15

Ngôi làng Mékouka, ở vùng thượng du sông Ivindo phía đông bắc Gabon, đem tới một ví dụ. Mékouka là một trong những trại khai thác vàng nơi mà đợt bùng phát năm 1994 xuất hiện đầu tiên. Ba năm sau đó, một nhà nhân chủng học y tế có tên Barry Hewlett, một người Mỹ, đã tới đây để tìm hiểu từ chính những người dân làng về việc họ nghĩ thế nào và phản ứng ra sao với đợt bùng phát. Rất nhiều người bản địa nói với ông, với một thuật ngữ từ tiếng Bakola của họ, rằng thứ Ebola này là một ezanga, có nghĩa là một kiểu linh hồn ma cà rồng hay ác quỷ. Khi được nhờ cắt nghĩa thêm, một người trong làng giải thích rằng ezanga là “hung tinh giống người gây bệnh cho con người” như là một quả báo cho việc tích lũy của cải vật chất mà không chia sẻ. (Điều này dường như không đúng với người đàn ông ở thượng du Ivindo, năm 1994, khi mà đã chia sẻ chỗ thịt khỉ đột hỏng trước khi qua đời.) Ezanga thậm chí có thể được triệu hồi và nhắm vào một mục tiêu, như việc ám quẻ. Hàng xóm hay người quen, ghen tị với sự giàu có hay quyền lực mà người khác sở hữu, có thể gửi một ezenga tới để gặm nhấm ruột gan người này, khiến người đó ốm mà chết. Đó là lý do các thợ đào vàng ở nhân viên công ty gỗ có nguy cơ cao mắc Ebola, theo như Hewlett được nghe kể. Họ bị ghen tị và họ không chia sẻ.

Barry Hewlett đã điều tra ngược lại đợt bùng phát ở Mékouka, nhiều tháng sau khi sự kiện xảy ra. Vẫn bị cuốn hút bởi chủ đề này, và lo ngại rằng một phương diện quan trọng đã bị bỏ qua do những phương pháp nghiên cứu và phản ứng lâm sàng hơn, ông đã tự mình tìm tới hiện trưởng Gulu, Uganda, vào cuối năm 2000, khi đợt bùng phát vẫn đang diễn ra. Ông tìm ra rằng dân tộc chiếm đa số ở đó, người Acholi, cũng gắn bệnh virus Ebola với các thế lực siêu nhiên. Họ tin vào một loại linh hồn hung tinh, gọi là gemo, à đôi khi quét qua như một cơn gió để gây những đợt dịch bệnh và chết chóc. Ebola không phải là gemo đầu tiên của họ. Người Acholi trước đó đã phải hứng chịu dịch sởi và đậu mùa, theo Hewlett tìm hiểu, và những dịch bệnh đó cũng được giải thích như vậy. Vài người cao tuổi nói với Hewlett rằng việc bất kính với các tinh linh của tự nhiên có thể đem tới một gemo.

Một khi một gemo thực thụ được công nhận, để phân biệt với một dịch bệnh yếu hơn trong cộng đồng, người Acholi theo tập tục sẽ tiến hành một loạt các hành vi đặc biệt, một vài trong số đó khá là đúng đắn trong việc kiểm soát căn bệnh truyền nhiễm, dù cho bạn có tin nó do một ác linh hay một virus gây ra. Những hành vi này bao gồm cách ly mỗi bệnh nhân ở một căn nhà tách biệt khỏi những căn nhà khác; nhờ một người đã sống sót qua dịch bệnh (nếu có) chăm sóc mỗi bệnh nhân; hạn chế mọi người đi lại giữa làng có người bị nhiễm và các làng khác; kiêng quan hệ tình dục; không ăn thịt hỏng hay hun khói; và hoãn các nghi lễ chôn cất thông thường, vốn bao gồm một quan tài mở và mỗi người đưa tang thực hiện một “cử chỉ yêu thương” cuối cùng với người đã khuất, tổng hợp một cách tùy biến. Nhảy cũng bị cấm. Những tập tục nghiêm ngặt theo truyền thống Acholi đó (cùng với sự can thiệp của Bộ Y tế Uganda và sự hỗ trợ của CDC, Médecins San Frontìeres (Tổ chức Bác sĩ không biên giới), và WHO) có lẽ đã giúp dập tắt đợt bùng phát ở Gulu.

“Chúng ta có rất nhiều thứ để học hỏi từ những người này,” Barry Hewlett nói với tôi, vào một ngày ở Gabon, “về việc họ phản ứng như thế nào với những dịch bệnh này theo thời gian.” Xã hội hiện đại đã đánh mất thứ tri thức cổ truyền xa xưa, được tích lũy một cách đau đớn đó, ông nói. Thay vào đó chúng ta dựa dẫm vào các nhà bệnh lý học.

Sinh học phân tử và dịch tễ học rất có ích, nhưng các kiến thức cổ truyền cũng có ích. “Hãy lắng nghe những gì mà người ta nói ở đây. Hãy tìm hiểu điều gì đang diễn ra. Họ đã và đang sống chung với các dịch bệnh trong một thời gian dài.”

