14

Ngày 5/11/2007, Bộ Y tế Uganda nhận được một báo cáo về hai mươi ca tử vong bí ẩn ở Bundibugyo, một vùng hẻo lánh dọc biên giới vùng núi với Công hòa dân chủ Congo (tên mới, kể từ năm 1997, của nơi mà trước đây là Zaire). Một căn bệnh cấp tính chưa được biết đến đột nhiên giết hai mươi người này và đặt những người khác vào tình thế rủi ro. Đó có phải là một loại vi khuẩn còi xương, giống như thứ mà gây nên bệnh sốt phát ban? Một biến thể ebolavirus cũng là một khả năng, nhưng ban đầu được cho là ít có khả năng, bởi chỉ một vài bệnh nhân có triệu chứng sốt xuất huyết. Các mẫu máu được thu thập nhanh chóng, gửi theo đường hàng không tới CDC ở Atlanta, và được xét nghiệm ở đó, sử dụng cả hai khảo nghiệm tổng thể mà có thể phát hiện bất kỳ biến thể ebolavirus nào và những khảo nghiệm cụ thể cho từng loại trong bốn loại đã biết. Tuy các xét nghiệm cụ thể đều cho kết quả âm tính, xét nghiệm tổng thể đã đem tới một vài kết quả dương tính. Vậy là vào ngày 28/11, CDC thông báo với chính quyền Uganda: Đó là một biến thể ebolavirus, đúng vậy, nhưng không phải loại mà chúng ta đã biết.

Các nghiên cứu sâu hơn ở phòng thí nghiệm kết luận rằng biến thể virus này có ít nhất 32% cấu trúc gien khác với bất kỳ loại nào trong bốn biến thể kia. Nó được đặt tên là virus Bundibugyo. CDC nhanh chóng gửi một đội nghiên cứu thực địa tới Uganda để giúp ứng phó với đợt bùng phát. Cũng như thường lệ trong các tình huống như vậy, nỗ lực của họ cùng với các quan chức y tế ở quốc gia bao gồm ba tác vụ: chăm sóc bệnh nhân, cố gắng ngăn chặn sự lây lan, và điều tra bản chất của căn bệnh. Con số cuối cùng là 116 người nhiễm bệnh, trong số đó 39 người đã tử vong.

Cũng như thường lệ, đội ngũ các nhà khoa học sau đó đã công bố một bài tạp chí, trong trường hợp này tuyên bố sự phát hiện của một biến thể ebolavirus mới. Tác giả đầu tiên của bài viết là Jonathan S. Towner, một nhà virus học phân tử ở CDC với kinh nghiệm thực địa về mảng tìm kiếm vật chủ chứa đựng. Bên cạnh việc dẫn dắt quá trình nghiên cứu trong phòng thí nghiệm, ông đã tới Uganda và giúp đỡ một phần cho đội phản ứng. Bài viết của Towner chứa đựng những tuyên bố rất thú vị, thêm vào đó, về năm biến thể ebolavirus: “Các biến thể virus của mỗi loại đều có cấu trúc gien khác nhau ít nhất 30-40%, một mức độ đa dạng mà có lẽ phản ánh những khác biệt về vị trí của chúng trong hệ sinh thái và trong lịch sử tiến hóa của chúng.” Towner và các cộng sự cho rằng một vài điểm khác biệt mấu chốt giữa một biến thể ebolavirus với một biến thể khác – bao gồm là sự khác nhau về khả năng gây tử vong – có thể có liên quan đến việc nó sống ở đâu và như thế nào, đã và đang sống ở đâu và như thế nào, trong các vật chủ chứa đựng.

Những sự kiện ở Bundibugyo đã khiến nhiều người Uganda lo ngại. Và họ được quyền lo ngại: Uganda giờ đây nắm giữ một điểm đặc biệt đáng buồn với tư cách quốc gia duy nhất trên Trái Đất phải hứng chịu hai đợt bùng phát của hai biến thể ebolavirus khác nhau (virus Sudan ở Gulu năm 2000, virus Bundibugyo vào năm 2007), cũng như các đợt bùng phát của cả bệnh virus Ebola và bệnh virus Marburg, do một biến thể filovirus khác gây nên, chỉ trong một năm. (Những sự việc rùng rợn về đợt lan truyền của Marburg, ở một mỏ vàng có tên Kitaka vào tháng 6/2007, là một phần của một câu chuyện mà tôi sẽ đề cập đến sau.) Với những sự không may ở quy mô toàn quốc đó, không có gì mặc nhiên khi có những tin đồn, những câu chuyện, và sự bất an lan truyền giữa những người dân Uganda, vào cuối năm 2007, mà khiến cho việc truy tìm nguồn gốc thực sự của ebolavirus trở nên khó khăn hơn nhiều.

Một người phụ nữ đang mang thai, cho thấy triệu chứng sốt xuất huyết, sinh đứa trẻ và qua đời. Đứa bé được để lại cho người bà nuôi dưỡng, người mà cũng qua đời không lâu sau đó. Đó là một hoàn cảnh đáng buồn nhưng không lạ; những trẻ sơ sinh mồ côi thường chết trong những điều kiện khó khăn ở một ngôi làng. Đáng chú ý hơn là người bà cũng qua đời.

