Mùa xuân năm Bốn tư, Tĩnh Thu khi ấy vẫn còn đang học trung học đã được nhà trường chọn tham gia biên soạn sách giáo khoa mới, phải đến một nơi gọi là Tây Thôn Bình, ở nhờ nhà bần nông cố nông, phỏng vấn bà con dân làng, sau đó viết lịch sử thôn Tây Thôn Bình thành sách giáo khoa để học sinh trường Trung học số 8 thành phố K của cô sử dụng.
Tham vọng của lãnh đạo nhà trường đương nhiên không dừng lại ở đó, nếu sách giáo khoa biên soạn tốt, biết đâu toàn bộ hệ thống giáo dục thành phố K sẽ sử dụng, lại biết đâu một phát ăn ngay, toàn tỉnh L, thậm chí cả sơ trung và cao trung trên toàn Trung Quốc đều sẽ sử dụng. Đến lúc đó, sáng kiến vĩ đại này của trường Trung học số 8 thành phố K vì mang ý nghĩa lịch sử mà sẽ được viết vào lịch sử giáo dục Trung Quốc.
Hành động vốn dĩ hoang đường khó tin vào ngày nay, lúc bấy giờ lại chỉ được xem là "đổi mới", bởi vì "giáo dục phải cải cách" mà. Những bộ sách giáo khoa được sử dụng trước Cách mạng Văn hóa đều là một cỗ phong kiến, tư bản, turevision (xét lại), đúng như lời chỉ đạo anh minh sáng suốt của lãnh đạo vĩ đại Chủ tịch Mao đã chỉ rõ: "Từ xưa đến nay, đều do tài tử giai nhân, đế vương tướng lĩnh thống trị".
Sau khi Cách mạng Văn hóa bắt đầu, tuy sách giáo khoa được biên soạn lại nhiều lần nhưng vẫn không theo kịp sự biến đổi chóng mặt của hình thức. Hôm nay cậu vừa viết "Lâm Bưu đại chiến Bình Hưng Quan", ca ngợi Lâm phó chủ tịch anh dũng thiện chiến, mấy hôm sau đã truyền đến tin Lâm Bưu phản quốc, máy bay rơi ở Undur Khan, bộ sách giáo khoa của cậu lại phải thay đổi rồi.
Còn việc để học sinh đi biên soạn sách giáo khoa, đó chính là biểu tượng của cải cách giáo dục, từ trong quần chúng mà ra, đi về phía quần chúng, kẻ cao quý nhất là ngu ngốc nhất, kẻ hèn mọn nhất là thông minh nhất. Tóm lại, chính là quý ở chỗ đổi mới vậy.
Cùng được chọn với Tĩnh Thu còn có hai nữ sinh và một nam sinh khác, đều là những học sinh có thành tích làm văn khá tốt bình thường. Đoàn người này được gọi là "Tổ cải cách giáo dục trường Trung học số 8 thành phố K", người dẫn đầu là sư phụ Đặng của đội tuyên truyền công nhân, hơn ba mươi tuổi, người khá hoạt bát, biết hát hò đôi chút, kéo đàn nhị một chút, nghe nói là vì sức khỏe không tốt lắm, ở nhà máy cũng chẳng làm được việc gì, nên mới được phái đến trường làm thành viên đội tuyên truyền công nhân.
Phó hiệu trưởng Trần của nhà trường xem như đội phó, cộng thêm một thầy giáo Đổng dạy ngữ văn cao trung, nhóm người này tổng cộng bảy người, vào một ngày xuân lạnh buốt giá, xuất phát hướng về Tây Thôn Bình.
Từ thành phố K đến Tây Thôn Bình, phải đi xe khách đường dài đến huyện thành huyện K trước, có hơn ba mươi dặm đường, nhưng xe ô tô thường phải chạy mất tầm một tiếng đồng hồ, vòng tới vòng lui để đón khách. Huyện thành huyện K cách Tây Thôn Bình còn tám, chín dặm đường nữa, đoạn đường này đành phải dựa vào đôi chân để đi.
Nhóm người Tĩnh Thu đến huyện K, liền gặp thôn trưởng Triệu của Tây Thôn Bình ra đón họ, nói cho cùng cũng là một nhân vật lừng lẫy oai phong, ở huyện K và thành phố K đều khá có tiếng tăm, bởi vì thôn là thôn tiên tiến "học tập Đại Trại trong nông nghiệp", lại có lịch sử kháng Nhật huy hoàng, cho nên tên tuổi của thôn trưởng Triệu cũng khá vang dội.