Hewlett là một người tính tình nhẹ nhàng với chức giáo sư ở Đại học bang Washington và hai thập kỷ kinh nghiệm thực địa ở Trung Phi. Khi tôi gặp tôi, ở một hội thảo quốc tế về ebolavirus ở Libreville, mỗi người chúng tôi đã tới thăm cùng một ngôi làng khác được biết đến vì đã phải hứng chịu căn bệnh – một nơi có tên Mbomo, ở Cộng hòa Congo, dọc theo bờ tây của Công viên quốc gia Odzala. Mbomo nằm không xa sông Mambili và tổ hợp Moba Bai, nơi tôi đã chứng kiến Billy Karesh cố gắng bắn tiêu những con khỉ đột. Đợt bùng phát quanh Mbomo bắt đầu vào tháng 12/2002, có lẽ là giữa những người thợ săn mà đã xử lý vào những con khỉ đột hay linh dương nam phi mắc bệnh, và lan khắp một khu vực bao trùm ít nhất hai ngôi làng khác. Một sự khác biệt lớn giữa trải nghiệm của Hewlett và của tôi ở Mbomo là rằng ông tới đó trong đợt bùng phát. Mỡ vẫn đang nóng bỏng trên chảo khi ông đặt ra những nghi vấn của mình.

Một bệnh nhân mắc bệnh sớm, theo như Hewlett tìm hiểu được, bị kéo ra khỏi phòng khám của làng bởi người nhà của anh ta không tin vào chẩn đoán Ebola và lựa chọn việc trông chờ vào một thầy thuốc dân gian. Sau khi bệnh nhân đó tử vong tại nhà, sau khi không được các nhân viên y tế chăm sóc và không được người thầy thuốc chữa khỏi, mọi thứ trở nên lộn xộn. Người thầy thuốc tuyên bố anh này đã bị đầu độc bằng yêu thuật và rằng thủ phạm là anh trai của anh ta, một người đàn ông thành công làm việc ở một ngôi làng gần đó. Người anh trai là một thầy giáo đã “leo lên” chức giám thị của trường và không chia sẻ vận may của mình cho gia đình. Vậy là một lần nữa, giống như với ezanga giữa những người Bakola ở miền đông bắc Gabon, có những sự thù oán ghen tị đằng sau những cáo buộc về yêu thuật. Và rồi một người anh em khác tử vong, và một người cháu trai, và tại thời điểm này các thành viên gia đình đã đốt nhà của người anh ở Mbomo và gửi một toán người vũ trang tới để giết anh này. Họ đã bị cảnh sát ngăn chặn. Người anh trai, tuy giờ đã bị coi như một thầy phù thủy độc ác, đã thoát được sự trả thù. Các mối quan hệ cộng đồng nhìn chung bị xói mòn khi ngày càng có nhiều nạn nhân tử vong bởi tác nhân khủng bố vô hình, không có thuốc chữa, không có lời giải đáp thỏa đáng, tới mức bất kỳ ai có vẻ bất thường hay nổi bật đều trở thành nghi phạm.

Một yếu tố khác mang mầm mống nguy hiểm ở trong và quanh Mbomo là một hội kín bí ẩn, La Rose Croix, quen thuộc (chí ít) với tôi và bạn hơn dưới cái tên Rosicrucianism (Hội Hồng Hoa Thập Tự). Đây là một tổ chức quốc tế đã tồn tại hàng thế kỉ, phần lớn dành cho các nghiên cứu bí truyền, nhưng bộ phận ở Congo có tiếng tăm xấu xí, giống với yêu thuật. Bốn giáo viên trong một ngôi làng gần đó là thành viên, hay được cho là thành viên – và các giáo viên này đã nói với lũ trẻ về virus Ebola trước khi đợt bùng phát diễn ra. Điều này dẫn tới việc một vài thầy thuốc dân gian nghi ngờ các giáo viên có kiến thức cao siêu – kiến thức siêu nhiên – về đợt bùng phát. Cần phải làm gì đó, phải không? Vào ngày trước khi Barry Hewlett và vợ đặt chân đến Mbomo, bốn giáo viên đã bị sát hại bằng dao rựa khi họ đang làm việc trên cánh đồng hoa màu của mình.

Không lâu sau đó, đợt bùng phát dịch bệnh lan rộng bao trùm nhiều thành viên trong cộng đồng tới mức yêu thuật dường như không còn là một lời giải đáp có vẻ hợp lý với người dân địa phương. Một lựa chọn thay thế là opepe, một dịch bệnh, thuật ngữ tương đương ở Mbomo (tiếng Kota, một trong những ngôn ngữ bản địa) với thứ mà Barry Hewlett đã nghe được, từ người Acholi, đó là gemo. “Căn bệnh này đang giết chết tất cả mọi người,” một người dân địa phương nói với nhà Hewlett,và do đó nó không thể là yêu thuật, vốn nhắm tới những nạn nhân cá biệt hay gia đình họ. Tới đầu tháng 6/2003, đã có 143 ca bệnh ở Mbomo và các khu vực lân cận, với 128 ca tử vong. Tỷ lệ tử vong là 90%, dẫn đầu ngay cả đối với virus Ebola.

Với mối quan tâm sâu sắc về những lý giải của người bản địa và phương pháp lắng nghe nhẫn nại của mình, nhà Hewletts đã nghe được những thứ mà sẽ không thích hợp cho một bảng câu hỏi trắc nghiệm về dịch tễ học. Một người cung cấp thông tin khác cho họ, một người phụ nữ Mbomo, tuyên bố: “Yêu thuật không giết người vô cớ, không giết tất cả mọi người, và không giết khỉ đột hay các loài động vật khác.” Ồ, đúng thế, lại là khỉ đột. Đó là một phạm trù khác của mầm mống Mbomo – tất cả mọi người đều biết có những con vượn chết trong rừng khắp xung quanh. Chúng đã chết ở thánh địa Lossi. Chúng đã chết, theo như Billy Karesh có thể kết luận, ở Moba Bai. Các thi thể đã được nhìn thấy ở chính khu vực Mbomo. Và, như người phụ nữ nói, yêu thuật không có tác dụng với khỉ đột.