72

Ông nói, chúng ta phải thận trọng. Đối với trường hợp kinh điển như giữa những con quỷ mà bạn đã biết so với những con quỷ mà bạn chưa biết, bạn không được phép bỏ qua bất cứ con nào. Nipah quan trọng vì những gì có thể xảy ra và vì chúng ta hiểu rất ít về cách nó có thể xảy ra. Ông nói: “Đây là một mầm bệnh khủng khiếp,” nhắc nhở tôi rằng tỷ lệ tử vong trong số các ca bệnh Nipah ở Bangladesh là hơn 70٪. “Đối với những người sống sót, một phần ba trong số họ bị suy giảm thần kinh rõ rệt. Đây là một căn bệnh tồi tệ.” Ông nói thêm, khoảng một nửa số ca bệnh được phát hiện ở Bangladesh mắc bệnh do bị lây từ người sang người, một diễn biến đáng lo ngại chưa từng xuất hiện trong đợt bùng phát dịch Nipah ở Malaysia.

Tại sao sự lây lan giữa người và người lại là yếu tố then chốt gây ra một số đợt bùng phát dịch mà không phải những đợt khác? Virus ổn định như thế nào? Cơ hội nào khiến nó có thể tiến hóa thành một dạng thậm chí còn dễ dàng lây truyền hơn? Như tôi đã đề cập, Bangladesh có mật độ dân số cao, với khoảng một nghìn người trên một km vuông và vẫn đang tiếp tục tăng. Dân số đó phân bổ khá đồng đều trong cảnh quan nông thôn đông đúc, với mức thu nhập thấp và chăm sóc y tế hạn chế, gây áp lực không ngừng lên những tàn tích cuối cùng của người bản địa và động vật hoang dã, khiến đất nước rất dễ bị tổn thương trước các dịch bệnh, từ mầm bệnh thông thường cũ đến những bệnh lạ và mới. Vì vậy, tất nhiên Nipah là một phần quan trọng trong công việc của chúng tôi, Luby nói, mặc dù số lượng ca bệnh khá ít (cho tới nay).

Và có một lý do khác, ông ấy nói thêm. Không ai trên thế giới biết nhiều về loại virus này. “Nếu chúng tôi không nghiên cứu virus ở Bangladesh, nó sẽ không được nghiên cứu.” Malaysia chỉ có một đợt bùng phát. Ấn Độ có một đợt vào năm 2001 và một đợt khác gần đây. Ông trích dẫn số liệu tính đến năm 2009 và chỉ ra rằng, Bangladesh đã có tám vụ bùng phát trong tám năm (và nhiều hơn nữa sau cuộc trò chuyện của tôi với ông). Công việc trong phòng thí nghiệm có thể được thực hiện ở bất cứ đâu, nhưng nếu chỉ làm trong phòng thí nghiệm thì sẽ không giải đáp được những bí ẩn về cách Nipah hoạt động trong tự nhiên. “Nếu chúng ta thực sự muốn hiểu cách nó di chuyển từ ổ chứa động vật hoang dã sang người, cách thức lây truyền giữa người và người như thế nào, thì đây là nơi chúng tôi sẽ làm điều đó,” ông nói.

Để hiểu được cách thức virus di chuyển từ ổ chứa động vật hoang dã sang người, cần có một điểm tham chiếu cơ bản: danh tính của ổ chứa. Tất nhiên, dơi là đối tượng tình nghi hợp lý – đặc biệt là cáo bay – dựa trên những gì đã học được ở Malaysia và những phát hiện song song đối với Hendra ở Úc. Loài cáo bay duy nhất có nguồn gốc từ Bangladesh là một loài to lớn có tên là cáo bay Ấn Độ (Pteropus giganteus). Từ những nghiên cứu trước đó, Luby và nhóm của ông đã biết rằng các thành viên của loài này cũng có kết quả xét nghiệm dương tính với kháng thể Nipah. Nhưng làm thế nào để virus từ dơi lây sang người, nếu không phải qua lợn? Chà, đó là vì cáo bay Ấn Độ thích nhựa cây chà là. Những người chủ cây phàn nàn về việc nghe thấy tiếng dơi trên cây chà là vào ban đêm.

Sau khi làm việc tại Tangail, nhóm của Luby đã báo cáo: “Các chủ cây coi những con dơi ăn quả là một mối phiền toái vì chúng thường xuyên uống nhựa cây chà là trực tiếp từ vòi hoặc niêu đất. Phân dơi thường xuất hiện ở mặt ngoài của niêu hoặc nổi trên nhựa cây. Thỉnh thoảng, người ta thấy dơi chết nổi lềnh bềnh trong niêu.” Nhưng điều đó không đủ để loại bỏ nhu cầu uống nhựa cây nguyên chất của loài vật này.

