Thời Đường, đầu niên hiệu Thiên Bảo, thời thịnh thế "Khai Nguyên chi trị" của Huyền Tông đã qua. Hoàng thượng sủng ái Dương Phi, trọng dụng ngoại thích gian thần, chính trị ngày càng hủ bại. Tiết độ sứ ba trấn Phạm Dương, Bình Lư, Hà Đông là An Lộc Sơn thế lực lớn mạnh, chực chờ phát động phản loạn.

Thế cục rối ren, nhưng vẫn có những người khao khát làm quan.

Ở Phạm Dương có một thư sinh họ Lư, gia cảnh bần hàn, tướng mạo tầm thường, lấy vợ cũng rất tầm thường. Từ nhỏ đã đọc nhiều thi thư, chỉ mong sao được người trong làng nhìn nhận, xuất đầu lộ diện.

Chàng đến kinh đô dự thi, nhiều năm liền không đỗ đạt, lại không còn mặt mũi nào trở về nhà, đành lưu lạc bên ngoài, cuộc sống ngày càng túng quẫn.

Nhưng ngoài khoa cử, Lư sinh chẳng còn nguyện vọng nào khác. Lối thoát duy nhất của mọi thư sinh chính là làm được một chức quan nhỏ, vẻ vang dòng họ.

Chiều hôm đó, Lư sinh cưỡi lừa dạo chơi, chán chường không biết làm gì, nghĩ đến tương lai mịt mù, không biết năm nay có thể bước chân vào chốn quan trường, hay lại danh lạc Tôn Sơn, rồi tiếp tục lặp lại những kỳ thi không dứt, trải qua cuộc đời khô khan?

Phía trước có một ngôi chùa, nhà sư đang giảng kinh cho tín đồ, người nghe kinh rất đông, Lư sinh cũng ngồi xuống trước hàng ghế.

"Hắt... xì..." Chàng hơi buồn ngủ. Đến cả một thứ gì cũng chưa từng đạt được, thì làm sao mà nhìn thấu, buông bỏ chứ? Những đạo lý này thật khó ngộ.

Mơ màng nghĩ, thôi bỏ đi, không bằng quay về.

Đến cổng chùa, thấy một tỳ nữ mặc áo vải thô màu xanh biếc, nàng cầm một giỏ anh đào, đang ngồi dưới bậc thềm.

"Tướng công, ngài có muốn nếm thử quả anh đào này không?"

Quả anh đào đỏ thắm, thơm ngọt nhiều nước, Lư sinh và nàng áo xanh ăn rất vui vẻ, đó là buổi chiều hoàng hôn thoải mái, tự tại nhất của chàng trong những năm gần đây.

Lư sinh hỏi:

"Xin hỏi tỷ tỷ quý danh?"

"Ngài gọi ta là Anh Đào đi."

"Anh Đào tỷ tỷ là tỳ nữ nhà nào?"

"Nương tử nhà ta họ Lư—"

Chàng có chút ngạc nhiên:

"Thật sao? Thật trùng hợp, ta cũng họ Lư!"

"Vậy sao?" Anh Đào nói: "Nương tử gả vào nhà họ Thôi. Hiện giờ chồng đã qua đời, đang cư ngụ trong thành."

"Ta từng nghe cha nói, có một người thân cũng gả xa đến đây, nhưng đã mất liên lạc. Hình như sống ở khu vực cầu Thiên Tân—"

"Chúng ta chính là sống ở phía bên phường Thủy Nam!"

Mọi người đối chiếu lại, hóa ra Thôi thị phu nhân lại chính là đường cô của Lư sinh.

Anh Đào cười:

"Đâu có lý nào cô cháu cùng ở một kinh thành mà cháu trai lại không đến thăm hỏi?"

Màn đêm buông xuống, Lư sinh theo nàng áo xanh qua cầu Thiên Tân, vào phường Thủy Nam. Nơi này như một thế giới khác, cổng dinh thự cao lớn, vô cùng khí phái. Lư sinh đứng dưới cổng, lại có chút hổ thẹn.

Nàng áo xanh vào thông báo trước. Một lát sau, có bốn người đàn ông bước ra. Hai người mặc áo đỏ, hai người mặc áo lục, tướng mạo tuấn mỹ. Lư sinh càng thêm khép nép.

"Chúng ta đều là con trai của cô mẫu, tính ra mọi người là biểu huynh đệ."

Họ gặp mặt trò chuyện vui vẻ, tự giới thiệu—một người làm Hộ bộ Lang trung, một người làm Trịnh châu Tư mã, một người làm Hà Nam Công tào, một người làm Đại thường Bác sĩ. Đều có công danh, lại giữ chức vụ cao. Lư sinh vừa ngưỡng mộ vừa đố kỵ. Đời người ở thế gian, chẳng qua cũng chỉ là công danh lợi lộc và mỹ thê, nhưng bản thân mình lại chẳng chạm tới được.

