Tiến sĩ Fitzpiers sống ở sườn đồi, trong một ngôi nhà ít có vẻ bề thế hơn về cả kiến trúc lẫn quy mô so với nhà của thương gia gỗ. Ngôi nhà sau có lẽ từng là dinh thự trang viên gắn liền với điền trang nhỏ bé và khiêm nhường ở Little Hintock, nơi mà ranh giới nay đã bị xóa nhòa do sáp nhập cùng những khu đất tương tự vào điền trang liền kề của bà Charmond. Dù bản thân gia đình Melbury không hề hay biết, mọi dấu hiệu đều cho thấy — ít ra là theo lời viên mục sư — những chủ nhân của trang viên nhỏ bé ấy chính là tổ tiên của Melbury, bởi họ tộc này xuất hiện trong vô số tài liệu về việc chuyển nhượng đất đai vào thời kỳ nội chiến.
Ngược lại, dinh thự của ông Fitzpiers lại nhỏ nhắn, trông như một ngôi nhà tranh và hãy còn khá hiện đại. Nơi đây từng được một lão nông cùng vợ ông thuê ở và nay vẫn ở một phần; khi vị bác sĩ đến tìm nhà, họ đã nhượng lại các gian phòng phía trước để dọn về khu bếp phía sau, từ đó lo toan sinh hoạt cho ông và định kỳ nhận thêm một khoản thu nhập kha khá từ ông.
Ngôi nhà tranh và khu vườn được bố trí ngăn nắp đến mức trông như thể do một kiến trúc sư người Hà Lan thời Willem và Mary thiết kế. Giữa hàng rào thấp, rậm rạp được xén tỉa vuông vức là một ô cửa mà tán rào phía trên uốn thành hình vòm; từ bên trong cửa, một lối đi thẳng tắp viền bằng cây hoàng dương được cắt tỉa gọn gàng chạy ngược dốc vườn lên hiên nhà — nơi nằm ngay chính giữa mặt tiền với hai cửa sổ ở mỗi bên. Bên phải và bên trái lối đi lần lượt là các luống trồng cây lý gai, lý chua, mâm xôi, dâu tây, và các loài hoa theo lối cổ; ở những góc đối diện hiên nhà là hai khối hoàng dương hình cầu trông như một cặp quả địa cầu dùng trong trường học. Phía trên mái nhà, người ta có thể trông thấy vườn cây ăn quả nằm ở cao độ hơn nữa, và sau vườn là những thân cây rừng vươn tận đỉnh đồi.
Đối diện cửa vườn và có thể nhìn thấy từ cửa sổ phòng khách là một cánh cổng lùa dẫn ra cánh đồng, nơi có một lối mòn vắt ngang qua. Cánh cổng vừa mới được sơn lại, và vào một buổi chiều đẹp trời, khi lớp sơn còn chưa khô và những con muỗi nhỏ vẫn còn dính mạng trên đó, vị bác sĩ đang đứng trong phòng khách thẫn thờ nhìn ra ngoài, ngắm những người qua kẻ lại dọc theo lối đi ấy. Vốn có máu triết gia, ông nhận ra rằng tính cách của từng người qua đường bộc lộ theo một cách khá thú vị qua cách họ mở cổng.
Về phần đàn ông, chẳng có mấy điểm khác biệt: họ đá một cú vào cánh cổng rồi bước qua. Phụ nữ thì đa dạng hơn nhiều. Đối với họ, lớp gỗ còn dính sơn ấy có thể là một chướng ngại vật, một sự bực bội, một mối đe dọa, hay một trò chơi khăm, tùy theo hoàn cảnh.
Người đầu tiên ông chú ý là một người đàn bà vạm vỡ với váy xắn lên cao và tóc tai bù xù. Mụ túm lấy cánh cổng mà chẳng thèm nhìn, rồi dùng vai đẩy bồi thêm một cái khiến lớp sơn trắng bám vào người, bật ra một tiếng kêu với những từ ngữ chẳng lấy gì làm thanh tao. Mụ đi đến thảm cỏ xanh, ngồi xuống và chà người lên bãi cỏ, miệng lầm bầm chửi rủa.
