82

Eric Leroy, nhà virus học được đào tạo tại Paris đang làm việc tại Franceville, Gabon, người đã theo đuổi Ebola trong hơn một thập kỷ, đã dẫn đầu nhóm dựng lại câu chuyện của bé gái. Bằng chứng mới của họ không phải xuất phát từ virus học phân tử mà từ công việc điều tra dịch tễ học cổ điển – phỏng vấn những người sống sót, truy vết tiếp xúc, các mô hình rõ ràng. Bối cảnh là một đợt bùng phát dịch Ebola xảy ra trong và xung quanh một ngôi làng tên là Luebo, dọc theo sông Lulua, ở một tỉnh phía nam của Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC). Từ cuối tháng 5 đến tháng 11 năm 2007, hơn 260 người dường như hoặc chắc chắn (trong một số trường hợp đã được xác nhận) mắc virus Ebola. Hầu hết các bệnh nhân đã tử vong. Tỷ lệ tử vong là 70%. Leroy và các đồng nghiệp đã đến đó vào tháng mười, là một phần của nhóm phản ứng quốc tế của WHO với sự hợp tác của Bộ Y tế DRC. Nghiên cứu của Leroy tập trung vào mạng lưới lây truyền, tất cả dường như đều có thể theo dõi được đối với một phụ nữ 55 tuổi. Trong báo cáo của họ, bà ấy được biết đến là bệnh nhân A. Bà ấy không nhất thiết phải là người đầu tiên bị nhiễm bệnh; chỉ là người đầu tiên được xác định. Người phụ nữ này, cao tuổi theo tiêu chuẩn của làng Congo, đã tử vong sau khi bị sốt cao, nôn mửa, tiêu chảy và xuất huyết. Mười một người trong số những trường hợp đã tiếp xúc gần với bà ấy, chủ yếu là gia đình, người chăm sóc, cũng bị ốm và qua đời. Sự bùng phát lan rộng từ đó.

Leroy và nhóm của anh ta tự hỏi làm thế nào mà người phụ nữ lại bị nhiễm bệnh. Không ai trong làng của bà ấy xuất hiện các triệu chứng trước khi bà ấy bị. Vì vậy, các nhà điều tra đã mở rộng vùng tìm kiếm của họ sang các làng lân cận, trong đó có khá nhiều ngôi làng vừa nằm ven sông vừa kề sát rừng. Từ các cuộc phỏng vấn và những chuyến đi, họ biết được rằng các ngôi làng được kết nối với nhau qua những con đường mòn và vào các ngày thứ Hai, giao thông đông đúc dẫn đến một ngôi làng cụ thể, Mombo Mounene 2, địa điểm của một phiên chợ lớn hàng tuần. Họ cũng đã tìm hiểu về một đàn dơi di cư hàng năm.

Những con dơi thường đến vào tháng 4 và tháng 5, tạm nghỉ giữa một cuộc hành trình dài hơn, tìm kiếm các điểm làm tổ và cây ăn quả dại trên hai hòn đảo trên sông. Theo những gì nhóm của Leroy nghe được, trung bình một năm, có thể có hàng nghìn hoặc hàng chục nghìn con dơi. Năm 2007, cuộc di cư đặc biệt lớn. Từ những tổ dơi trên đảo, những con dơi bay khắp khu vực. Đôi khi, chúng kiếm ăn tại một đồn điền dầu cọ dọc theo bờ bắc của con sông; đồn điền còn sót lại từ thời thuộc địa, hiện đã bị bỏ hoang và vô chủ, nhưng vẫn cho trái cọ vào tháng Tư trên những cây còn lại. Nhiều hoặc hầu hết các loài động vật là dơi ăn quả đầu búa (Hypsignathus monstrosus) và dơi ăn quả Franquet’s epauletted (Epomops franqueti), hai trong số ba loài mà trước đó Leroy đã tìm thấy kháng thể Ebola. Trong khi làm tổ, những con dơi treo lủng lẳng trên cành cây. Người dân địa phương, khao khát chất đạm hoặc một chút tiền mặt, đã săn chúng bằng súng. Những con dơi đầu búa, to và nhiều thịt, đặc biệt được đánh giá cao.

Một lần nổ súng ngắn có thể hạ gục vài chục con dơi. Nhiều con vật trong số đó đã bị giết, còn tươi và đẫm máu, người mua đến phiên chợ hàng tuần ở Mombo Mounene 2 để mang chúng về nhà ăn tối.

Một người đàn ông thường xuyên đi bộ từ làng của mình đến chợ, và thường mua dơi, dường như đã bị nhiễm Ebola nhẹ. Các nhà điều tra cuối cùng đã dán nhãn anh ta là bệnh nhân C. Anh ta không phải là một thợ săn dơi; anh chỉ là một người tiêu dùng bình thường. Vào cuối tháng 5 hoặc đầu tháng 6, theo hồi ức của chính bệnh nhân C, anh ta có một số triệu chứng nhẹ, chủ yếu là sốt và đau đầu. Anh ấy đã bình phục, nhưng đó chưa phải là kết thúc. “Bệnh nhân C là cha của một bé gái 4 tuổi (bệnh nhân B),” Leroy và nhóm của ông sau đó báo cáo, “cô bé đã đột ngột ngã bệnh vào ngày 12 tháng 6 và qua đời vào ngày 16 tháng 6 năm 2007, bị nôn mửa, tiêu chảy, và sốt cao.” Cô bé không bị xuất huyết và chưa bao giờ được xét nghiệm Ebola, nhưng đó là chẩn đoán hợp lý nhất.

