96

Bài báo của Keele xuất hiện trên tạp chí Science, vào ngày 28 tháng 7 năm 2006, với tiêu đề “Ổ bệnh tinh tinh của đại dịch và không phải đại dịch HIV-1”. Brandon Keele là tác giả đứng tên đầu tiên, với danh sách quen thuộc các đồng tác giả bao gồm Mario Santiago, Martine Peeters, một số đối tác từ Cameroon, và cuối cùng là Beatrice H. Hahn. Số liệu tuyệt vời, lập luận sáng tỏ, ngôn từ sử dụng cẩn thận và chặt chẽ. Tuy nhiên, ở gần cuối, các tác giả lại đưa ra một giả thiết:

Ở đây chúng tôi chỉ ra rằng chủng SIVcpzPtt đã làm phát sinh HIV-1 nhóm M thuộc dòng virus tồn tại hiện nay ở loài vượn P. t. troglodytes ở đông nam Cameroon. Virus đó có lẽ đã lan truyền tại địa phương. Từ đó, có thể nó đã đi qua sông Sangha (hoặc các phụ lưu khác) về phía nam đến sông Congo và đến Kinshasa, nơi đại dịch nhóm M có lẽ đã sinh ra.

Cụm từ «lan truyền tại địa phương» khá mập mờ. Dựa theo cơ chế nào, hoàn cảnh nào? Những sự kiện quan trọng đó đã bắt đầu và diễn ra như thế nào?

Bản thân Hahn, cùng ba đồng tác giả, đã nhắc tới vấn đề đó vào năm 2000, khi bà lần đầu đưa ra lập luận rằng AIDS là một bệnh lây truyền từ động vật: “Ở người, sự tiếp xúc trực tiếp với máu và dịch tiết của động vật do săn bắt, mổ thịt, hoặc các hoạt động khác (chẳng hạn như tiêu thụ thịt nhiễm bệnh chưa nấu chín) có thể là một lời giải thích đơn giản cho việc lây truyền.» Bà ấy đang ám chỉ đến giả thuyết người thợ săn bị thương. Gần đây bà giải thích lại nó lần nữa: “Đường lây truyền từ tinh tinh sang người có khả năng là từ tiếp xúc với máu và dịch tiết nhiễm bệnh chúng trong quá trình giết thịt.” Một người thợ săn giết một con tinh tinh, lột da, xẻ thịt, nếu anh ta có một vết thương trên tay thì có thể xảy ra tiếp xúc đường máu trong quá trình đó. SIVcpz đi qua ranh giới loài, từ tinh tinh sang người và nắm giữ vật chủ mới trở thành HIV-1. Chúng ta không thể biết được cụ thể sự việc này đã diễn ra thế nào nhưng có thể suy đoán như vậy cũng hợp lý và phù hợp với các dữ kiện sẵn có. Một số biến thể khác của kịch bản người thợ săn bị thương, xảy ra trong một khu rừng phía đông nam Cameroon vào khoảng năm 1908, không chỉ giải thích cho dữ liệu của Keele mà còn cho dòng thời gian của Michael Worobey. Sau đó thì sao? Một người đàn ông ở đông nam Cameroon đã nhiễm bệnh.

“Nếu sự lây lan bắt đầu từ đó,” tôi hỏi Hahn, “bằng cách nào dịch bệnh lại xảy ra ở Kinshasa? «

“Chà, có rất nhiều sông chảy từ vùng đó đến Kinshasa,” bà nói. “Và chúng tôi suy đoán, giả thuyết, là virus di chuyển qua người, không phải qua vượn. Những con vượn không thể lên xuồng đến thăm Kinshasa được. Rất có thể chính là con người đã mang virus tới đó.” Cũng rất có khả năng, bà ấy thừa nhận, ai đó đã mang một con tinh tinh sống, nhốt trong chuồng, bị nhiễm bệnh, tới tận cái nêm Cameroon— “nhưng tôi nghĩ điều đó rất khó xảy ra.” Nhiều khả năng virus đã lan truyền giữa người với người.