“Ha! ha! ha!” vị bác sĩ bật cười.
Người tiếp theo là một thiếu nữ tóc cắt ngắn, người mà vị bác sĩ nhận ra là con gái của bệnh nhân quá cố của ông, lão tiều phu South. Hơn nữa, chiếc mũ trùm đầu màu đen mà cô mặc để chịu tang lại gợi nhắc ông một cách khó chịu rằng chính ông là kẻ đã ra lệnh đốn hạ cái cây gây ra cái chết của cha cô và tổn thất cho Winterborne. Cô vừa đi vừa suy nghĩ, dáng đi không hề bất cẩn; nhưng sự mải miết trong tâm tư khiến cô vô tình nắm lấy thanh cổng và chạm tay vào đó. Fitzpiers cảm thấy tiếc cho cô vì đã làm bẩn chiếc áo đầm đen mới tinh ấy, dẫu nó có nghèo nàn đi chăng nữa, bởi đó có lẽ là chiếc duy nhất cô có. Cô nhìn bàn tay và cánh tay mình, dường như chẳng mấy ngạc nhiên, lấy tay quẹt đi vết bẩn với vẻ mặt hầu như điềm nhiên, rồi tiếp tục bước đi như thể chẳng hề rời khỏi dòng suy nghĩ ban đầu của mình.
Rồi có một nhân vật hoàn toàn khác bước qua bãi cỏ. Cô bước đi uyển chuyển như thể lớn lên chốn thị thành, và vững chãi như thể sinh ra ở chốn thôn quê; cô trông giống như một người lờ mờ nhận ra vẻ ngoài cuốn hút của mình, nhưng đồng thời vẫn giữ được nét duyên dáng của sự ngây thơ trước điều đó khi quên bẵng nó đi trong nỗi trầm ngược bao trùm. Cô đến gần chiếc cổng. Việc để một sinh vật như thế chạm vào nó dù chỉ bằng đầu ngón tay đeo găng cũng khiến Fitzpiers có cảm giác như đang để cô lao vào một vụ tự sát bi thảm vậy. Ông chồm dậy tìm mũ, nhưng không tài nào tìm thấy chiếc vừa ý; nhìn ra cửa sổ lần nữa, ông thấy mình đã quá muộn. Khi đến nơi, cô dừng lại, nhìn cánh cổng, nhặt một nhành cây nhỏ và dùng nó như một lưỡi lê để đẩy chướng ngại vật mở ra mà hoàn toàn không phải chạm tay vào.
Ông đăm đăm dõi theo bóng cô khuất hẳn, nhận ra đó chính là thiếu nữ mà ông từng gặp một lần trước đây nhưng không tài nào xác định được danh tính. Gương mặt đầy cảm xúc ấy là của ai nhỉ? Tất cả những người khác ông từng gặp ở Hintock cho đến nay đều làm ông ngột ngạt bởi vẻ mộc mạc thô kệch của họ; sự tương phản mà cô mang lại gợi ý rằng cô đến từ một nơi nào khác.
Chính những suy nghĩ này từng xuất hiện trong đầu ông khi lần đầu nhìn thấy cô; nhưng giờ đây ông còn tiến xa hơn một bước, cho rằng vì dạo này chẳng có cỗ xe nào xuất hiện hay được nghe thấy ở chốn đó, hẳn cô không thể đi từ một nơi quá xa tới. Chắc chắn cô là ai đó đang trọ tại Hintock House chăng? Rất có thể là bà Charmond — người mà ông nghe tiếng đã nhiều — dù sao thì cũng là một người sống trong dinh thự ấy, và xác suất này đủ để thắp lên một ánh hào quang dịu ngọt giữa bầu trời vốn dĩ hãy còn ảm đạm của vị bác sĩ.
