97

Khi dừng chân ở Yaoundé, vào khoảng giữa trưa, tôi gặp một người đàn ông tên Ofir Drori, người đứng đầu một nhóm hoạt động bất thường có tên LAGA (Tổ chức loài vượn lớn cuối cùng) giúp các tổ chức chính phủ ở Trung Phi thực thi luật bảo vệ động vật hoang dã của họ. Tôi muốn gặp Drori vì tôi biết rằng LAGA đặc biệt quan tâm đến vấn đề loài vượn bị giết làm thịt. Anh ta là một anh chàng Israel săn chắc với đôi mắt đen láy, lanh lợi, và một chòm râu dưới cằm. Với chiếc áo sơ mi đen, quần jean đen, tóc đuôi ngựa đen và một chiếc khuyên tai, anh ấy trông giống như một nhạc sĩ nhạc rock hay là một anh bồi bàn sành điệu ở New York. Nhưng anh ấy cũng có vẻ là một người nghiêm túc. Anh đến châu Phi khi còn là một thanh niên mười tám tuổi thích phiêu lưu, Drori nói với tôi, và tham gia vào các hoạt động nhân quyền ở Nigeria, sau đó chuyển đến Cameroon, làm báo về gorilla (đúng hơn là báo về đột kích?), và trở thành một nhà tổ chức chống săn trộm năng nổ. Anh đã thành lập LAGA, vì việc thực thi luật chống săn trộm của Cameroon rất tồi tệ, gần như không tồn tại trong nhiều năm. Hiện nhóm đang hỗ trợ kỹ thuật cho các cuộc điều tra, đột kích và bắt giữ. Săn bắn các loài linh dương xanh và nhiều loài động vật không được bảo vệ khác với mục đích sinh tồn là hợp pháp ở Cameroon, nhưng các loài vượn, voi, sư tử, và một số khác thì được pháp luật bảo vệ — và ngày càng được thực thi rộng rãi. Những kẻ phá hoại cuối cùng cũng bị bắt, thậm chí bị giam giữ, nếu buôn bán thịt vượn và các sản phẩm động vật hoang dã lậu khác. Drori đã đưa cho tôi một bản tin của LAGA mô tả những nỗ lực ngăn chặn nạn săn trộm tinh tinh và khỉ đột, và anh ấy cảnh báo tôi không được tin vào giai thoại rằng người dân địa phương săn bắn vượn do họ đói. Ông nói, thực tế là người dân địa phương sẽ ăn thịt linh dương xanh, chuột, hoặc sóc, hoặc khỉ — nếu họ muốn ăn thịt — còn những thứ lạ mắt, những món ngon bất hợp pháp, các bộ phận cơ thể của tinh tinh, những miếng thịt voi, bít tết hà mã, sẽ được vận chuyển tới thành phố để phục vụ nhu cầu cao cấp ở đó, nơi mà giá thành cao tới mức người ta bỏ qua được hết những rủi ro của việc săn trộm và vận chuyển trái phép. “Những gì càng được bảo vệ thì càng mang lại nhiều tiền,” anh nói. «Những thứ quý hiếm.» Nó có vẻ giống như Kỷ nguyên của Hương vị hoang dã trước đây ở miền nam Trung Quốc.

Bản tin của Drori đề cập đến một cuộc đột kích vào kho chứa đồ tại một nhà ga xe lửa, nơi đã thực hiện ít nhất ba thương vụ khác nhau; căn phòng chứa sáu tủ lạnh và trong số hàng lậu thu giữ được có một bàn tay của tinh tinh. Một vụ khác đã phát hiện ra một tay buôn lậu với chiếc xe hơi chứa 50 kg cần sa cùng một con tinh tinh con đã bị đạn bắn, cho thấy sự đa dạng của các loại mặt hàng buôn bán. Và nếu thịt tinh tinh di chuyển được theo dòng tiền, thì có lẽ virus của tinh tinh cũng vậy. “Nếu bạn nghĩ về việc lây bệnh,” anh ấy nói và biết rằng tôi đã nghĩ như vậy, “đừng chỉ nghĩ về những ngôi làng.” Bất kỳ con tinh tinh nào bị giết ở góc đông nam của đất nước, bao gồm cả những con dương tính với SIV, có thể dễ dàng xuất hiện ở ngay tại Yaoundé đây, được bán để làm thịt trong một con hẻm hoặc được phục vụ một cách kín đáo trong một nhà hàng.