Quan hệ tình dục trong các ngôi làng đã khiến chuỗi lây truyền luôn tồn tại, mặc dù theo dòng suy đoán thì đó không phải lý do chính, bởi bệnh không bùng phát thành một đại dịch trong một thời gian dài. Khi một người nào đó chết vì suy giảm miễn dịch, cái chết đó có thể không đáng chú ý trong số tất cả các nguyên nhân tử vong khác. Cuộc sống của con người đã đủ khó khăn, thiếu thốn, ngắn ngủi, ngay cả khi không có căn bệnh mới này, và nhiều người trong số những người nhiễm HIV sớm nhất có thể đã chống chọi với những nguyên nhân khác trước khi hệ thống miễn dịch của họ yếu đi. Không có dịch bệnh nào ở đây. Nhưng chuỗi lây nhiễm vẫn tự nó duy trì. R0 vẫn lớn hơn 1,0. Virus dường như đã di chuyển giống như con người di chuyển trong những ngày đó: chủ yếu bằng đường sông.

Nó đi ra khỏi miền đông nam Cameroon theo đầu nguồn của Sangha, sau đó dọc theo Sangha đến Congo, rồi dọc theo Congo đến Brazzaville và Léopoldville, hai thị trấn thuộc địa ở hai bên của nơi mà sau đó vẫn được biết đến là Hồ bơi Stanley. Hahn nói: “Một khi nó xâm nhập vào một quần thể ở đô thị, nó sẽ có cơ hội lan rộng.”

Nhưng nó vẫn di chuyển chậm rãi, giống như một đầu máy xe lửa vừa rời ga. Ở Léopoldville có ít hơn mười nghìn người vào năm 1908, và Brazzaville thậm chí còn nhỏ hơn. Những tục lệ về tình dục và nhu cầu tiếp xúc không phải điều quá phổ biến ở những vùng hẻo lánh, nhưng cũng không có nghĩa là nó không thể trở nên phổ biến. R0 của virus đáng lẽ phải tiếp tục dao động quanh mức 1,0. Thời gian trôi qua và ngày càng nhiều người dạt vào các thị trấn, bị thu hút bởi viễn cảnh làm việc kiếm tiền hoặc bán hàng. Thói quen và cơ hội đã thay đổi. Phụ nữ hay nam giới cùng đến đây, dù không nhiều, nhưng trong số họ có khá nhiều người đã tham gia buôn bán dâm.

Vào năm 1914, Brazzaville có khoảng sáu nghìn người và là một “nơi truyền giáo khó khăn”, theo một nhà truyền giáo Thụy Điển đã nói, nơi mà có “hàng trăm phụ nữ từ thượng lưu Congo là gái mại dâm chuyên nghiệp.” Nam giới, bao gồm công chức, binh lính, thương nhân và lao động Pháp, có lẽ họ đông hơn nữ một khoảng khá lớn, do chính sách thuộc địa mà những người đàn ông đã lập gia đình không thể mang theo gia đình họ tới làm việc. Sự mất cân bằng giới tính đó đã làm tăng nhu cầu thương mại hóa tình dục. Nhưng hình thức mua lấy sự thỏa mãn, trong những năm đầu tiên đó, nhìn chung là khác với những gì nằm trong ý nghĩa của từ “mại dâm” — đi thẳng vào vấn đề, những cuộc chơi mạnh bạo với hàng loạt những người lạ. Thay vào đó, những phụ nữ độc thân, được gọi là ndumbas trong tiếng Lingala và femmes libres trong tiếng Pháp, là «phụ nữ tự do» để phân biệt với vợ hoặc con gái, sẽ cung cấp cho khách hàng của họ một loạt dịch vụ, từ trò chuyện đến tình dục cho đến giặt quần áo và nấu nướng. Một ndumba như vậy có thể chỉ có hai hoặc ba người đàn ông tới lui thường xuyên với cô ấy. Một hình thức khác là ménagère, một «quản gia» sống cùng với một viên thuộc địa da trắng và làm nhiều việc hơn là chỉ giữ gìn nhà cửa. Có buôn bán tình dục, chắc chắn rồi, nhưng không phải theo hình thức chung chạ bừa bãi tới mức có thể khiến virus lây lan rộng rãi qua đường tình dục.