Fitzpiers ngồi xuống đọc cuốn sách đang dang dở. Hóa ra đó là tác phẩm của một nhà siêu hình học người Đức, bởi vị bác sĩ này không phải là một người thực tế, ngoại trừ những lúc cao hứng, và ông thích thế giới lý tưởng hơn thế giới thực, thích việc khám phá các nguyên lý hơn là ứng dụng chúng. Nơi tâm trí ông, thiếu nữ ấy vẫn cứ vương vấn mãi. Lẽ ra ông có thể đi theo cô; nhưng bản tính vốn không thích vận động, ông chuộng việc theo đuổi bằng sự suy đoán hơn. Thế nhưng, khi bước ra ngoài đi dạo ngay trước chốc hoàng hôn, ông vô tình cất bước hướng về phía Hintock House — cũng chính là con đường mà Grace đã đi, bởi hôm đó tâm trí cô vương vấn bóng hình bà Charmond nên cô đã đi đến mỏm đồi nơi có thể nhìn thấy dinh thự, rồi trở về theo một lối khác.
Về phần mình, Fitzpiers đã đến rìa thung lũng, nhìn xuống khu trang viên. Các ô cửa chớp đều đã khép kín, và chỉ có một ống khói đang nhả khói. Cảnh tượng đìu hiu ấy đủ để cho ông biết rằng bà Charmond đã đi vắng và chẳng còn ai ở lại đó cả. Fitzpiers cảm thấy một nỗi thất vọng mơ hồ khi thiếu nữ ấy hóa ra không phải là bà Charmond — người mà ông hằng nghe tiếng; và chẳng chần chừ thêm để ngắm nhìn một cái xác đã bay mất linh hồn, ông quay bước trở về nhà.
Vào tối muộn hôm đó, Fitzpiers được gọi đến khám cho một bệnh nhân sống ở một ngôi nhà tranh cách đó chừng hai dặm. Giống như đa số các y bác sĩ trẻ ở vị thế của ông, ông còn lâu mới đạt đến cái uy phải có một người đánh xe đưa đón trong cỗ xe búp-sê lấp lánh ánh nắng như gương; phương tiện di chuyển của ông là một chiếc xe ngựa hai bánh tự mình cầm cương, thắt dây cương của con ngựa vào cột cổng, móc cửa chớp hoặc hàng rào khu vườn của ngôi nhà ông đến khám, hoặc bố thí mấy đồng xu cho lũ trẻ con để chúng giữ con ngựa hộ trong lúc ông ghé vào — những đồng xu hoàn toàn xứng đáng khi những ca bệnh gặp phải lại mang một nét vui vẻ đặc trưng nào đó khiến lũ trẻ phải kiên nhẫn đợi chờ.
Chính vì phải đi lại một mình ấy, những chuyến đi đêm mà Fitzpiers thường xuyên phải thực hiện trở nên vô cùng ảm đạm; một sự oái oăm nghiêm trọng dường như ngự trị trong tự nhiên, quy định rằng cứ hễ có một ca sinh nở nào diễn ra ở nơi khỉ ho cò gáy và biệt lập đặc biệt, thì sự kiện ấy nhất định phải xảy ra vào ban đêm. Vốn là một người thành phố trong những năm gần đây, vị bác sĩ căm ghét khu rừng đêm cô quạnh. Ông lại không mấy thành thạo việc cầm cương, và trong đầu ông thường hay vẩn vơ ý nghĩ rằng nếu xảy ra tai nạn ở một nơi thẳm sâu nào đó giữa rừng cây, việc chỉ có một mình rất có thể sẽ mất mạng như chơi. Thế nên ông thành thói quen hễ gặp người nhà quê hay chú bé nào đi ngang trên đường là y như rằng sẽ ráng vẫy gọi, dưới cái cớ mời đi nhờ xe cho vui, để có bạn đồng hành trên đường đi và có người giúp ích thuận tiện cho việc mở các cánh cổng.
Vị bác sĩ vừa khởi hành rời khỏi làng vào đêm hôm ấy thì ánh đèn xe rọi trúng dáng hình trầm ngâm của Winterborne, đang thong thả bước đi như thể chẳng có mục đích gì trong đời. Winterborne là một người bạn đồng hành chất lượng hơn hẳn so với những kẻ mà vị bác sĩ thường có được, thế là ông liền dừng xe lại và hỏi anh có muốn đi dạo một vòng xuyên rừng trong đêm đẹp trời này không.
