Suốt buổi tối hôm ấy, ông Melbury cứ loanh quanh trước cửa, lẩm bẩm: “Không hiểu con bé ấy đi đâu mất không biết! Chưa bao giờ trong đời tôi thấy nó đi biền biệt thế này! Rõ ràng nó bảo ra vườn hái ít rau mùi mà.”
Melbury lục soát khắp khu vườn, luống rau mùi và cả vườn cây ăn quả nhưng chẳng thấy tăm tích đâu, bèn đi hỏi thăm nhà những thợ thuyền chưa đi ngủ, tránh nhà Tangs ra vì ông biết mấy người trẻ tuổi phải dậy sớm để chuẩn bị đi xa. Trong lúc gặng hỏi, vợ của một người thợ đã vô tình hé lộ rằng cô ta có nghe thấy một tiếng thét vang lên trong rừng, dù không rõ phát ra từ hướng nào.
Điều này khiến nỗi sợ hãi trong lòng Melbury dâng lên tột độ. Ông bảo đám thợ đốt lồng đèn rồi dẫn đầu đoàn người lên đường, Creedle lẽo đẽo theo sau cùng cả một bọc móc neo với thừng đủ loại nhất quyết không chịu bỏ lại, dọc đường còn có thêm bác thợ tiện vùng thung lũng và chủ quán rượu táo nhập hội.
Họ sục sạo khắp các vùng phụ cận ngôi làng, và chẳng mấy chốc đã phát hiện ra chiếc bẫy gấu. Việc tìm thấy nó chỉ cung cấp thêm một chi tiết thực tế chứ chẳng giúp gì cho những phỏng đoán của họ; nhưng sự lo lắng mơ hồ của Melbury càng tăng lên bội phần khi rọi ngọn nến sát mặt đất và nhìn thấy những sợi vải từ tà áo của Grace vướng lại nơi hàm bẫy. Chẳng có thêm tin tức gì cho đến khi họ gặp một bác tiều phu người Delborough, người này cho biết ông đã thấy một người phụ nữ có ngoại hình đúng như mô tả của cha Grace, đang tì tay vào cánh tay một quý ông đi xuyên qua khu rừng về hướng Sherton.
“Hắn có túm chặt con bé không?” Melbury hỏi.
“Ừm—khá chặt đấy,” người kia đáp.
“Con bé đi có thọt không?”
“À, đúng là đầu nó có hơi ngả về phía gã đó một chút.”
Creedle rên rỉ đầy bi thảm.
Melbury vốn không ngờ đến sự xuất hiện của Fitzpiers, bèn xâu chuỗi lời kể này với chiếc bẫy gấu và tiếng thét vừa rồi; ông không tài nào hiểu nổi mọi chuyện ra sao, nhưng sự việc hiểm nghèo từ cái bẫy đã thúc đẩy ông tiếp tục truy tìm. Thế là họ rảo bước về hướng thị trấn, vừa đi vừa hò hét gọi lớn, và chẳng mấy chốc đã ra đến đường cái quan.
Khi đến gần Sherton-Abbas, thông tin ban đầu đã được xác nhận bởi những người đi đường khác, dẫu rằng cánh tay đỡ đần của người đàn ông đã không còn được nhắc tới trong những lời kể sau đó. Cuối cùng, họ đã ở gần Sherton đến mức Melbury bảo với những người đồng hành trung thành rằng ông không muốn lôi kéo họ đi xa hơn vào giờ này nữa, vì ông có thể đi một mình để xem người phụ nữ được nhìn thấy có thực sự là Grace hay không. Nhưng họ không chịu để ông đơn độc trong cơn hoang mang, cứ thế lầm lũi bước tiếp cho đến khi ánh đèn đường từ thị trấn hắt lên những gương mặt đang đăm đăm hướng về phía trước. Ngay lối rẽ vào Phố Chính, họ đánh hơi thấy dấu vết của người đang bị truy đuổi, kèm theo một chi tiết mới là người phụ nữ mặc bộ trang phục như miêu tả đang đi lên phố một mình.
“Trời ạ!—Tôi tin là nó bị thôi miên, hoặc đang mộng du rồi,” Melbury nói.
Tuy nhiên, việc người phụ nữ này đích thực là Grace vẫn chưa có gì chắc chắn; dẫu vậy, họ vẫn lê bước dọc con phố. Percombe, tay thợ hớt tóc từng tước đoạt mái tóc mây của Marty, đang đứng trước cửa nhà hắn, và họ liền cất tiếng hỏi thăm.
