88

Một số quan điểm trái chiều đã được đưa ra vào năm 1988, khi một nhóm nhà nghiên cứu Nhật Bản hoàn tất việc giải mã bộ gen của SIV trên loài khỉ xanh Châu Phi, loài động vật được có nguồn gốc từ Kenya. Trình tự nucleotide của retrovirus của nó được chứng minh là khác biệt đáng kể so với HIV-1 và có mức tương đồng gần với HIV-2. Vì vậy, không có sự liên quan gần nào của virus được tìm thấy ở khỉ có liên quan đến chủng virus được tìm thấy trên người. Kết luận này lại trở nên mâu thuẫn với tài liệu cho rằng HIV-2 có nguồn gốc từ loài khỉ xanh châu Phi. Một bài bình luận được xuất bản đồng thời trên tạp chí Nature và báo Nhật Bản đã ca ngợi phát hiện này với một tiêu đề cứng nhắc, giáo điều: Virus gây AIDS trên người không phải từ loài khỉ. Nhưng tiêu đề lại khiến cho người đọc dễ hiểu nhầm. Không phải từ khi? Phải nói rằng, không có gì chắc chắn cả. Có thể là các nhà nghiên cứu đang sàng lọc chưa đúng loại khỉ cần tìm thì sao?

Sự nhầm lẫn này thật ra xuất phát từ hai nguồn. Đối với người mới tìm hiểu, tên của loài khỉ xanh châu Phi đã tự mang một ý nghĩa mơ hồ. Cái tên chung chung được hiểu theo nhiều nghĩa đa dạng, đó có thể là loài khỉ thảo nguyên, sinh sống ở một phạm vi rộng lớn trải rộng khắp châu Phi vùng cận Sahara, từ phía tây Senegal đến phía đông Ethiopia và xuống Nam Phi. Đã có thời điểm, loài khỉ này được mệnh danh là “vua của các loài” dưới cái tên Cercopithecus aethiops. Ngày nay, sự khác biệt của chúng đã được nghiên cứu rõ hơn và được phân thành sáu loài riêng biệt cùng chi Chlorocebus. Loài khỉ xanh châu Phi trong quần thể mẫu nghiên cứu của nhóm người Nhật Bản có nguồn gốc từ Kenya là một nhánh của Chlorocebus pygerythrus. Thời nguyên thủy, chúng sống ở Senegal, hay còn gọi là Chlorocebus sabaeus. Đến đây bạn có thể nhìn thấy hai cái tên mà bạn cũng không cần nhớ chúng của loài khỉ này. . Sự khác biệt giữa loài khỉ xanh châu Phi và loài khác không phải là điều giải thích cho sự khác biệt về gen giữa SIV và HIV-2.

Hồi cứu lại vết tích của HIV-2 còn đưa chúng ta đến một loài khỉ khác: loài khỉ xồm bồ hóng. Loài này không nằm trong sáu nhanh của chi Chlorocebus, thậm chí còn không có chút nào gần gũi với họ này trong bản đồ gen. Nó thuộc về một chi khác.

Loài khỉ xồm bồ hóng (Cercocebus atys) là một sinh vật màu xám khói với khuôn mặt và tay sẫm màu, lông mày trắng và có bộ lông trắng loe ra, nó không có nét đẹp như nhiều loài khỉ trên lục địa nhưng nó lại có nét độc đáo riêng, nhìn nó như một lão già quét ống khói với mái tóc được cắt gọn chỉn chu. Nó sống ở ven biển Tây Phi, từ Senegal đến Ghana, ưa thích đầm lầy và rừng cọ, nơi có nhiều cây ăn quả, quả hạch, hạt, lá, chồi và rễ - như một người ăn chay sành sỏi – phần lớn thời gian nó di chuyển trên mặt đất, di chuyển tứ phía để tìm kiếm thức ăn. Đôi khi nó mạo hiểm rời khỏi vùng đất bồi và tấn công trang trại và cánh đồng lúa. Ở khu vực đầm lầy, rất khó có thể săn bắt được khỉ xồm bồ hóng, nhưng chính thói quen thu lượm đồ ăn trên mặt đất và ưa thích các loại cây ăn quả đã khiến chúng dễ mắc phải bẫy của thợ săn. Dân địa phương coi nó phiền phức như một loài sâu bọ. Nhưng đôi khi, nếu chúng không quá hung hãn, họ lại bắt những con non nuôi làm thú cưng.