Giles có vẻ ngạc nhiên trước sự niềm nở của vị bác sĩ, nhưng đáp rằng anh không có điều gì phải ngại, và liền trèo lên ngồi cạnh ông Fitzpiers.
Họ đánh xe luồn dưới những cành cây đen sẫm đan thành mạng lưới che kín các vì sao, tất cả những thân cây đều giống nhau ở một điểm nhưng chẳng cây nào giống cây nào ở điểm khác. Ngước nhìn lên khi đi dưới một cành cây ngang, thỉnh thoảng họ lại bắt gặp những vật thể trông giống như những con nòng nọc lớn nằm vắt ngang qua đó, mà Giles giải thích đó là những con chim trĩ đang đậu ngủ; và đôi khi họ nghe thấy tiếng súng nổ, nhắc nhở anh rằng những kẻ khác cũng tường tận hình hài nòng nọc ấy chẳng kém gì mình.
Lát sau, vị bác sĩ cất lời điều mà ông đã chực chờ nói từ nãy đến giờ:
“Có một thiếu nữ nào đang trọ ở vùng này không — một cô gái vô cùng cuốn hút — khoác chiếc khăn lông trắng nhỏ quanh cổ và viền lông trắng ở găng tay?”
Dĩ nhiên Winterborne nhận ra ngay lập tức rằng Grace — người mà anh từng bắt gặp vị bác sĩ lén nhìn — chính là người được phác họa qua những phụ kiện đó. Với vẻ mặt cẩn trọng đầy nét từng trải, một phần do bản tính, một phần do hoàn cảnh xô đẩy, anh lảng tránh câu trả lời bằng cách nói: “Tôi từng thấy một thiếu nữ đang trò chuyện với bà Charmond hôm trước; có lẽ là cô ấy chăng.”
Từ điều này, Fitzpiers suy luận rằng Winterborne đã không nhìn thấy cảnh mình ngó qua hàng rào. “Cũng có thể,” ông nói. “Cô ấy đích thực là một tiểu thư khuê cát — người mà tôi đang nói tới ấy. Cô ấy không thể là dân cư ngụ lâu năm ở Hintock, bằng không thì tôi đã thấy cô ấy từ trước. Trông cô ấy cũng chẳng giống dân địa phương.”
“Cô ấy không trọ ở Hintock House chứ?”
“Không; nơi đó đóng cửa rồi.”
“Thế thì có lẽ cô ấy trọ ở một ngôi nhà tranh hay trang trại nào đó chăng?”
“Ồ không — anh nhầm rồi. Cô ấy hoàn toàn là một kiểu thiếu nữ khác hẳn.” Vì Giles chẳng là cái thá gì, Fitzpiers đối đãi với anh tương ứng như thế, và tiếp tục buông lời cảm thán với màn đêm:
“Nàng bước qua nhân gian tựa bóng hình rực rỡ,
Một sức mạnh chẳng màng rút từ chốn vạn tuyền
Chút xung động của đời — trong nét thanh tao nhẹ nhở
Tựa tầng mây ban mai rực rỡ hạt sương hiền,
Lững lờ trôi giữa khoảng không xanh ngắt biếc triền,
Nuôi dưỡng chốn sa mạc xa: nàng dường hiện hữu
Bên ta, góp nhặt nét kiều diễm lớn lên,
Như bóng rạng ngời của giấc mơ huyền vĩnh cửu,
Dạo bước lúc bão chìm trên dòng đời tối sâu.”
Sức hút tuyệt mỹ của những câu thơ khiến Winterborne — dẫu anh đoán ra đó là một câu trích dẫn — cảm thấy dường như đó là hệ quả từ những nét quyến rũ của người yêu cũ đã mất tác động lên Fitzpiers.