“Ồ—dân chúng ở Little Hintock giờ ra sao rồi nhỉ?” hắn hỏi trước khi trả lời. “Tôi chưa từng đặt chân tới đó kể từ đêm mùa đông cách đây chừng ba năm—và hồi đó suýt nữa thì lạc lối khi tìm đường đến đấy. Sao các người có thể sống nổi ở một nơi quạnh hiu xó xỉnh thế cơ chứ? Great Hintock đã đủ tệ rồi—chứ còn Little Hintock—mấy con dơi với cú mèo chắc làm tôi phát điên lên mất! Phải mất đến hai ngày hồn vía tôi mới hoàn hồn trở lại sau cái đêm đến đấy đấy. Thưa ông Melbury, ông là người đã dành dụm được đồng tiền bát gạo, sao không nghỉ ngơi rồi dọn ra đây sống để mà biết đến thế gian rộng lớn này đôi chút?”
Những lời đáp sau đó của hắn cuối cùng cũng dẫn đường cho họ tới tòa nhà cung cấp dịch vụ lưu trú tốt nhất ở Sherton—vốn đã được mở rộng quy mô cùng thời điểm xây dựng tuyến đường sắt—đó là Khách sạn Earl of Wessex.
Để những người khác đứng chờ bên ngoài, Melbury nhanh chóng vào trong hỏi thăm. Nỗi lo lắng của ông phần nào vơi bớt, dẫu sự hoang mang lại tăng lên, khi nhận được câu trả lời ngắn gọn rằng có một người phụ nữ như thế đang ở trong khách sạn.
“Anh có biết đó có phải con gái tôi không?” Melbury hỏi.
Người phục vụ không biết.
“Anh có biết tên quý cô ấy không?”
Về điều này thì người nhà khách sạn cũng mù tịt, bởi nơi đây vừa được sang tay cho những chủ mới ở nơi khác đến. Họ quen mặt người đàn ông kia lắm, và đã không nghĩ đến chuyện bắt ông ta phải khai tên.
“Ồ, bây giờ thì gã đàn ông đó lại xuất hiện rồi đây,” Melbury tự nhủ. “Thôi được, tôi muốn gặp vị tiểu thư kia,” ông tuyên bố.
Một lời nhắn được chuyển lên, và sau một hồi chờ đợi, bóng dáng Grace hiện ra đang bước xuống đoạn uốn lượn của cầu thang, trông cứ như thể cô đã sống ở đây từ lâu, nhưng ở những phương diện khác thì lại có vẻ đầy tội lỗi và sợ hãi.
“Sao cơ—vì cái gì mà—” cha cô bắt đầu lên tiếng. “Cha tưởng con ra vườn hái rau mùi cơ mà!”
“Ồ, vâng—con có ra—nhưng mọi chuyện ổn cả mà,” Grace thì thầm trong vẻ bối rối. “Con không ở một mình. Con ở đây với Edgar. Tất cả chỉ vì một tai nạn thôi thưa cha.”
“Edgar! Tai nạn á! Nó lại giắt thân đến đây kiểu gì thế? Cha tưởng nó đang ở cách đây tận hai trăm dặm cơ mà.”
“Vâng, thì anh ấy vẫn ở đó—ý con là anh ấy đã nhận được một phòng khám rất tốt cách đây hai trăm dặm; anh ấy tự bỏ tiền túi ra mua, một ít tiền thừa kế của anh ấy. Nhưng anh ấy đã đến đây, và con suýt bị kẹt vào bẫy gấu, đó là lý do vì sao con có mặt ở đây. Bọn con đang định cử người về báo tin cho cha đây.”
Melbury có vẻ chẳng vỡ vạc ra chút nào sau lời giải thích này.
“Con bị kẹt vào bẫy gấu ư?”
“Vâng; tà áo của con bị kẹt. Mọi chuyện là thế đấy. Edgar đang ở lầu trên trong phòng khách riêng của anh ấy,” cô nói tiếp. “Chắc chắn anh ấy không ngại gặp cha đâu.”
“Ối trời, ta chẳng thiết tha gì gặp hắn! Ta gặp hắn thế là quá đủ rồi. Chắc để dịp khác ta mới gặp, nếu như việc đó làm con vừa lòng.”