Trong một danh sách dài các yếu tố nguy cơ có thể xảy ra mà nhóm của Luby đã thiết kế dành cho Tangail, uống nhựa cây chỉ là một giả thuyết khác, được thêm vào quy trình phỏng vấn gần như là theo linh cảm. Luby nói với tôi, các điều tra viên đầu tiên có mặt tại hiện trường là các nhà nhân học xã hội; họ rất đồng cảm với người dân địa phương, có chừng mực, hỏi những câu hỏi mở, không quá trịnh trọng và định lượng như dịch tễ học. “Và các nhà nhân học nói, ‘Tất cả các trường hợp đều uống nhựa cây chà là.’ ” Ý ông là, trường hợp ở đây là tất cả những người bị nhiễm Nipah, không phải những người uống nhựa cây trong chai. Sau đó, các nhà dịch tễ học đã đến, xác nhận giả thuyết đó bằng dữ liệu cứng. Ông nói: “Vụ dịch tại Tangail là khoảnh khắc chúng tôi đã ngộ ra sự hiển nhiên.” Sự hiển nhiên dường như trở nên rõ ràng khi nhìn lại, như những điều hiển nhiên khác: Đúng vậy, uống nhựa cây chà là nguyên chất là một cách tuyệt vời để tự lây nhiễm Nipah cho chính mình.

Ông ấy đã giải thích về bối cảnh. Khu vực phía tây của Bangladesh, nơi hầu hết các vụ dịch xảy ra, có thể được coi là Vành đai Nipah. Có thể đó là vì nó là Vành đai Chà là. Dơi sống ở nhiều nơi, nhưng phía tây là nơi cây chà là đường phát triển tốt và được đánh giá cao về nhựa cây. Vụ thu hoạch bắt đầu vào giữa tháng 12, với đêm lạnh đầu tiên chuyển thời tiết sang mùa đông ở Bangladesh. Những người thu thập nhựa cây được gọi là gachi, người cây, tên này có nguồn gốc từ từ gach trong tiếng Bangla có nghĩa là “cây”. Những người khác là chủ sở hữu cây chà là và họ thường nhận được một nửa doanh thu của sản phẩm. Các gachi là những người nghèo, hoạt động độc lập, thường là những nông dân nhận việc này như một công việc phụ theo mùa. Để thu hoạch nhựa cây, gachi trèo lên cây, cạo đi một mảng lớn vỏ cây gần ngọn để tạo ra một mảng trần hình chữ V (từ đó nhựa cây chảy ra), đặt một vòi tre rỗng ở gốc chữ V và treo niêu đất nhỏ bên dưới vòi nước. Nhựa cây chảy qua đêm; niêu đầy. Ngay trước bình minh, gachi lại trèo lên và mang xuống một niêu nhựa cây tươi. Có lẽ anh ta thu được hai lít nhựa mỗi cây. Tiền thưởng! Hai lít đó trị giá khoảng hai mươi taka (0,24 đô la Mỹ) nếu anh ta có thể bán trước 10 giờ sáng. Anh ta đổ nhựa trong niêu đất sang một bình nhôm lớn hơn, trộn nhựa cây và phân dơi (nếu có) và nước tiểu dơi (nếu có) và virus (nếu có) từ một cây với nhựa cây (và các tạp chất của nó) từ những cây khác. Sau đó, anh ta đi bán sản phẩm của mình. Một số gachi khá tự mãn về nguy cơ tạp nhiễm. Một người nói với một đồng nghiệp của Luby: “Tôi thấy không có vấn đề gì nếu chim uống nhựa cây của tôi. Vì chim uống một ít nhựa cây. Tôi sẽ nhận được ân sủng của Đức Chúa Trời bằng cách cho dơi và các động vật khác có cơ hội uống nhựa cây.” Anh ta nhận được ân sủng của Chúa và khách hàng nhận được Nipah. Những gachi khác thì có quan tâm, vì nhựa cây có màu đỏ trong vắt có thể bán với giá cao hơn là nhựa cây sủi bọt, nhiều tạp chất, đầy ong rơi, lông chim và phân dơi.

Đối với Steve Luby, toàn bộ cuộc điều tra dẫn tới hai hướng rất khác nhau – một hướng thực tế và tức thời, hướng còn lại nhìn xa trông rộng và mang tính khoa học. Theo hướng thực tế, ông và mọi người đã tìm tòi các phương pháp chi phí thấp để giúp các gachi làm dơi tránh xa niêu đất của họ. Có thể đặt một tấm bình phong đơn giản làm bằng phế liệu tre đan, giá khoảng 10 xu, xung quanh vết rạch và niêu đất, tạo hàng rào tránh dơi xông vào. Đó là cách khắc phục đơn giản và có vẻ nhân đạo hơn là thông qua luật chống thu hoạch nhựa cây chà là. Về mặt khoa học, Luby nói với tôi, có những câu hỏi quan trọng vẫn chưa được giải đáp về virus Nipah.

Làm thế nào để nó tự duy trì trong quần thể dơi? Tại sao nó lây truyền và nó lây truyền khi nào? Nó có khả năng lây từ người sang người dễ dàng hay chỉ trong những trường hợp đặc biệt? Nó mới xuất hiện gần đây, một mầm bệnh mới, hay là thứ gì đó đã giết chết người Bangladesh trong hàng thiên niên kỷ nhưng chưa được để ý tới?

Những câu hỏi đó dẫn đến một câu hỏi khác. Những thay đổi đối với cảnh quan của Bangladesh và mật độ dân số ở đó đã ảnh hưởng như thế nào đến dơi ăn quả, đến virus mà chúng mang theo và khả năng lây lan của virus? Nói cách khác: Có gì mới trong hệ sinh thái Nipah? Luby nói, nếu muốn có thêm câu trả lời thuyết phục hơn cho câu hỏi này, anh có thể nói chuyện với Jon Epstein.