Thế nhưng trong mắt Tĩnh Thu, thôn trưởng Triệu chẳng qua cũng chỉ là một người đàn ông trung niên vóc dáng không cao, rất gầy, tóc cũng rụng gần hết, lưng hơi còng, tướng mạo cũng rất bình thường, không phù hợp với miêu tả rập khuôn về nhân vật anh hùng lúc bấy giờ: vóc dáng khôi ngô, khuôn mặt đỏ sậm, mày rậm mắt to. Tĩnh Thu lập tức bắt đầu lo lắng, một nhân vật thế này, làm sao có thể viết thành một hình tượng anh hùng "cao, lớn, toàn diện" được chứ? Xem ra bộ sách giáo khoa này thực sự phải dựa vào "biên soạn" rồi.
Lại nói nhóm bảy người này, ai nấy đều gói ghém hành lý của mình thành một thứ trông giống như ba lô quân nhân, cách buộc dây ba lô là tiêu chuẩn "ba ngang kẹp hai dọc", mỗi người trên tay còn xách theo những món đồ dùng sinh hoạt cá nhân nhỏ như chậu rửa mặt, bàn chải đánh răng.
Thôn trưởng Triệu nói: "Chúng ta vòng núi mà đi đi, chỉ có năm dặm đường thôi, nếu đi từ khe suối, thì quãng đường sẽ gấp đôi. Tôi thấy mấy cô cậu đây—, thể lực cũng chẳng ra sao, lại còn mấy người con gái nữa, ngộ nhỡ—"
Bảy vị hảo hán này đồng thanh nói: "Không sợ, không sợ, chính là đến để rèn luyện mà, gian khổ thế nào cũng đi được hết."
Thôn trưởng Triệu nói: "Đường núi cũng là rèn luyện đấy, đi khe suối còn phải lội qua mấy con nước, tôi sợ mấy cô con gái các cô—"P>
Mấy "cô con gái" vừa nghe thấy người ta gọi mình là "cô con gái", liền thấy toàn thân không được tự nhiên, bởi vì "cô con gái" trong tiếng địa phương, chính là người phụ nữ đã kết hôn. Thế nhưng bần cố nông đã gọi như vậy, mấy "cô con gái" cũng không tiện nổi giận, ngược lại còn tự kiểm điểm trong lòng rằng mình chưa có nhận thức sâu sắc đối với ngôn ngữ mộc mạc của bần cố nông, điều đó cho thấy mình và bần cố nông vẫn còn một khoảng cách nhất định về mặt tình cảm, phải nỗ lực cải tạo tư tưởng tư sản trên người mình, hòa mình làm một với bần cố nông.
Thôn trưởng Triệu muốn giúp mấy "cô con gái" xách đồ, mấy "cô con gái" đều một mực từ chối, ai lại tiểu thư đài cát thế chứ? Chẳng phải đều đến để rèn luyện sao? Làm sao có thể vừa mới bắt đầu đã cần người khác chăm sóc? Thôn trưởng Triệu cũng không miễn cưỡng, chỉ nói: "Lát nữa mà không gánh nổi nữa, thì cứ lên tiếng một tiếng."
Ra khỏi huyện thành, liền bắt đầu leo núi. Phải nói núi cũng không tính là cao, nhưng vì đang đeo ba lô, xách túi lưới, mấy người đi cũng mồ hôi đầm đìa, đồ đạc trong tay thôn trưởng Triệu ngày càng nhiều, cuối cùng trên lưng cũng không còn trống nữa. Ba "cô con gái" thì có hai người ba lô đã biến mất từ bao giờ, chỉ xách mỗi cái chậu rửa mặt cùng mấy món đồ nhỏ khác, vậy mà vẫn đi đến thở hồng hộc.