“Anh ấy đến để gặp con; anh ấy muốn bàn bạc với con về chuyện hợp tác kinh doanh lớn mà con đã nhắc tới, vì nó rất có triển vọng.”
“Ồ, thế thì ta mừng cho con,” Melbury đáp cộc lốc.
Một khoảng lặng trôi qua, trong đó những gương mặt tò mò cùng bộ quần áo ngả màu nâu nhạt của đám thợ nhà Melbury xuất hiện lấp ló ngoài khung cửa.
“Thế ra con không chịu về nhà với chúng ta à?” ông hỏi.
“Con—con nghĩ là không,” Grace đỏ mặt đáp.
“Hừm—được rồi—tùy con tự định đoạt lấy thân mình,” ông đáp lại, với giọng điệu dường như lại ngầm khẳng định điều ngược lại. “Chúc ngủ ngon;” và Melbury lùi dần về phía cửa.
“Cha đừng giận con nhé,” cô nói, bước theo ông vài bước. “Con làm thế chỉ vì muốn tốt cho mọi người thôi.”
“Cha không giận đâu, dẫu đúng là cha có hơi bị dắt mũi trong chuyện này. Dù sao thì, chúc ngủ ngon. Cha phải mau chóng về nhà đây.”
Ông rời khỏi khách sạn, lòng không khỏi nhẹ nhõm, bởi việc phải đứng dưới những ánh mắt soi mói của người lạ trong lúc trò chuyện với đứa con gái đã đi lạc khiến ông vô cùng lúng túng. Nhóm người đi tìm của ông trông cũng thật lạc lõng ở chốn này, khi họ lao vào cuộc tìm kiếm với vẻ ngoài nhếch nhác—người tay áo xắn tận khuỷu, kẻ đeo tạp dề da, ai nấy lem luốc—hệt như vừa bước ra từ công việc bóc vỏ cây chứ chẳng hề xúng xính xiêm y đi chợ Sherton; trong khi Creedle với mớ thừng, móc neo cùng vẻ mặt như thể sắp có tang gia lại càng làm tăng thêm nét ảm đạm và vụng về.
“Này mấy bác hàng xóm,” Melbury nói khi nhập bọn với họ, “vì trời đã khuya rồi, chúng ta mau chân cẳng rảo bước về nhà thôi. Tôi cũng phải nói cho các bác hay là đã có chút hiểu lầm—có một sự thỏa thuận nào đó giữa vợ chồng anh chị Fitzpiers mà tôi không tài nào hiểu thấu—anh ta vừa nhận được một phòng khám quan trọng ở vùng Trung du, khiến cô nhà phải tức tốc đi theo để hội ngộ với chồng vào tối nay—cô ấy bảo thế đấy. Chỉ có vậy thôi—và tôi rất tiếc vì đã lôi các bác đi một chuyến.”
“Thôi được,” bác thợ tiện vùng thung lũng lên tiếng, “chúng ta đang ở cách nhà tận sáu dặm trời hành thế này, lại là lúc nửa đêm về sáng, trong tay chẳng có lấy nổi một con ngựa hay con vật bốn chân nào để nương thân. Theo tôi, trước khi lết bộ suốt quãng đường dài quay về, chúng ta cứ phải ghé vào làm chút đồ nhắm với dớp nước gì đó để vực lại tinh thần đã chứ nhỉ? Cổ họng tôi khô khốc như cọng lau rồi đây. Các bác thấy thế nào hả?”
Tất cả đều đồng tình với phương án này và kéo nhau đi vào con phố nhỏ cổ kính tối đèn, nơi chiếc rèm đỏ của quán Three Tuns là điểm sáng duy nhất. Ngay khi lếch thếch bước vào trong phòng, Melbury liền gọi đồ ăn thức uống cho họ, và thế là họ thoải mái ngả ngốn bên chiếc bàn dài, duỗi thẳng chân trên lớp cát rải hình xương cá dưới nền nhà. Bản thân Melbury, với bản tính bồn chồn quen thuộc, đi ra đứng ở cửa chờ đợi trong lúc họ ăn uống, mắt đảo nhìn dọc theo con phố.
“Tôi mà là bố nó thì thể nào tôi cũng cho con mụ ấy một trận đòn nên thân; dám giả vờ ra vườn rồi dắt mũi cả đám đi bộ mười hai dặm trời hành trong khi sáng mai ai nấy còn phải dậy từ lúc năm giờ,” một gã thợ bóc vỏ cây càu nhàu; vì không làm việc cố định cho Melbury, gã ta tha hồ bày tỏ những quan điểm đanh thép.