Điều khiến loài khỉ xồm bồ hóng thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu về AIDS bắt nguồn một thí nghiệm tình cờ về bệnh phong.

Nó là một trong những ví dụ về tính xác thực của khoa học cổ điển mà bạn đôi khi vô tình tìm được.

Quay lại thời điểm tháng 9 năm 1979 khi các nhà khoa học tại một trung tâm nghiên cứu linh trưởng ở New Iberia, Louisiana, phía nam Lafayette, ghi nhận một ca lây nhiễm có triệu chứng giống bệnh phong từ một trong những con khỉ mà họ đang nuôi nhốt. Điều này được xem là kỳ lạ, bởi vì bệnh phong là bệnh trên người gây ra bởi vi khuẩn (Mycobacterium leprae) và chưa hề có ghi chép gì về việc lây từ người sang các loài linh trưởng khác. Nhưng thực tế cho thấy bệnh phong đã lây sang khỉ, các nhà khoa học gọi con khỉ này là Louise. Có nhiều nghi vấn xoay quanh Louise, một cô khỉ xồm bồ hóng khoảng năm tuổi, được nhập khẩu Tây Phi. Ngoài các triệu chứng trên da, thì Louise hoàn toàn khỏe mạnh. Nó cũng chưa từng tham gia bất cứ cuộc thử nghiệm truyền nhiễm nào ngoài một thí nghiệm về chế độ ăn uống và cholesterol. Do trung tâm ở New Iberia không có đủ cơ sở vật chất để điều trị bệnh phong, vì vậy Louise được chẩn đoán và vận chuyển đến Trung tâm Nghiên cứu Linh trưởng Khu vực Delta, phía bắc Hồ Pontchartrain ở Louisiana. Các nhà nghiên cứu tại đây rất vui mừng khi có được nó với một lý do hết sức thực tế. Nếu Louise mắc bệnh phong một cách tự nhiên (già thuyết này trái với những tài liệu trước đó) thì rất có thể căn bệnh đã lây lan ra cả quần thể loài khỉ xồm bồ hóng. Và nếu đúng như vậy thì loài khỉ xồm bồ hóng sẽ rất có giá trị như một mô hình thử nghiệm các nghiên cứu về bệnh phong trên người.

Vì vậy, nhóm nghiên cứu đã tiêm một số vật chất lây nhiễm từ Louise sang một con khỉ đực khác. Không giống như Louise, nó không có tên khoa học mà thay vào đó là một số ký hiệu: A022. Nó trở thành con khỉ đầu tiên tưởng chừng mắc duy nhất bệnh phong nhưng thực ra đã đồng mắc thêm một số bệnh khác. Các nhà khoa học tại viện nghiên cứu vẫn chưa xác định rõ được bệnh gì, tuy nhiên A022 đã dương tính với SIV.

A022 đã dễ dàng nhiễm bệnh phong từ Louise, điều đáng chú ý là những nỗ lực trước đó để lây nhiễm bệnh phong cho khỉ ở người đã thất bại. Có phải chủng vi khuẩn Mycobacterium leprae này là một biến thể đặc biệt thích nghi với loài khỉ không? Nếu đúng, nó có thể thành công với linh trưởng rhesus nữa không? Điều này gợi ý cho các thử nghiệm tương lai bởi khỉ rhesus rẻ hơn và có sẵn nhiều hơn trong chuỗi cung ứng y tế hơn so với loài khỉ xồm bồ hóng. Vì vậy, nhóm nghiên cứu của Delta đã tiêm 4 con khỉ đuôi dài rhesus với vật chất truyền nhiễm từ A022. Cả bốn người sau đó đều mắc bệnh phong. Trong đó, ba trong bốn ca không may mắn cũng phát triển bệnh AIDS với các triệu chứng tiêu chảy liên tục và sụt cân, suy sụp và chết.