“Trông ngài có vẻ mê mẩn cô ấy lắm nhỉ, thưa ngài,” anh cất lời với cảm giác quặn thắt trong tim, và càng quyết tâm hơn bao giờ hết là sẽ không thốt ra cái tên Grace.
“Ồ không — tôi không phải thế đâu, Winterborne; những kẻ sống cô độc như tôi giữa chốn hoang vắng này thường bị tích tụ chất lỏng cảm xúc giống như chiếc bình Leyden chứa điện tích, chỉ vì thiếu đi một vật dẫn ở gần để phóng thích nó. Tình yêu con người là một thứ mang tính chủ quan — chính là bản chất của con người, như nhà tư tưởng vĩ đại Spinoza từng nói — *ipsa hominis essentia* — đó là niềm vui đi kèm với một ý niệm mà ta phóng chiếu lên bất kỳ đối tượng phù hợp nào trong tầm mắt, giống như dải màu cầu vồng được phóng chiếu lên cây sồi, cây tần bì hay cây du một cách ngẫu nhiên. Thế nên nếu có một thiếu nữ nào khác xuất hiện thay vì người thực sự xuất hiện, tôi cũng sẽ cảm thấy ngần ấy sự quan tâm đối với cô ấy, và cũng sẽ trích dẫn chính xác những câu thơ của Shelley về cô ấy y như đối với người tôi vừa gặp. Tất cả chúng ta đều là những sinh vật khốn khổ của hoàn cảnh mà thôi!”
“Chà, ở xứ sở này thì tụi tôi cứ gọi đó là đang yêu đấy, dù sao đi nữa,” Winterborne đáp.
“Anh nói hoàn toàn đúng nếu anh thừa nhận rằng tôi đang yêu một thứ trong đầu mình, chứ chẳng phải bất cứ thứ thực thể khách quan nào ở bên ngoài cả.”
“Xin phép được hỏi ngài, việc thấu hiểu quan điểm ấy có nằm trong bổn phận của một vị bác sĩ nông thôn không ạ?” Winterborne nói, áp dụng phép biện chứng mỉa mai *εἰρωνεία* với vẻ ngây thơ giả tạo đến mức Fitzpiers đáp lại một cách nhanh chóng:
“Ồ không. Sự thật rành rành là thế này, Winterborne, hành nghề y ở những chốn thế này phần lớn chỉ là chuyện theo kinh nghiệm thô thiển; một chai thuốc đắng ngắt trị đủ thứ bệnh cho mấy bà già — càng đắng càng tốt — được bào chế từ vài đơn thuốc đóng khung đơn giản; thỉnh thoảng ghé qua đỡ đẻ — nơi mà sự hiện diện đơn thuần cũng đủ xong chuyện bởi con người ở đây quá khỏe mạnh và cường tráng; và thỉnh thoảng rạch một nhọt mủ. Nghiên cứu và thí nghiệm không thể tiến hành nếu thiếu đi nhiều trang thiết bị hơn những gì ta có ở đây — dẫu tôi cũng đã thử đôi chút.”
Giles không đi sâu vào khía cạnh đó của vấn đề; điều khiến anh chú ý là sự tương đồng kỳ lạ giữa phong thái của ông Fitzpiers và của Grace, thể hiện qua việc cả hai đều sa đà vào một chủ đề trò chuyện quá đỗi cuốn hút đối với bản thân khiến họ quên mất rằng nó xa lạ với anh.
Không có thêm điều gì diễn ra giữa anh và vị bác sĩ liên quan đến Grace cho đến khi họ trên đường quay về. Họ đã dừng lại ở một quán trọ ven đường để uống một ly rượu mạnh pha cider nóng, và khi xe tiếp tục chuyển bánh, Fitzpiers, có lẽ hơi ấm người vì chất cồn, liền nối lại câu chuyện bằng cách nói: “Tôi rất muốn biết thiếu nữ đó rốt cuộc là ai.”
“Nó có khác biệt gì đâu, nếu cô ấy chỉ là cái cây để cầu vồng của ngài chiếu vào?”
“Ha! ha! Đúng thế.”