“Tôi thì không nói năng gay gắt đến thế,” bác thợ tiện tiếp lời, “nhưng nếu chuyện các cặp vợ chồng gây tai tiếng khắp chốn về chuyện ly thân, làm láng giồng được một phen nhốn nháo, rồi cuối cùng lại biến mọi người thành lũ ngốc thế này mà là đúng đạo lý, thì tôi đây xin chấp nhận đứng một chân suốt hai mươi lăm năm nay luôn cho rồi.”
Tất cả những kẻ lắng nghe đều thừa biết rằng khi gã nhắc đến chiếc bàn tiện đạp chân bằng những lời lẽ đầy ẩn ý đó, ý gã là muốn tạo ra vẻ uy nghi; và Creedle liền hùa theo: “Chà, phụ nữ trẻ tuổi thời nay càng ngày càng đâm ra đảnh lơ! Sao nó lại không chịu ở yên bên cha mình cho trọn vẹn thủy chung cơ chứ?” Tội nghiệp Creedle, lão đang nghĩ về người chủ cũ của mình.
“Nhưng chuyện lừa phỉnh người nhà thế này trong hôn nhân thì chẳng có gì lạ lẫm cả,” bác nông dân Bawtree nhận xét. “Tôi từng biết một đôi vợ chồng—thôi thì thú thật vì ở đây toàn người quen cả, chẳng có ai xa lạ, cặp đó chính là họ hàng gốc gác nhà tôi—họ cãi nhau hăng máu đến mức chỉ trong một tiếng đồng hồ là bạn đã nghe thấy cái kẹp lò, cái vỉ sắt, ống búp bê và cả cái lò sưởi ấm giường bay vèo vèo qua nhà vì những cơn thịnh nộ của họ; thế nhưng chỉ tiếng sau là bạn lại nghe thấy họ cùng nhau nghêu ngao hát bài ‘The Spotted Cow’ tình tứ hòa hợp như hai anh em sinh đôi nhà thánh; vâng—mà giọng họ hay phết chứ lị, còn biết cất cao giọng bè phán hỗ trợ nhau ở những nốt cao chẳng khác nào ca sĩ opera chuyên nghiệp.”
“Còn tôi thì biết một người đàn bà có ông chồng bỏ đi biệt xứ suốt hai mươi bốn năm trời,” gã thợ bóc vỏ cây kể. “Và có một đêm nọ hắn ta tha thẩn trở về nhà khi mụ vợ đang ngồi sưởi bên lò sủi ấm, thế rồi hắn thản nhiên ngồi xuống chiếc ghế ở góc bên kia lò sưởi. ‘Thế nào,’ mụ ta cất lời, ‘ông có tin tức gì mới không?’ ‘Tôi chịu, chẳng có gì,’ hắn đáp; ‘còn bà thì sao?’ ‘Không,’ mụ bảo, ‘chỉ có điều đứa con gái do tôi sinh ra với đời chồng thứ hai đã kết hôn vào tháng trước, tức là tròn một năm sau khi tôi trở thành góa phụ của hắn.’ ‘Ồ! Còn gì nữa không?’ hắn hỏi. ‘Hết rồi,’ mụ đáp. Và cứ thế họ ngồi lù lù ở đó, mỗi người một bên góc lò sưởi, cho đến khi hàng xóm sang thăm và phát hiện cả hai đã ngủ say như chết trên ghế tựa vì chẳng biết phải trò chuyện với nhau câu gì nữa.”
“Thôi, tôi chẳng buồn quan tâm gã đó là ai,” Creedle chêm vào, “nhưng họ thế là cần phải có khối chuyện để trò chuyện đấy, quả thực là vậy. Chẳng đời nào lại giống mấy người trẻ này cho được.”
“Không đâu. Gã đó vốn là một kẻ lập dị cơ mà. Mà cô ấy cũng là một trang tiểu thư uyên bác ra trò nữa chứ!”
“Phụ nữ thời nay rành rọt đủ thứ thật đấy!” bác thợ tiện cảm thán. “Các bác có muốn lừa phỉnh họ như thời của tôi thì cũng đố mà lừa nổi.”