Chúng tôi rời thành phố vào đầu giờ chiều, lại đi về hướng đông, ngược chiều với một dòng xe tải chở gỗ đang lao đi, mỗi chiếc đều có sức tải khoảng năm hoặc sáu thân cây khổng lồ. Ở đâu đó ngoài kia, trong góc dân cư thưa thớt đó của đất nước, những cánh rừng già đang bị xén dần. Khi mặt trời đã lặn, chúng tôi đến một thị trấn tên là Abong Mbang và dừng lại ở một khách sạn tốt nhất tại địa phương, có nghĩa là nơi có nước máy và bóng đèn. Sáng sớm hôm sau, cách Abong Mbang một giờ đồng hồ, xe chúng tôi cuối cùng cũng dừng lại dù cho những chiếc xe tải chở gỗ vẫn liên tục chạy trên con đường đất đỏ. Nhiệt độ vùng xích đạo tăng dần về giữa ngày, và bất cứ khi nào có một cơn mưa rào nhỏ, con đường lại bốc hơi màu đỏ. Ở những nơi khác, cảnh vật khô cằn đến nỗi những bụi đất sét đỏ bốc lên mịt mù mỗi khi có một chiếc xe chạy qua, phủ lên những tán cây ven đường như những giọt sương màu máu. Chúng tôi đến một trạm kiểm soát của cảnh sát và phải trải qua một cuộc khám xét theo quy định nhưng khá khó chịu. Nhờ có Neville xử lý rất khéo léo, thực hiện hai cuộc điện thoại tới những người có ảnh hưởng, từ chối không trả hối lộ như đã định, và bằng cách nào đó giúp chúng tôi lấy lại được hộ chiếu chỉ sau một giờ. Anh chàng này khá đấy, tôi nghĩ. Con đường ngày càng thu hẹp, đến khi chỉ còn là một dải màu đỏ chỉ rộng hơn một chiếc xe tải chở gỗ một chút khiến chúng tôi bất giác ngồi túm tụm lại mỗi lần gặp một chiếc xe như vậy, với rừng rậm ở cả hai bên. Khoảng giữa trưa, chúng tôi băng qua sông Kadéï, màu nước nâu xanh và chảy chậm, uốn khúc về phía đông nam, như một lời nhắc nhở rằng chúng tôi đang ở đầu nguồn của lưu vực Congo. Những ngôi làng mà chúng tôi đi qua ngày càng trở nên nhỏ hơn và trông thưa thớt, nghèo nàn, ít vườn tược, ít gia súc, hầu như không có gì để bán ngoại trừ chuối, xoài, hoặc một bát khoai mì trắng được bày sẵn trên một giá hàng. Thỉnh thoảng một con dê hoặc một con gà phải tránh đường cho chúng tôi. Ngoài những chiếc xe tải chở gỗ, giờ đây chúng tôi gặp những chiếc xe tải phẳng chất đầy gỗ xẻ, và tôi nhớ đã nghe được rằng những chiếc xe tải như vậy đôi khi giấu cả đống thịt rừng, chạy các chợ đen ở Yaoundé và Douala. (Một nhiếp ảnh gia và nhà hoạt động tên là Karl Ammann đã ghi lại được chiến thuật đó qua một bức ảnh chụp tại ngã ba đường ở phía đông nam Cameroon, có một người lái xe dỡ tay và chân của tinh tinh ra khỏi khoang động cơ của chiếc xe tải chở gỗ của anh ta. Bức ảnh xuất hiện trong một cuốn sách của Dale Peterson, có tựa đề là Ăn thịt Vượn, trong đó Peterson ước tính rằng dân cư ở lưu vực Congo tiêu thụ khoảng 5 triệu tấn thịt rừng mỗi năm. Phần lớn số thịt thú rừng đó - dù không ai biết được là bao nhiêu - được chuyển ra khỏi rừng như hàng lậu trên xe tải.) Ngoài xe tải, ngày nay trên dải đất sét đỏ này, hầu như không có phương tiện nào khác. Đến chiều muộn chúng tôi tới được Yokadouma, một thị trấn có vài nghìn người. Tên thị trấn này có nghĩa là «Con voi ngã xuống», có lẽ để đánh dấu lại địa điểm nơi đã xảy ra một vụ giết chóc đáng nhớ.

