và trong ba tuần tranh cãi nên làm gì tiếp theo. Để bớt căng thẳng Richard cưỡi ngựa ra ngoài thị sát, có lúc đến tận Montjoie, tại đó ông xuống ngựa để cầu nguyện nhưng vẫn dựng đứng tấm khiên để khỏi trông thấy Jerusalem, và dường như đã nói, ‘Chúa Trời, con cầu xin ngài đừng để con nhìn thấy Thành phố Thánh khi mà con chưa thể giải cứu nó khỏi tay kẻ thù của ngài!’
Tìm Sư Tử sử dụng gián điệp trong quân ngũ của vị sultan, nhận được tin báo một hoàng tử của Saladin đang dẫn một đoàn quân lương tiếp tế từ Ai Cập đến. Richard, mặc quần áo người Bedouin, dẫn 500 hiệp sĩ và 1,000 bộ binh, đi phục kích quân Ai Cập. Ông đánh tan tác quân địch, bắt đoàn quân lương, với 3,000 lạc đà và ngựa thồ lương thảo – có lẽ đủ để hành quân vào Jerusalem hoặc Ai Cập. ‘Việc này khiến Saladin càng sầu não,’ bộ trưởng Ibn Shaddad của ông nói, ‘và tôi cố an ủi ông.’ Bên trong một Jerusalem nguy khốn, Saladin gần như hoảng loạn, mức căng thẳng gần như không thể chịu được. Ông cho đánh độc các giếng quanh thành phố và bố trí số quân còm cõi dưới sự chỉ huy của các con trai mình. Quân số không đủ và ông lo lắng triệu hồi Safadin từ Iraq.
Vào ngày 2/7, ông hợp hội đồng chiến tranh, nhưng các amir của ông cũng chỉ là bọn không đáng tin cậy như các ông lớn của Richard. ‘Điều tốt nhất chúng ta có thể làm,’Ibn Shaddad phát biểu, mở đầu buổi họp, ‘là tập họp tại Vòm Đá để sẵn sàng tử thủ.’ Tiếp theo là im lặng, các amir ngồi bất động đến nỗi ‘như thể có chim đậu trên đầu họ’. Hội đồng tranh luận hoặc thủ lĩnh nên lập một cứ điểm cuối cùng hoặc tránh bị sập bẫy trong cuộc vây hãm. Vị sultan bản thân cũng hiểu rằng không có sự hiện diện của mình các bộ hạ sẽ sớm đầu hàng. Cuối cùng Saladin nói, ‘Các bạn là đoàn quân của đạo Hồi. Chỉ cần quay dây cương đi là họ sẽ cuốn lãnh thổ này như cuốn một cuộn giấy. Đây là nghĩa vụ của các bạn – đó là lý do các bạn đã được cấp phát bổng lộc trong những năm qua.’ Các amir đồng ý đánh, nhưng ngay hôm sau họ trở lại để nói họ sợ một cuộc vây hãm giống như ở Acre. Không phải tốt hơn là nên đánh bên ngoài tường thành và tệ nhất, tạm thời cho mất Jerusalem? Các vị tướng nhấn mạnh rằng Saladin hoặc một đứa con của ông phải ở lại Jerusalem nếu không quân Thổ và quân Kurd của ông sẽ quay ra đánh nhau.
Saladin ở lại – và các gián điệp của ông liên tục cung cấp tin về những hoạt động của Richard. Khi ngày 15/7, ngày lễ kỷ niệm cuộc đánh chiếm Jerusalem vào năm 1099, đến gần, các Thập Tự quân phát hiện ra một mảnh khác của Thập Giá Thực, một phép lạ đúng thời cơ làm cả quân ngũ lên tinh thần. Nhưng quân Pháp dưới quyền Công tước Burgundy và quân Anglo-Angevins dưới quyền Richard gần như đã rút dao hăm he, châm chọc nhau bằng những khẩu hiệu ngớ ngẩn và những câu hát bẩn thỉu.
Saladin gần như nhuốm bệnh vì quá căng thẳng. Tại buổi cầu nguyện thứ sáu vị sultan hành lễ hairitualrakas, cúi đầu từ thắt lưng rồi nằm xấp xuống đất, và khóc công khai. Khi đêm xuống, tin tình báo cho biết người Frank đang khăn gói. Vào ngày 4/7, Richard dẫn đầu cuộc rút lui.
Saladin vô cùng hớn hở, cưỡi ngựa ra ngoài thành để gặp đứa con trai yêu quí của mình Zahir, hôn lên trán anh và hộ tống anh về Jerusalem, tại đó hoàng tử ở với cha mình tại lâu đài của Thủ lĩnh Hiệp sĩ Cứu tế. Nhưng cả hai bên đều kiệt sức: Richard nhận được các báo cáo từ Anh cho biết em ông John gần như công khai nổi loạn. Nếu ông muốn cứu lãnh thổ mình, ông cần phải về nhà gấp.
Được cổ vũ bởi tình trạng của Richard, vào ngày 28/7 Saladin giáng một cuộc tấn công bất ngờ vào Jaffa, và nhanh chóng chiếm được sau một trận oanh kích bằng máy bắn đá. Trong khi Ibn Shaddad đang thỏa thuận điều kiện đầu hàng của đối phương, thì con trai Zahir của ông ngủ quên trong phiên gác. Thỉnh lình Richard Tim Sư Tử xuất hiện ngoài khơi trên con thuyền ga-lê kéo cờ tía. Ông đã đến đúng lúc: một số binh lính Frank còn giữ được thành. Bắn một phát nỏ, ông bì bõm bước lên bãi biển – ‘tóc đỏ, áo choàng đỏ, cờ đỏ.’ Không mất thời gian cởi bỏ đôi giày ống không thấm nước và mặc áo giáp, tay vung lưỡi rìu Đan Mạch, theo sau hộ vệ chỉ là 17 hiệp sĩ và vài trăm bộ binh, Richard tả xông hữu đột chiếm lại thị trấn trong một màn trình diễn đột kích lẫm liệt.
Sau đó, ông chế giễu bộ trưởng của Saladin: ‘Vị sultan của ngài là một con người vĩ đại vậy tại sao nghe tin ta đến đã bỏ đi? Ta chỉ mang độc đôi ủng lội nước và thậm chí không mặc tấm giáp lót ngực!’ Saladin và Safadin được cho rằng đã gởi đến Tim Sư Tử các con ngựa Ả Rập làm quà tặng, nhưng những hành vi hào hiệp như thế thường là chiến thuật câu giờ vì chẳng mấy chốc họ sẽ phản công. Richard đẩy lùi họ và rồi thách đấu tay đôi. Ông cầm giáo phi ngựa lên xuống hàng quân – nhưng không có ai dám giao đấu.
Saladin ra lệnh một mũi tấn công khác, nhưng các amir của ông từ khước. Ông quá tức tối đến nỗi ông cân nhắc đến việc sử dụng hình phạt đóng đinh kiểu Zangi đối với những tướng lĩnh cứng đầu. Tuy nhiên, ông bình tĩnh trở lại và sau đó mời họ chia sẻ những quả mơ ngọt vừa được mang đến Damascus.
Nhà vua và vị sultan đã quần thảo đến thế bế tắc. ‘Ngài và ta đều cùng bị tổn hại,’ Richard thổ lộ với Saladin. Khi họ đi đến thương thảo, cả hai tướng soái đều kiệt quệ, bệnh trầm trọng, tài nguyên và ý chí đều cạn kiệt hoàn toàn.