Một con vượn (tinh tinh hay khỉ đột?) được xác định bị dê đã thuần hóa cắn, gây bệnh; con dê bị giết mổ theo quy trình, một cậu bé mười ba buổi tiến hành lột da nó, và rồi gia đình cậu bé bắt đầu đổ bệnh. Không, một con khỉ đã chết bị ăn thịt. Không, những con dơi bị ăn thịt. Phần lớn những câu chuyện này không thể được kiểm chứng, nhưng sự lan truyền và chủ đề của chúng phản ánh một sự hiểu biết rộng rãi, trực giác về những căn bệnh lây truyền từ động vật: Mối liên hệ giữa con người và các loài động vật khác, cả hoang dã lẫn thuần hóa, hẳn phải bằng một cách nào đó nằm ở gốc rễ của những căn bệnh này. Vào đầu tháng mười hai, và rồi vào tháng 1/2008, xuất hiện những báo cáo về các trường hợp động vật chết một cách đáng ngờ (những con khỉ và lợn) ở những vùng hẻo lánh của đất nước. Một trong những báo cáo đó cũng bao gồm cả chó bị chết sau khi bị khỉ mang bệnh cắn. Đó có phải một dịch bệnh dại? Đó có phải Ebola? Bộ Y tế đã cử người tới thu thập mẫu và điều tra.

“Và rồi có một dịch bệnh khác – của sự sợ hãi,” tiến sĩ Sam Okware, Ủy viên về Dịch vụ Y tế cho biết, khi tôi tới thăm ông ở Kampala một tháng sau đó. Bên cạnh các công việc khác của tiến sĩ Okware, ông nắm giữ chức vụ giám đốc lực lượng đặc nhiệm quốc gia ứng phó với virus Ebola. “Đó là loại dịch khó kiềm chế nhất,” ông nói. “Có một dịch bệnh mới – của sự hoảng loạn.”

Đây là những khu vực hẻo lánh, ông giải thích. Những ngôi làng, những khu định cư, thị trấn nhỏ với rừng rậm bao quanh. Những người dân ăn chủ yếu là thịt động vật hoang dã. Trong đợt bùng phát ở Bundibugyo, các cư dân ở vùng đó đã bị xa lánh. Kinh tế của họ đóng băng. Những người ngoài không chấp nhận tiền của họ, lo sợ nó mang theo bệnh tật. Dân số sụt giảm ở các thị trấn chính. Ngân hàng đóng cửa. Khi các bệnh nhân khỏi bệnh (nếu họ may mắn qua khỏi) và từ bệnh viện trở về nhà, “một lần nữa họ bị xa lánh. Những ngôi nhà của họ bị thiêu rụi.” TS. Okware là một người đàn ông trung niên gầy với bộ râu dài được cắt tỉa gọn gàng và khoa đôi bàn tay dài khi ông kể về năm đau buồn của Uganda. Đợt bùng phát ở Bundibugyo, ông nói, là “giả dối” hơn là kịch tính, mơ hồ một cách âm thầm khi các quan chức y tế gặp nhiều khó khăn trong việc hiểu rõ được nó. Vẫn còn năm câu hỏi chưa có lời giải, ông nói, và ông bắt đầu liệt kê chúng: (1) Vì sao chỉ có một nửa số thành viên trong mỗi gia đình mắc bệnh? (2) Vì sao có quá ít nhân viên y tế mắc bệnh, so với những đợt bùng phát Ebola khác? (3) Vì sao căn bệnh này chỉ hoành hành trong khu vực Bundibugyo, tấn công một vài ngôi làng, mà không nơi nào khác? (4) Căn bệnh có lây truyền qua đường tình dục? Sau bốn câu hỏi đó ông ngừng lại, đột nhiên không thể nhớ ra câu hỏi thứ năm.

“Vật chủ chứa đựng?” Tôi gợi ý. “Đúng, chính là nó,” ông nói: Vật chủ chứa đựng là loài vật nào?

Virus Bundibugyo ở Uganda, năm 2007, hoàn tất bản phác thảo phân loại và phân bố của ebolavirus như ta biết hiện nay. Bốn biến thể ebolavirus khác nhau rải rác ở nhiều nơi xuyên suốt vùng Trung Phi và đã xuất hiện từ vật chủ chứa đựng của chúng để gây bệnh cho người (cũng như cái chết của những con khỉ đột và tinh tinh) ở sáu quốc gia khác nhau: Nam Sudan, Gabon, Uganda, Bờ Biển Ngà, Cộng hòa Congo, và Cộng hòa Dân chủ Congo. Biến thể ebolavirus thứ năm dường như đặc hữu ở Philippines, và đã di chuyển từ đó tới Mỹ vài lần trong những con khỉ mắc bệnh. Nhưng làm thế nào nó tới được Philippines, nếu nguồn gốc tổ tiên của ebolavirus là ở vùng xích đạo châu Phi? Liệu nó có thể đã tới đó trong một bước nhảy vọt lớn, không để lại dấu vết gì giữa hai nơi? Từ miền tây nam Sudan tới Manila là gần bảy nghìn dặm theo đường dơi bay. Nhưng không một con dơi nào có thể bay xa đến thế mà không đậu. Liệu ebolavirus có được phân bố rộng rãi hơn những gì chúng ta nghi ngờ? Liệu các nhà khoa học có nên bắn đầu tìm kiếm chúng ở Ấn Độ, Thái Lan, và Việt Nam? Hay liệu virus Reston đã tới Philippines theo đúng cái cách mà virus rừng Taï tới được Thụy Sĩ và Johannesburg – bằng máy bay?

Nếu bạn cân nhắc tất cả những yếu tố này trên góc nhìn địa sinh lý (ngành nghiên cứu về sinh vật nào sống ở đâu trên Trái Đất) và phát sinh chủng loại học (nghiên cứu về các lịch sử tiến hóa), một điều trở nên rõ ràng: Hiểu biết khoa học hiện tại về ebolavirus cấu thành từ những lỗ kim ánh sáng trên một nền đen.