Sau khi sàng lọc, các nhà nghiên cứu đã tìm ra SIV. Làm thế nào mà ba con khỉ của họ trở nên dương tính với SIV? Hay đây chỉ là những trường hợp cá biệt? Câu trả lời là không. Kết quả xét nghiệm cho thấy virus này đã lây lan gần như toàn bộ loài này. Một vài nhà nghiên cứu khác cũng sớm khám phá ra điều này, nó không chỉ xác định trên những con khỉ bị nuôi nhốt mà còn cả những con ngoài hoang dã. Tuy nhiên, những con khỉ xồm bồ hóng (có nguồn gốc từ châu Phi) lại không có triệu chứng của AIDS giống như loài khỉ rhesus (có nguồn gốc từ châu Á). Chúng đã bị nhiễm nhưng vẫn hoàn toàn khỏe mạnh, chứng tỏ loài khỉ này đã thích nghi với chủng virus này. Do đó, những con khỉ đã chết do virus này được cho là do chúng chưa đủ thời gian để có sức đề kháng.

Số lượng các loại virus gây suy giảm miễn dịch trên các loài linh trưởng được xác định ngày càng nhiều và trở nên phức tạp hơn. Cho đến nay có tới ba loại biến thể đã được tìm thấy bao gồm một từ khỉ xanh châu Phi, một từ khỉ vàng (trong điều kiện nuôi nhốt) và một từ khỉ xồm bồ hóng. Vì vậy, cần có một cách xác định và phân biệt chúng, một số ý kiến cho rằng nên thêm một số ký tự vào chữ viết tắt. Ví dụ như virus gây suy giảm miễn dịch được tìm thấy trên khỉ xồm bồ hóng có thể trở thành SIVsm. Với hai loại biến thể còn lại có thể thêm đuôi SIVagm (cho khỉ xanh châu Phi) và SIVmac (cho khỉ đuôi dài châu Á).

Cách đặt tên này rất ít được sử dụng bởi nó khá khó nhớ đối với nhiều người, tuy nhiên việc đặt tên như vậy được xem là cần thiết khi cùng thảo luận cùng lúc nhiều loại biến thể khác nhau, ví dụ như SIVcpz.

Cho đến bây giờ cách gọi như vậy đã được sử dụng để ghi chép hiệu quả các kết quả tại thí nghiệm bệnh phong ở Louisana. Một nhà khoa học trong nhóm nghiên cứu tên, Michael Anne Murphey-Corb đã cộng tác cùng các chuyên gia nghiên cứu sinh học phân tử từ các viện khác để cùng quan sát kỹ bộ gen của SIVs từ những con khỉ xồm bồ hóng và khỉ vàng để vẽ được bản đồ gen tạm thời. Công trình của họ được xuất bản năm 1989 với tác giả chính là Vanessa M. Hirsch với kết luận cho rằng SIVsm và SIVmac có liên quan chặt chẽ đến HIV-2. “Kết quả cho thấy rằng SIVsm đã lây nhiễm bệnh cho không chỉ bầy khỉ bị nuôi nhốt mà con cả những người sống ở Tây Phi”, nhóm nghiên cứu còn viết, đặt cơ sở cho việc định hướng nguồn gốc của khỉ xồm bồ hóng, “và chúng đã tiến hóa thành hai chủng tương ứng SIVmac và HIV-2”. Trên thực tế, ba chủng này rất giống nhau, cho thấy rất có thể chúng được xuất phát từ một tổ tiên chung.

Hirsch và đồng nghiệp của cô ấy tiếp tục khẳng định: “Một cách giải thích nữa cũng được xem là hợp lý là trong 30 đến 40 năm qua, SIV từ loài khỉ xồm bồ hóng ở Tây Phi (hoặc từ một loài nào đó có họ hàng gần) đã lây nhiễm thành công sang người và tiến hóa thành HIV-2”. Và nếu đúng như vậy HIV-2 được công nhận chính thức một loại bệnh lây truyền từ động vật sang người.