“Ngài không có vợ chứ, thưa ngài?”
“Tôi không có vợ, và cũng chẳng có ý định đó. Tôi hy vọng làm được những điều lớn lao hơn là kết hôn và định cư ở Hintock. Không phải là đối với một y bác sĩ thì có vợ là điều tồi tệ, và đôi khi, thề có chúa, giá mà có vợ thì cũng đủ dễ chịu ở cái xứ này, khi mà gió rú quanh ngôi nhà còn mưa và cành cây thì đập bình bịch vào vách. Tôi nghe nói anh đã mất quyền canh tác đất đai do cái chết của lão South phải không?”
“Đúng vậy. Tôi đã mất mát theo nhiều hơn một cách.”
Họ đã lên đến đỉnh đoạn đường hay con phố Hintock, nếu có thể gọi đó là phố khi mà ba phần tư hai bên đường toàn là rừng thưa và vườn cây ăn quả. Một trong những ngôi nhà đầu tiên phải đi qua là nhà của Melbury. Một ánh đèn đang hắt ra từ ô cửa sổ phòng ngủ hướng dọc theo con đường. Winterborne liếc nhìn, và thấy trước điều gì sắp sửa xảy ra. Anh đã cố tình giữ im lặng trước câu hỏi của vị bác sĩ để che giấu danh tính của Grace; nhưng như anh tự nhủ, “ai gom được gió trong nắm tay? ai bó được nước trong chiếc áo?”, anh chẳng thể ngăn chặn những gì đã được định mệnh an bài, và lẽ ra cứ nói ra quách cho xong. Khi họ đến gần ngôi nhà, dáng hình của Grace hiện lên rõ mồn một, đang kéo hai tấm rèm trắng lại — thứ vốn được dùng ở đây thay cho màn cửa.
“Ơ kìa, cô ấy ở đó kìa!” Fitzpiers thốt lên. “Sao cô ấy lại có mặt ở đó thế?”
“Theo cách tự nhiên nhất trên đời. Đây là nhà cô ấy. Ông Melbury là cha cô ấy.”
“Ồ, vậy sao — vậy sao — vậy sao! Sao ông ta lại có được một cô con gái mang tầm vóc nhường ấy cơ chứ?”
Winterborne cười lạnh lùng. “Chẳng lẽ tiền bạc không làm được mọi chuyện sao,” anh nói, “nếu anh có trong tay chất liệu đầy triển vọng để nhào nặn? Tại sao một cô gái Hintock, rời khỏi nhà từ sớm và được đặt dưới sự giáo dục đúng đắn, lại không thể trở nên thanh lịch chẳng kém bất kỳ thiếu nữ nào khác, nếu bản thân cô ấy đã sẵn có đầu óc thông minh và dung mạo xinh đẹp từ trước?”
“Chẳng có lý do gì mà không thể cả,” vị bác sĩ lẩm bẩm với vẻ thất vọng đầy suy tư. “Chỉ là tôi không ngờ cô ấy lại có xuất thân như thế.”
“Và ngài đâm ra coi rẻ cô ấy hơn một chút rồi phải không.” Có một chút run rẩy trong giọng nói của Winterborne khi anh cất lời.
“Chà,” vị bác sĩ đáp với sự nhiệt tình hồi phục, “tôi không chắc là mình nghĩ ít về cô ấy hơn đâu. Thoạt đầu thì đó đúng là một cú sốc; nhưng mệ nó chứ! Tôi sẽ bênh vực cô ấy. Cô ấy vô cùng cuốn hút, đẹp từ đầu đến chân!”
“Đúng vậy,” Winterborne nói, “nhưng không phải đối với tôi.”
Từ biểu hiện mơ hồ ấy của chàng tiều phu kiệm lời, Tiến sĩ Fitzpiers suy diễn rằng Giles không ưa cô Melbury vì thái độ kiêu kỳ nào đó của cô đối với mình, và chính vì lý do đó mà anh đã giấu nhẹm tên tuổi cô. Giả thiết này không hề làm giảm bớt lòng ái mộ của ông dành cho cô.