Tĩnh Thu là người hiếu thắng, tuy cũng mệt đến mức sống dở chết dở, nhưng vẫn kiên quyết đòi tự mình mang lấy. Chịu thương chịu khó gần như đã trở thành tiêu chuẩn làm người của cô, bởi vì cha mẹ Tĩnh Thu trong Cách mạng Văn hóa đều bị lôi ra đấu tố, bố là "con cháu hiếu tử hiền tôn của giai cấp địa chủ", mẹ là "con cháu phản cách mạng lịch sử". Tĩnh Thu có thể được xem như "con cháu có thể giáo dục được", hưởng thụ đãi ngộ "chú trọng thành phần, không chỉ nhìn mỗi thành phần", hoàn toàn là vì bình thường cô thể hiện rất tốt, một không sợ khổ, hai không sợ chết, lúc nào cũng không chịu thua kém người khác.
Thôn trưởng Triệu thấy mọi người có vẻ sắp kiệt sức đến nơi, bèn liên tục hứa hẹn: "Không xa đâu, không xa đâu, đợi đi đến cây sơn tra đằng kia, chúng ta sẽ nghỉ ngơi một lát."
Cây "sơn tra" này, đã trở thành quả "mận" trong câu chuyện "vung roi giải khát", khích lệ mọi người kiên trì bước tiếp.
Tĩnh Thu nghe nói đến cây sơn tra này, trong đầu đầu tiên nghĩ đến không phải là một cái cây, mà là một bài hát, có tên là "Cây Sơn Tra", là một bài hát Liên Xô. Cô nghe thấy bài hát này lần đầu tiên, là từ một giáo viên khoa tiếng Nga trường Đại học Sư phạm L đến trường Trung học số 8 thành phố K thực tập.
Người được phân công thực tập ở lớp của Tĩnh Thu là một nữ sinh hai mươi sáu, hằng bảy tuổi, tên là Liễu Doanh, người cao ráo vạm vỡ, da rất trắng, ngũ quan đoan chính, sống mũi cao và thẳng, nếu đôi mắt trũng xuống một chút, thì trông hệt như người nước ngoài vậy. Chỉ là mắt của Liễu Doanh không trũng, nhưng rất to, điểm thu hút nhất chính là mí mắt của cô ấy không phải hai lớp, mà là ba, bốn lớp, điều này khiến cho các nữ sinh mắt một mí trong lớp ghen tị đến chết.
Nghe nói cha của Liễu Doanh là đầu sỏ gì đó của Pháo Nhị Tư, vì chuyện của Lâm Bưu mà bị đánh hạ, cho nên cuộc sống của Liễu Doanh từng có lúc rất thê thảm. Sau khi Đặng Tiểu Bình lên nắm quyền, cha cô ấy lại gặp vận may, thế là bèn gọi cô ấy từ nông thôn về, nhét vào Đại học Sư phạm L. Còn vì sao cô ấy lại vào khoa tiếng Nga, thì chỉ có trời mới biết, bởi vì lúc đó tiếng Nga sớm đã không còn ăn khách nữa.
Nghe nói hồi đầu giải phóng, từng có một trào lưu học tiếng Nga cao trào, rất nhiều giáo viên tiếng Anh đều chuyển sang dạy tiếng Nga. Sau đó Trung Xô trở mặt, Liên Xô bị Trung Quốc gọi là "chủ nghĩa xét lại", bởi vì họ lại dám "xét lại" chủ nghĩa Mác-Lênin một chút. Những giáo viên dạy tiếng Nga trước đó, lại có không ít người chuyển sang dạy tiếng Anh.
Trường Trung học số 8 thành phố K nơi Tĩnh Thu theo học, cách trung tâm thành phố bởi một con sông nhỏ, giao thông không mấy thuận tiện. Không biết Sở giáo dục thành phố nghĩ gì, lại điều hết mấy giáo viên tiếng Nga sót lại duy nhất về trường Trung học số 8 thành phố K, cho nên trường Trung học số 8 thành phố K gần như trở thành trường trung học duy nhất ở thành phố K dạy tiếng Nga, hầu như năm nào cũng có học sinh khoa tiếng Nga Đại học Sư phạm L đến thực tập, bởi vì ngoại trừ trường Trung học số 8 thành phố K ra, thì chỉ có mấy huyện phía dưới là có trường trung học mở môn tiếng Nga.