Bé gái đã bị lây nhiễm như thế nào? Có thể cô bé đã ăn phải thịt con dơi có chứa virus. Tỉ lệ những người ăn thịt dơi mắc bệnh là bao nhiêu? Điều này rất khó nói; thậm chí khó đoán. Nếu dơi đầu búa là ổ chứa Ebola, thì tỷ lệ lưu hành của virus trong một quần thể cụ thể là bao nhiêu? Đó là một ẩn số khác. Towner nhận thấy tỷ lệ nhiễm Marburg ở dơi ăn quả Ai Cập là 5%, nghĩa là cứ 20 con thì có một con bị nhiễm bệnh. Giả sử loài dơi đầu búa có tỷ lệ lưu hành tương tự, thì gia đình của bé gái vừa xui vừa đói. Họ có thể ăn thịt mười chín con dơi khác và không bị phơi nhiễm. Sau đó, một lần nữa, cả nhà cùng ăn thịt dơi, tại sao mẹ bé gái và các thành viên khác trong gia đình không bị ốm? Có thể cha cô, bị nhiễm bệnh hoặc bị lây virus sau khi mua dơi ở chợ, đã chở cô gái dọc theo con đường mòn trở về làng (hành động thường thấy với trẻ nhỏ ở đó). Người cha, bệnh nhân C, dường như đã truyền virus cho không ai khác ngoài con gái của mình.

Nhưng con gái của anh ta đã lây virus cho người khác. Thi thể cô bé đã được một người bạn thân của gia đình tắm rửa sạch sẽ để chôn cất, theo truyền thống địa phương. Người bạn đó là một phụ nữ 55 tuổi đã trở thành bệnh nhân A.

“Do đó, sự lây truyền virus có thể đã xảy ra khi bệnh nhân A chuẩn bị tử thi cho lễ an táng,” nhóm của Leroy ghi chép lại. “Khi được phỏng vấn, hai người chuẩn bị khác, mẹ và bà của bé gái cho biết họ không tiếp xúc trực tiếp với thi thể và không thấy có bất kỳ triệu chứng lâm sàng nào của việc nhiễm bệnh trong bốn tuần tiếp theo.” Vai trò của họ trong quá trình tắm rửa thi thể chỉ là quan sát. Họ không chạm vào thi thể của con gái và cháu gái. Nhưng bệnh nhân A đã làm, thực hiện nghi thức một cách cẩn thận vì là bạn thân của gia đình, sau đó bà ấy quay trở lại cuộc sống của mình — quãng đời còn lại. Bà ấy tiếp tục có nhiều tương tác xã hội, rồi 183 người khác đã mắc Ebola và qua đời.

Nhóm của Leroy đã dựng lại câu chuyện này và sau đó đã tự đặt ra nhiều câu hỏi để rút ra ý nghĩa câu chuyện. Tại sao người cha lại lây bệnh cho con gái mình mà không phải ai khác? Có thể vì anh ấy bị bệnh nhẹ, với tải lượng virus trong cơ thể thấp và không bị lan ra ngoài nhiều. Nhưng nếu trường hợp của anh ta là nhẹ, tại sao con gái anh ta lại bị nặng đến vậy, cô bé tử vong chỉ trong vòng bốn ngày? Có thể vì bé gái đã bị nôn mửa và tiêu chảy quá mức, cô bé đã chết vì mất nước mà không được điều trị kịp thời. Tại sao chỉ có một sự kiện lây truyền từ dơi sang người? Tại sao bệnh nhân C là độc nhất vô nhị, vì là trường hợp duy nhất tiếp xúc trực tiếp với ổ chứa? Chà, có lẽ không phải vậy. Anh ấy chỉ là người duy nhất được chú ý. Nhóm của Leroy viết: “Trên thực tế, rất có thể một số người khác đã bị nhiễm bệnh từ dơi, nhưng các hoàn cảnh cần thiết cho việc lây truyền từ người sang người sau đó thì không có.” Họ đang ám chỉ đến nhiễm trùng đi vào ngõ cụt. Một người bị ốm, chịu đựng đau đớn một mình hoặc những người trong gia đình hay bạn bè giữ khoảng cách cẩn thận khi chăm sóc (thức ăn và nước uống để ở cửa một túp lều), và qua đời. Được chôn cất đơn giản.

Eric Leroy không biết có bao nhiêu người không may ở khu vực Luebo có thể đã ăn thịt dơi, chạm vào một con dơi, rồi bị nhiễm Ebola, không chống cự nổi nó, bị rơi xuống một cái hố, và không lây cho ai khác nữa. Trong bối cảnh hoang mang khủng khiếp của đợt bùng phát dịch bệnh, ở những ngôi làng hẻo lánh đó, số trường hợp vật chủ cuối như vậy có thể là khá lớn.

Điều này đã đưa nhóm của Leroy đến một câu hỏi quan trọng. Nếu các hoàn cảnh cần thiết để lây truyền từ người sang người chưa được đáp ứng, vậy những hoàn cảnh đó là gì? Tại sao vụ dịch ở Luebo không thật sự lớn? Tại sao mồi lửa lại không đốt cháy khúc củi? Rốt cuộc, nó đã bắt đầu vào tháng 5 và phải đến tháng 10 thì WHO mới đến được đó.