Trong khi đó, bên kia hồ bơi ở Léopoldville, sự chênh lệch giới tính thậm chí còn tồi tệ hơn. Thị trấn này về cơ bản là một trại lao động, do người Bỉ kiểm soát, không hề thân thiện với các gia đình, có tỷ lệ nam-nữ vào năm 1910 là mười trên một. Việc di chuyển qua vùng nông thôn và đi vào Léopoldville bị hạn chế, đặc biệt là đối với phụ nữ trưởng thành, mặc dù một số phụ nữ có cách làm giấy tờ giả hoặc trốn cảnh sát. Nếu bạn là một cô gái năng động, giàu trí tưởng tượng ở một trong những ngôi làng, nhưng ăn uống thiếu thốn và bị đối xử tồi tệ, thì việc trở thành một ndumba ở Léopoldville có vẻ rất hấp dẫn. Tuy nhiên, ở đây cũng vậy, ngay cả khi có mười người đàn ông hứng tình cho mỗi phụ nữ, việc buôn bán tình dục cũng không xảy ra trong nhà thổ hoặc trên đường phố. Phụ nữ tự do có những người bạn đặc biệt của họ, khách hàng của họ, có thể là vài người chỉ là nhất thời, nhưng chưa hề có sự trao đổi người tình và quan hệ với nhiều người đến chóng mặt như sau này. Một chuyên gia đã gọi đây là “loại hình mại dâm có nguy cơ thấp” khi nói về khả năng lây truyền HIV.

Léopoldville cũng có một thị trường chế biến thủy hải sản đầy sôi động. Ngà voi, cao su và nô lệ được buôn bán ở đó để xuất khẩu với lợi nhuận chủ yếu về tay các tay chủ đồn điền da trắng, trong thời thuộc địa. Mặc dù có một hẻm núi sâu và một dãy thác nước lớn nằm giữa Hồ bơi Stanley và cửa sông, cô lập cả hai thành phố với Đại Tây Dương, nhưng một tuyến đường sắt cảng được xây dựng vào năm 1898 đã phá vỡ sự cô lập đó, mang lại nhiều hàng hóa và thương mại hơn, đưa nhiều người tới hơn, và vào năm 1920 Léopoldville đã thay thế một thị trấn hạ lưu trở thành thủ đô của Congo Bỉ. Đến năm 1940, dân số ở đây đã lên tới 49 nghìn người.

Từ đó, đường cong dân số tăng vọt. Từ năm 1940 đến khi giành được độc lập vào năm 1960, thành phố đã phát triển vượt bậc, với khoảng bốn trăm người dân. Léopoldville trở thành Kinshasa, một đô thị châu Phi thế kỷ XX, nơi cuộc sống rất khác so với những gì mà một ngôi làng Cameroon đã trải qua. Sự gia tăng dân số gấp 10 lần, cùng với những thay đổi trong các mối quan hệ xã hội, có thể là lời giải thích phù hợp tại sao HIV lại “đột ngột bùng phát”. Đến năm 1959, vật chủ của ZR59 nhiễm bệnh, và một năm sau đó tại cùng thành phố, vật chủ của DRC60 cũng nhiễm bệnh. Vào thời điểm đó, virus đã sinh sôi nảy nở tới mức độ, sau đột biến và phân ly, DRC60 và ZR59 đã tạo ra các chủng rất khác nhau. R0 khi đó đã vượt quá 1,0, và căn bệnh mới đã lây lan - qua hai thành phố và xa hơn nữa. “Bạn biết đấy,” Hahn nói, “virus đã xuất hiện ở đúng nơi, đúng thời điểm.”

Khi tôi đọc phần trình bày của Keele về số liệu và phân tích về tinh tinh vào đầu năm 2007, tôi đã há hốc miệng. Những người này đã xác định được Địa điểm số 0, chưa kể là cả Bệnh nhân số 0 nữa. Và khi tôi nhìn vào bản đồ — Hình 1 trong bài báo của Keele, vẽ cái nêm Cameroon và khu vực xung quanh — tôi đã thấy những nơi tôi biết. Một ngôi làng nơi tôi đã ngủ. Một con sông tôi đã đi lên bằng xe máy. Hóa ra, trong chuyến hành trình của tôi với Mike Fay qua lưu vực Congo bảy năm trước đó, ngoài đi qua đất nước của Ebola, chúng tôi cũng đã đi qua rất gần cái nôi của bệnh AIDS. Sau khi nói chuyện với Beatrice Hahn, tôi đã nghĩ tới việc quay trở lại nơi đó.