"Mời huynh theo chúng tôi đến Bắc đường bái kiến mẫu thân."

Cô mẫu chừng ngoài sáu mươi, mặc y phục màu tím. Lời lẽ bà sang sảng, vô cùng uy nghiêm. Lư sinh hơi sợ hãi, không dám ngẩng đầu nhìn. Cô mẫu hỏi thăm chuyện nhà chuyện ngoài của chàng, đặc biệt quan tâm đến tình hình thị tộc.

Cô mẫu lại hỏi:

"Thích kiểu nữ tử nào?"

Chàng sửng sốt.

"Thích Anh Đào không?"

Chàng thực sự có chút động tâm. Nàng còn trẻ, lại thông minh lanh lợi, còn có dáng vẻ kiều diễm mê người.

Nhưng nàng chỉ là một tỳ nữ thôi mà.

Cô mẫu dường như nhìn thấu tâm sự của chàng.

"Ta có một ngoại sanh nữ, họ Trịnh, cha mẹ đều đã qua đời, thân cô thế cô, do muội muội ta nuôi dưỡng, dung mạo rất xinh đẹp, lại vô cùng hiền thục. Ta sẽ lo liệu chuyện hôn nhân đại sự cho con. Con đồng ý chứ?"

Lư sinh ở nhà sớm đã có người vợ tào khang. Chàng không nhắc đến. Làm sao có thể phản đối sự sắp đặt tốt đẹp này chứ?

Cô mẫu mỉm cười: "Còn tốt hơn Anh Đào gấp mười lần đấy."

Chàng lập tức thay đổi mục tiêu, bái tạ không thôi.

Cô mẫu không nói hai lời liền sai người đi đón Trịnh tiểu thư.

Lư sinh tim đập chân run, hệt như thuở thiếu niên. Ngồi đứng không yên chờ đợi mỹ nhân. Kiểu yêu đương này trước nay chưa từng có.

Một lát sau, nhà họ Trịnh đến, xe ngựa đi lại vô cùng cầu kỳ. Họ xem lịch, chọn ngày lành tháng tốt: "Hôm kia là đại cát, cứ chọn ngày đó thành hôn đi!"

Lư sinh đang định mở lời, cô mẫu nói:

"Sính lễ, tiền tài, thư từ, tiệc cưới vân vân, cháu đừng lo lắng, ta sẽ lo liệu chuẩn bị hết. Cháu có thân bằng quyến thuộc gì trong thành, cứ ghi chép họ tên và địa chỉ ra, để chúng ta gửi thiệp hỷ."

Lư sinh lại nghe lời, viết ra hơn ba mươi nhà, hơn nữa còn báo cả tên các quan lại trong Đài tỉnh và phủ huyện. Hôm sau phát thiệp. Tối cùng ngày tổ chức hôn lễ, bái thiên địa. Cô mẫu chủ trì sự kiện trọng đại, xa hoa phồn hoa không giống cảnh nhân gian.

Ngày hôm sau bái tiệc, các quý khách trong kinh thành đều nể mặt đến dự. Bái tiệc xong xuôi, Lư sinh và tân nương vào trong một cái sân, trong sân bày biện bình phong, màn trướng, giường mới, chăn gối... đều là những vật trân quý hiếm thấy.

Lén nhìn vợ, nàng chừng mười bốn mười lăm tuổi, thanh tú như thiên tiên, không vướng bụi trần, Lư sinh nhìn thấy, mừng rỡ không thôi, quên mất cả vợ con quê nhà.

Chớp mắt một cái, đã đến kỳ thi mùa thu.

Cô mẫu nói với chàng:

"Lễ bộ Thị lang có quan hệ thân thích với ta, con đi thi, ông ta chắc chắn sẽ dốc toàn lực giúp đỡ con, không cần phải lo lắng."

Quả nhiên, mùa xuân thi đỗ, sau đó lại ứng thi khoa Hoành từ. Cô mẫu lại nói:

"Lại bộ Thị lang là đồng cấp với con trai ta, cũng là biểu đệ của con, họ giao tình hòa thuận, chỉ cần họ nói giúp một câu, con nhất định sẽ đạt thứ hạng cao."

Bảng vàng vừa treo, Lư sinh lại đỗ giáp khoa, được ban chức Bí thư lang. Cô mẫu hết sức sắp xếp:

"Hà Nam Doãn là đường ngoại sanh của ta, để nó dâng tấu xin ban cho con chức Đông đô Kỳ phụ Huyện úy."

Qua vài tháng, hoàng thượng hạ chiếu lệnh cho Lư sinh làm Vương Ốc Huyện úy. Sau đó, cứ thế thăng tiến vùn vụt—vào kinh chuyển làm Giám sát, rồi sang Điện trung, bái làm Lại bộ Viên ngoại lang, phán Nam Tào thuyên tất, lại nhậm chức Lang trung.