Chúng tôi đã tìm thấy một văn phòng địa phương của Quỹ Động vật Hoang dã Thế giới với hai nhân viên mẫn cán người Cameroon tên là Zacharie Dongmo và Hanson Njiforti. Zacharie đã cho tôi xem một bản đồ kỹ thuật số vẽ các tổ tinh tinh ở góc đông nam của đất nước, bao gồm ba công viên quốc gia — Boumba Bek, Nki và Lobeke. Tổ tinh tinh đơn giản chỉ là một cái bệ nhỏ gồm các cành cây đan xen, thường nằm ở chẽ của một cái cây nhỏ, có tác dụng hỗ trợ vừa đủ cho chúng ngủ một cách thoải mái. Mỗi con tinh tinh sẽ làm một cái tổ để ngủ mỗi đêm, còn tinh tinh mẹ sẽ nằm chung với con tinh tinh sơ sinh của mình. Kiểm đếm những chiếc tổ, do chúng vẫn còn nguyên vẹn trong nhiều tuần sau một đêm ngủ, là cách các nhà sinh vật học ước tính số lượng tinh tinh. Xu hướng trên bản đồ của Zacharie rất rõ ràng: mật độ tổ cao (cũng có nghĩa là mật độ tinh tinh) trong khu vực công viên, mật độ tổ thấp bên ngoài công viên và không có tổ nào ở các khu vực tiếp giáp với các con đường dẫn đến Yokadouma. Khai thác gỗ và thịt rừng là lý do giải thích cho phân bố này.

Hoạt động khai thác gỗ đưa đường xá, công nhân và súng ống đi sâu vào trong rừng; động vật hoang dã chết và đi ra ngoài. Zacharie và Hanson giải thích nó là một hình thức thương mại không chính thức, tạm thời. “Hầu hết hoạt động buôn bán bất hợp pháp là giữa đàn ông với đàn ông,” Hanson nói. «Ví dụ như một kẻ săn trộm gặp bạn và nói rằng anh ta có thịt.» Nhưng cũng có thể là phụ nữ với đàn ông, anh nói thêm: Phần lớn giao dịch được thực hiện dưới hình thức mua đi bán lại, những người phụ nữ qua lại giữa các ngôi làng để buôn bán lặt vặt, buôn bán công khai vải vóc, gia vị hoặc các mặt hàng chủ lực khác, đồng thời ngấm ngầm buôn thịt rừng. Một người phụ nữ có thể mua trực tiếp từ thợ săn, đổi lại bằng đạn hoặc vỏ súng ngắn, và bán cho bất kỳ ai có thể. Việc buôn bán diễn ra tương đối trôi chảy; nhiều phụ nữ trong số này có điện thoại di động. Và có đủ loại thủ thuật, Hanson nói, để chở thịt ra ngoài. Ví dụ, nó có thể được chất vào một xe tải chở ca cao, một loại cây trồng chủ lực của vùng này. Cảnh sát và nhân viên bảo vệ động vật hoang dã có nguồn thông tin. Họ có thể dừng một chiếc xe tải và khám xét nó, nhưng cũng có một số rủi ro cho chính họ. Nếu bạn dừng một chiếc xe tải, yêu cầu dỡ hàng và không thấy hàng hóa bất hợp pháp, Hanson nói, “lái xe có thể kiện bạn. Thông tin của bạn phải rất tốt.” Đó là lý do tại sao mạng lưới của Ofir Drori rất hữu ích.

Hầu hết những kẻ săn trộm, Zacharie nói thêm, là người Kakao, một bộ tộc phía Bắc có xu hướng mạnh về thịt rừng. Nhiều người trong số họ đã trôi dạt xuống đây về phía đông nam, do những cuộc hôn nhân hoặc do nhìn thấy cơ hội làm ăn trong rừng. Mặt khác, bộ lạc Baka ở địa phương có những quy định truyền thống nghiêm ngặt đối với việc ăn thịt vượn, vốn được cho là loài quá gần với con người. Trên thực tế, Zacharie tính toán, có lẽ ở đây ít ăn thịt vượn hơn so với một số khu vực khác của đất nước – ngoại trừ việc người Bakwele có tiêu thụ các bộ phận của loài vượn trong một nghi lễ nào đó cho các cậu bé vị thành niên. Và lời nhận xét đó từ Zacharie là lần đầu tiên tôi nghe nói về nghi lễ ở Bakwele gọi là beka.

