75

Liên tục trong nửa giờ sau, anh ấy quay lại từ “cơ hội”. Nó được nhắc đến liên hồi. Anh nói: “Rất nhiều loại virus, rất nhiều mầm bệnh từ động vật hoang dã xâm nhập vào động vật nuôi hay người, đã tồn tại trên động vật hoang dã trong thời gian rất dài.” Chúng không nhất thiết gây ra bất cứ bệnh nào. Chúng đã cùng tiến hóa với các vật chủ tự nhiên qua hàng triệu năm. Chúng đã tìm được nơi cư trú, nhân lên chậm nhưng đều đặn, di chuyển lặng lẽ qua quần thể vật chủ, được hưởng an toàn lâu dài – và tránh được thành công ngắn hạn dưới dạng nhân lên tối đa trong mỗi cá thể vật chủ. Đó là một chiến lược hiệu quả. Nhưng khi con người làm xáo trộn nơi cư trú của mầm bệnh – khi chúng ta xâm phạm các quần thể vật chủ, săn bắt chúng để lấy thịt, kéo hoặc đẩy chúng ra khỏi hệ sinh thái của chúng, gây hỗn loạn hoặc phá hủy các hệ sinh thái đó – thì hành động của con người sẽ làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh. Anh nói: “Nó làm tăng cơ hội cho những mầm bệnh này nhảy từ vật chủ tự nhiên sang vật chủ mới.” Vật chủ mới có thể là bất kỳ động vật nào (ngựa Úc, cầy hương Trung Quốc), nhưng thường là con người, vì chúng ta có dân số lớn và hay đi can thiệp vào đời sống các loài khác. Chính chúng ta đã tạo ra vô số cơ hội cho mầm bệnh lây lan.

“Đôi khi không có gì xảy ra,” Epstein nói. Sự lây lan có xảy ra nhưng vi sinh vật vẫn lành tính trong vật chủ mới như ở vật chủ cũ. (Virus sủi bọt Simian?) Trong một số trường hợp khác, hậu quả là một số ít người bị bệnh rất nặng, sau đó mầm bệnh đi vào ngõ cụt. (Hendra, Ebola.) Trong các trường hợp khác nữa, mầm bệnh đạt được thành công lớn và sâu rộng trên vật chủ mới. Nó thấy mình đủ phù hợp để có được chỗ đứng vững chắc; nó làm cho bản thân phù hợp hơn bằng cách thích nghi. Nó tiến hóa, nó phát triển, nó tiếp tục. Lịch sử của HIV là câu chuyện về một loại virus nhảy giữa các vật chủ có thể đã đi vào ngõ cụt nhưng thực tế thì không.

Đúng, HIV là một ví dụ sinh động, tôi đồng ý. Nhưng có lý do cụ thể nào khiến các virus RNA khác không có tiềm năng tương tự không? Ví dụ, Nipah?

“Không có lý do gì cả. Chẳng có lý do nào,” Epstein nói. “Tôi nghĩ, rất nhiều yếu tố quyết định liệu mầm bệnh có thành công trên vật chủ mới hay không, đó là điều quan trọng. Ở mức lớn hơn, đó là cơ hội.” Với tỷ lệ đột biến cao, tốc độ nhân lên nhanh, virus RNA rất dễ thích nghi, anh ấy nhắc nhở tôi, và mỗi lần lây lan đều tạo ra một cơ hội mới để thích nghi và nắm bắt. Chúng ta có thể sẽ không bao giờ biết được tần suất xảy ra như thế nào — có bao nhiêu loại virus từ động vật lây sang người một cách kín đáo. Nhiều loại virus trong số đó không gây bệnh, hoặc chúng gây ra một căn bệnh mới bị nhầm với một bệnh cũ – do hạn chế trong chăm sóc sức khỏe ở một số nơi trên thế giới. Epstein nói, “Vấn đề là, virus càng có nhiều cơ hội nhảy vào vật chủ, thì chúng càng có nhiều cơ hội đột biến khi gặp hệ thống miễn dịch mới.” Các đột biến của chúng là ngẫu nhiên nhưng thường xuyên, kết hợp các nucleotide theo vô số cách mới. “Và sớm hay muộn thì trong những loại virus này, sẽ có một loại đạt được sự kết hợp phù hợp để thích nghi với vật chủ mới của nó.”

Cơ hội là một ý tưởng quan trọng, tinh tế hơn những gì chúng ta thường nghĩ. Tôi đã nghe điều này từ một vài nhà khoa học chuyên về bệnh tật khác. Nó quan trọng vì mô tả được tính ngẫu nhiên của toàn bộ tình huống, nếu không có nó, chúng ta có thể lãng mạn hóa hiện tượng các bệnh mới nổi, tự đánh lừa mình rằng những loại virus mới này tấn công con người có chủ đích. (Cách nói đơn thuần «sự trả thù của rừng mưa» là một hình thức lãng mạn hóa.

Đó là một phép ẩn dụ hay, cứ coi là vậy đi, nhưng không cần xem xét nghiêm túc ý tưởng này.) Epstein đang nói một cách ngắn gọn về hai khía cạnh khác biệt có liên quan đến nhau trong lây truyền bệnh từ động vật sang người: hệ sinh thái và sự tiến hóa. Môi trường sống xáo trộn, săn thú lấy thịt, con người phơi nhiễm với các loại virus lạ ẩn náu trong vật chủ động vật — đó là hệ sinh thái. Những điều đó xảy ra giữa con người và các sinh vật khác, và được xem xét tại một thời điểm cụ thể. Tỷ lệ nhân lên và đột biến của virus RNA, các chủng virus khác nhau có thành công khác nhau, sự thích nghi của virus với vật chủ mới — đó là sự tiến hóa. Nó xảy ra bên trong quần thể của một số sinh vật, khi quần thể phản ứng với môi trường của nó theo thời gian. Trong số những điều quan trọng nhất cần nhớ về quá trình tiến hóa — và về cơ chế chính của nó, chọn lọc tự nhiên, như Darwin và những người kế tục của ông đã chỉ ra — là nó không có chủ đích. Nó chỉ có kết quả. Nếu tin theo hướng khác nghĩa là bạn đang đón nhận một ý tưởng viển vông mang sức hấp dẫn cảm tính (“sự trả thù của rừng mưa”) nhưng lại hiểu sai vấn đề. Đây là điều mà Jon Epstein đã tìm ra. Anh nói, đừng tưởng tượng rằng những loại virus này sử dụng chiến lược có tính toán. Đừng nghĩ rằng chúng đang mang trọng trách phải làm hại con người. “Tất cả chỉ là cơ hội thôi.” Chúng không đuổi theo chúng ta. Bằng cách này hay cách khác, chúng ta tự đến với virus.

Nhưng với dơi thì đó là gì? Tôi hỏi. Tại sao rất nhiều virus lây truyền từ động vật sang người – hoặc dường như rất nhiều virus – lại lây sang con người qua bộ dơi của động vật có vú? Hay đó là câu hỏi sai?

“Đó là câu hỏi đúng,” Epstein nói. «Nhưng tôi nghĩ đến giờ vẫn chưa có câu trả lời hợp lý cho câu hỏi này.»