Trong ba năm, chàng làm đến Thị lang ở Lại bộ, Binh bộ, Lễ bộ... còn nắm giữ thế lực tuyển chọn quan lại, địa vị tột đỉnh, nắm quyền thăng giáng, người người nịnh bợ, chàng tận hưởng sự đón đưa, dựa vào số tiền hối lộ nhiều ít để phân chia chức vụ cao thấp.

Chàng chưa bao giờ nghi ngờ, tại sao cô mẫu lại có khả năng lớn lao đến vậy, điểm đá thành vàng. Cũng chẳng hề suy trước tính sau, kiểm điểm lại thực lực, vận may và lương tri của chính mình.

Vinh hoa phú quý, danh lợi quyền thế khiến Lư sinh lâng lâng như tiên. Thoắt cái, hai mươi năm đã trôi qua.

Lư sinh có bảy con trai, ba con gái. Chuyện hôn nhân, mưu tính đường làm quan cho các con, chàng cũng đã lo liệu chu toàn. Cháu nội ngoại mười người, một nhà náo nhiệt.

Một ngày nọ, gia đinh vào thông báo:

"Lão gia—"

"Chuyện gì?"

"Bên ngoài—"

"Lắp bắp cái gì, có khách quý đến thăm sao?"

"Có một phụ nữ đầu bù tóc rối cầu kiến?"

Lư sinh kinh ngạc:

"...?"

Gia đinh cũng khó lòng đáp lời. Hơi ngắc ngứ:

"Nói là nguyên phối của lão gia ở Phạm Dương, rất nhớ thương phu quân... và đặc biệt đến báo tin người nhà đã qua đời trong trận đói kém..."

Vợ con, cha mẹ, quê nhà—

Lư sinh mới chợt bừng tỉnh nhớ lại xuất thân của mình.

Những điều không thể nói ra, những chuyện cũ đã sớm vứt bỏ ra sau đầu. Bộ mặt thật của chàng.

Phải lựa chọn thế nào?

Phải đuổi đi thế nào?

Đúng lúc này—

Bỗng thấy quan sai triều đình, nhân mã rầm rộ kéo đến. Hóa ra vì tham tang uổng pháp, lại giàu có nhất vùng, khiến cấp cao nghi ngờ, Long nhan không vui, tất có kẻ trung trinh thay hoàng thượng suy tính, dâng lên một bản tấu.

Thấy sắp trở thành tù nhân, tính mạng không giữ nổi, cửu tộc bị liên lụy. Chàng quyết định bỏ trốn.

Ở cửa sau như con chó nhà có tang, cụp đuôi chuồn mất.

Ơ kìa, phía trước có một ngôi chùa, sao mà quen mắt thế.

Trong chùa, nhà sư cũng đang giảng kinh cho thiện tín, không còn chỗ trống. Lư sinh bước vào đại điện, lễ bái Phật tượng, bỗng nhiên hôn mê bất tỉnh. Bên cạnh có tiếng người lao xao, lay lay chàng:

"Thí chủ sao vậy?"

Nhà sư đang gọi chàng:

"Tỉnh lại đi!"

Chàng tỉnh dậy.

Chỉ thấy mình mặc áo vải trắng, tiều tụy như xưa. Đâu có quan lại tiền hô hậu ủng, thuộc hạ cúi đầu nghe lệnh? Đâu có dinh thự cao sang, y phục lộng lẫy, vợ đẹp và con cháu quây quần? Tuổi tác cũng chưa hề già đi.

Chàng ngơ ngác đi lại trong đại điện một lát, rồi chậm rãi rời đi.

Tiểu đồng dắt lừa cầm mũ đứng ngoài cổng lớn, giục:

"Người và lừa đều đói cả rồi, tướng công sao vào lâu vậy mới ra?"

Lư sinh hỏi:

"Bây giờ là giờ nào rồi?"

"Trời sắp tối rồi."

Lư sinh cố sức lắc đầu, định cưỡi lên lưng lừa.

Chàng ra khỏi cổng chùa, lại thấy nàng áo xanh kia vẫn ngồi đó, nàng vẫn cầm một giỏ anh đào, ngọt ngào rực rỡ như trước. Lúc này, nàng nói với một thư sinh trẻ tuổi đang ăn cùng:

"Ngài gọi ta là Anh Đào đi."

"Anh Đào tỷ tỷ là tỳ nữ nhà nào?"

"Nương tử nhà ta họ Tạ—"

"Thật sao? Thật trùng hợp, ta cũng họ Tạ!"

"Vậy sao?..."

"..."

Lư sinh thở dài, cưỡi lừa rời xa:

"Vinh hoa phú quý, vinh nhục được mất, ân oán ái hận ở nhân gian, chẳng qua cũng chỉ là như thế mà thôi."

(Cải biên từ "Thái Bình Quảng Ký" đời Tống, quyển hai trăm tám mươi mốt, một giấc mộng nhỏ.)