“Những gì họ rành thời đó cũng chẳng phải dạng vừa đâu,” John Upjohn chen vào. “Lúc nào họ cũng khôn ngoan hơn đàn ông chúng ta chán! Hồi tôi còn đang tán tỉnh mụ vợ sờ sờ ra đây của tôi bây giờ, cái sự khôn khéo mà mụ ấy bày ra để ép tôi phải đi vào phía bên có góc mặt đẹp của mụ khi hai đứa đi cạnh nhau quả là vượt ngoài sức tưởng tượng. Có khi các bác cũng để ý thấy là mặt mụ ấy có một bên đẹp còn bên kia thì bình thường chứ gì?”
“Tôi thì chịu, chẳng để ý kỹ đến mức ấy đâu,” bác thợ tiện điềm đạm đáp.
“Thế đấy,” Upjohn tiếp lời, không hề nao núng, “mụ ấy có đấy. Phụ nữ dưới ánh mặt trời này ai chẳng có một bên mặt đẹp hơn bên kia. Và như tôi vừa nói đấy, mụ đã tốn biết bao công sức để bắt tôi phải đi về phía bên mặt đẹp ấy! Tôi dám cá là dù chúng tôi đi thuận chiều hay ngược chiều kim đồng hồ, lên dốc hay xuống dốc, dù giữa lúc gió lùa hay nơi kín gió, cái nốt ruồi trên mặt mụ lúc nào cũng hướng về phía hàng rào, còn cái má lúm đồng tiền thì hướng về phía tôi. Còn tôi lúc bấy giờ thì quá ư khờ khạo để mà nhận ra những chiêu trò xoay chuyển của mụ; thế mà mụ ta lại ranh mãnh đến thế, dù kém tôi những hai tuổi, mụ có thể dắt mũi tôi đi bằng một sợi chỉ bông, hệt như một con cừu mù vậy; bởi đó là thời kỳ thứ ba trong giai đoạn chúng tôi yêu đương. Không; tôi không nghĩ là phụ nữ bây giờ khôn ranh hơn đâu, vì xưa nay họ vốn dĩ đã thế cả rồi.”
“Chuyện yêu đương thì có mấy giai đoạn hả bác Upjohn?” một thanh niên lên tiếng hỏi—chính là cậu trai từng phụ giúp trong bữa tiệc Giáng sinh của Winterborne.
“Năm—từ lúc lạnh lùng nhất cho đến lúc nóng bỏng nhất—ít ra là trong trường hợp của tôi có ngần ấy.”
“Bác có thể kể cho chúng cháu nghe biên niên sử của mấy giai đoạn ấy được không ạ?”
“Ừ—tôi có thể chứ. Chắc chắn là tôi kể được. Nhưng mà hoàn toàn không cần thiết đâu. Cậu thanh niên ạ, rồi tự khắc chúng sẽ đến với cậu theo bản năng thôi, đến sớm chỉ có thiệt thân chứ chẳng lợi lộc gì.”
“Hiện tại thì mụ vợ anh chị Fitzpiers có thể dắt mũi ông bác sĩ hệt như mụ vợ nhà bác đã từng dắt mũi bác vậy,” bác thợ tiện nhận xét. “Mụ ấy thuần hóa gã ta ngoan ngoãn rồi còn gì. Nhưng chẳng biết kéo dài được bao lâu đây. Có lần tôi đang bẫy dây thép ở đầu vườn thì gã đụng phải mụ ta ở phía bên kia hàng rào; cái cách mụ ấy ra oai nữ hoàng, khôn khéo từ chối và giữ khoảng cách với tội nghiệp gã đàn ông ấy, đủ làm cho máu trong người các bác đông đặc lại luôn. Tôi chưa từng bao giờ nghĩ một đứa con gái như thế lại có thể làm được vậy.”
Melbury lúc này đã quay trở lại căn phòng, và sau khi đám thợ tuyên bố đã khỏe khoắn trở lại, tất cả bắt đầu hành trình trở về nhà, chuyến đi chẳng hề ảm đạm chút nào dưới những tia sáng của vầng trăng cao. Do phải đi bộ toàn bộ quãng đường, họ chọn đi bằng lối mòn ngắn hơn đường cái quan một chút, dẫu địa hình khá hiểm trở đối với những ai không rành rẽ vùng đất này. Con đường này đưa họ đi qua Great Hintock; và khi đi ngang qua nghĩa trang, trong lúc đang trò chuyện, họ chợt nhận ra một bóng người bất động đang đứng bên cánh cổng.