Chúng tôi nán lại Yokadouma trong hai đêm và một ngày, đủ lâu để tôi đi bộ trên những con đường đất, chiêm ngưỡng bức tượng bê tông của một người đàn ông đứng sừng sững trên bùng binh trung tâm của thị trấn, chụp ảnh một con tê tê hung hãn sắp bị làm thịt và gặp một người cho tôi biết thêm về beka. Người đàn ông này, tôi sẽ không nhắc đến tên anh ấy, đã viết một báo cáo về chủ đề này, nhưng tổ chức của anh ta từ chối công bố. Anh ấy đưa cho tôi một bản sao. Vâng, anh ấy nói, những người Bakwele ở phía đông nam này sử dụng thịt tinh tinh và khỉ đột trong nghi lễ beka của họ. Họ đặc biệt thích các cánh tay. Kết quả là, ông nói, «tinh tinh đang ngày càng trở nên khan hiếm hơn.» Khan hiếm đến mức cánh tay khỉ đột ngày nay thường được sử dụng để thay thế.

Báo cáo của anh ấy mô tả một nghi lễ beka điển hình, cần chuẩn bị những con cừu và gà đã bị giết, cổ của một con rùa (vì nó giống dương vật), và «chất lỏng trinh nữ» trước khi đoạn nhạc dạo đầu dài cất lên tới cao trào lúc bốn giờ sáng. Cậu bé của nghi lễ mặc quần áo lá và uống thuốc để giữ cho cậu bé luôn tỉnh táo. Trống đánh suốt đêm cho đến trước bình minh khi cậu bé được dẫn vào một khu vực đặc biệt trong rừng, nơi cậu có nghĩa vụ phải đối đầu với hai con tinh tinh. Một số điều được kể sau đây là hành động mang tính biểu tượng, một số trong số đó là hành động thật. “Một tiếng cồng vang lên,” theo một tù trưởng Bakwele, người kể lại cho tôi, “một giọng nói cất lên từ trong rừng và hai con tinh tinh đáp lại. Con tinh tinh đực đi ra trước và chạm vào đầu con trai. Con tinh tinh cái xuất hiện vài phút sau đó và cậu bé cần phải sẽ giết nó.» Vào lúc bình minh, cậu bé tắm rửa, sau đó thức cho đến tận chiều muộn, đi đi lại lại và chờ đợi, cho tới khi người cắt bao quy đầu cho cậu tới với một con dao tự chế. “Tôi phải tự chăm sóc vết thương của mình trong 45 ngày sau đó,” một người đã trải qua nghi lễ cho biết. Nhưng giờ anh đã là một người đàn ông, không còn là một cậu bé nữa. Báo cáo chưa được công bố còn viết thêm:

Cho đến gần đây, người Bakweles vẫn sử dụng tinh tinh cho nghi lễ này. Họ cho rằng hai con tinh tinh có thể được sử dụng để cắt bao quy đầu cho 36 người. Họ cắt cụt cánh tay của tinh tinh. Những người lớn tuổi trong làng sẽ ăn bộ phận này. Tuy nhiên, cuối cùng thì tinh tinh cũng trở nên khan hiếm, Bakweles chuyển sang dùng khỉ đột.

Gần đây, tám cánh tay khỉ đột đã bị thu giữ khi một kẻ săn trộm chạy trốn khỏi lực lượng kiểm lâm, bỏ lại túi thịt. Những cánh tay này để dành cho một beka sắp diễn ra. “Chúng tôi không thể làm gì nếu không có những con vật này,” tộc trưởng Bakwele phàn nàn, “nếu nghi thức truyền thống quan trọng này cần phải diễn ra.”

Chúng tôi không có ý hạ thấp văn hóa Bakwele, nhưng cần lưu ý rằng việc giết thịt tinh tinh để ăn cánh tay của chúng, một phần của nghi lễ cổ xưa và đẫm máu, có thể là một cách để nhiễm SIVcpz. Do đó, ở một khu vực khan hiếm tài nguyên và khắc nghiệt như đông nam Cameroon vào năm 1908, beka có lẽ chẳng có ý nghĩa gì. Cơn đói cũng có thể giải thích cho sự lây lan ban đầu.