“Tôi nghĩ đó là Marty South,” bác thợ tiện thốt lên, như một lời chú thích giữa chừng.
“Tôi cũng nghĩ thế; con bé đó xưa nay vẫn luôn là một đứa cô độc mà,” Upjohn nói. Và họ cứ thế bước tiếp về nhà, chẳng mảy may bận tâm đến chuyện đó nữa.
Đúng là Marty như họ đã đoán. Buổi tối hôm ấy chính là ngày trong tuần mà Grace và cô vẫn thường hẹn nhau đến đặt hoa lên ngôi mộ của Giles một cách kín đáo, và đây là lần đầu tiên kể từ sau cái chết của anh cách đây tám tháng, Grace đã lỗi hẹn. Marty đã kiên nhẫn đứng chờ ngoài con đường ngay sát Little Hintock—nơi người bạn đồng hành của cô vẫn thường hay nhập bọn—cho đến khi mỏi mòn cả người; và cuối cùng, nghĩ rằng Grace đã lỡ hẹn nên đi trước một mình, cô liền cất bước theo con đường dẫn tới Great Hintock nhưng chẳng thấy bóng dáng Grace đâu phía trước. Trời ngày một khuya, Marty tiếp tục rảo bước cho tới khi tới tận cánh cổng nghĩa trang; vậy mà vẫn chẳng thấy Grace đâu. Thế nhưng tình cảm gắn bó sắt son không cho phép cô một mình đi ra nốt phần mộ, và vẫn đinh ninh rằng sự chậm trễ này là do bất khả kháng, cô cứ đứng đó với giỏ hoa nhỏ xíu đan chặt trong đôi bàn tay, đôi chân tê cót vì mặt đất ẩm ướt, cho đến khi hơn hai tiếng đồng hồ trôi qua.
Lúc ấy cô nghe thấy tiếng bước chân của nhóm thợ nhà Melbury, những người chẳng mấy chốc đã đi ngang qua trên đường trở về sau cuộc tìm kiếm. Trong sự tĩnh lặng của màn đêm, Marty không sao tránh khỏi việc nghe lỏm được những đoạn đối thoại rời rạc của họ, từ đó cô nắm bắt được đại khái những gì đã xảy ra và nơi bà Fitzpiers hiện đang có mặt.
Ngay khi họ vừa khuất dạng sau triền đồi, cô bước vào nghĩa trang, tiến về góc khuất sau những lùm cây, nơi có phiến đá mộc mạc đánh dấu nấm mồ an nghỉ cuối cùng của Giles Winterborne. Khi cô gái cô độc và trầm lặng ấy đứng đó dưới ánh trăng, một dáng người thẳng mảnh, khoác chiếc áo không xếp nếp, những đường nét nữ tính còn non nớt đến mức khó lòng nhận ra, những dấu vết của nghèo khó và nhọc nhằn bị xóa nhòa bởi màn sương đêm, cô bỗng chạm đến sự thanh tao cao cả, trông tựa như một thực thể đã dửng dưng chối bỏ giới tính để vươn lên tầm vóc cao cả của chủ nghĩa nhân văn thuần túy. Cô cúi xuống, dọn sạch những bông hoa héo úa mà Grace và cô đã đặt ở đó từ tuần trước, rồi thay vào vị trí ấy những đóa hoa tươi thắm.
“Giờ thì, tình yêu của đời em,” cô thì thầm, “anh thuộc về em, và chỉ riêng mình em mà thôi; bởi rốt cuộc cô ta cũng đã quên anh rồi, dẫu vì cô ta mà anh phải bỏ mạng. Nhưng em—bất cứ lúc nào thức giấc em cũng sẽ nghĩ về anh, và bất cứ lúc nào chợp mắt em cũng sẽ hướng về anh. Bất cứ khi nào trồng những chồi thông non em sẽ nghĩ rằng chẳng ai trồng giỏi được như anh; và bất cứ khi nào chẻ một thanh nẹp, bất cứ khi nào quay cối ép táo, em sẽ tự nhủ chẳng một ai làm được điều đó nhường ấy ngoài anh. Nếu có lúc nào em quên đi tên anh, xin hãy để em quên đi quê hương và Thiên đường!—Nhưng không, không đâu tình yêu của em ạ, em không bao giờ có thể quên anh; bởi anh là một người tốt, và đã làm những việc nghĩa cao cả!”