Liễu Doanh bởi vì có ông bố chống lưng hơi cứng, cho nên không bị phân về các trường trung học ở huyện dưới. Liễu Doanh rất thích Tĩnh Thu, lúc rảnh rỗi lại hay tìm cô chơi, dạy cô hát những bài hát tiếng Nga đó, "Cây Sơn Tra" chính là một trong số đó. Chuyện thế này, vào thời điểm đó chỉ có thể làm lén lút, bởi vì đồ đạc của Liên Xô ở Trung Quốc sớm đã trở thành điều cấm kỵ, huống chi trong Cách mạng Văn hóa, phàm là thứ gì dính một chút "tình yêu" đều bị cấm như những thứ suy đồi trụy lạc của tư sản.
Theo quan điểm lúc bấy giờ, "Cây Sơn Tra" không chỉ là "bài hát vàng", thậm chí còn có thể coi là "suy đồi trụy lạc", "tác phong không đoan chính", bởi vì đại ý lời bài hát là nói hai chàng trai cùng lúc đem lòng yêu một cô gái, cô gái này cũng cảm thấy cả hai người bọn họ đều rất tốt, không biết nên chọn ai, thế là đi hỏi cây sơn tra. Đoạn cuối bài hát vang lên:
"Hỡi cây sơn tra dễ thương ơi, hoa trắng nở đầy cành,
Hỡi cây sơn tra thân yêu ơi, vì sao ngươi sầu muộn?...
Người dũng cảm nhất dễ thương nhất, rốt cuộc là ai,
Hỡi cây sơn tra thân yêu ơi, xin hãy nói cho tôi biết."
Giọng hát của Liễu Doanh rất hay, là cái gọi là "giọng ca phương Tây", tự nhận là "phương pháp thanh nhạc bel canto của Ý", khá phù hợp để hát những bài hát thế này. Những lúc nghỉ ngày chủ nhật, Liễu Doanh lại chạy đến nhà Tĩnh Thu, bảo Tĩnh Thu dùng đàn phong cầm đệm đàn cho cô ấy, thỏa sức cất cao giọng hát một trận. Bài hát mà Liễu Doanh thích nhất, chính là "Cây Sơn Tra", cô ấy rốt cuộc là vì cảm thấy bài hát này hay, hay là vì đồng thời yêu hai người, không biết phải lựa chọn thế nào, thì không ai mà biết được.
Cho nên Tĩnh Thu nghe thấy thôn trưởng Triệu nhắc đến "cây sơn tra", thực sự giật mình thon thót, cứ tưởng ông ấy cũng biết bài hát này. Nhưng cô nhanh chóng hiểu ra, là thực sự có một cái cây như vậy, và bây giờ đã trở thành mục tiêu phấn đấu của mấy người bọn họ.
Ba lô đè nặng lên lưng, vừa nặng vừa nóng, Tĩnh Thu cảm thấy sau lưng mình sớm đã ướt đẫm mồ hôi, cái túi lưới xách trên tay đựng đầy những món đồ nhỏ, những sợi dây mảnh đó dường như cũng sớm đã hằn sâu vào lòng bàn tay cô, đành phải liên tục đổi từ tay trái sang tay phải, rồi từ tay phải sang tay trái.
Đúng lúc cô cảm thấy sắp không trụ nổi nữa, chợt nghe thôn trưởng Triệu nói: "Đến cây sơn tra rồi, chúng ta nghỉ chân một lát đi."
Mấy người vừa nghe thấy, tựa như những tên tù tử tù nghe được lệnh đại xá, thở phào nhẹ nhõm một hơi dài, ba lô còn chưa kịp tháo xuống, đã ngả rạp xuống đất.
Nghỉ ngơi một lát, mấy người mới hồi sức lại. Sư phụ Đặng hỏi: "Cây sơn tra ở đâu?"
Thôn trưởng Triệu chỉ tay về phía một cái cây lớn cách đó không xa: "Chính là nó."
Tĩnh Thu nhìn theo hướng tay của thôn trưởng Triệu, nhìn thấy một cái cây cao sáu, bảy mét, không cảm thấy có điểm gì đặc biệt lắm, có lẽ vì trời vẫn còn khá lạnh, không những không có hoa trắng đầy cây, mà ngay cả lá cây cũng chưa chuyển sang màu xanh. Tĩnh Thu có chút thất vọng, bởi vì hình tượng cây sơn tra mà cô đúc kết ra từ bài hát "Cây Sơn Tra" thơ mộng hơn thế này nhiều.
Mỗi lần nghe thấy bài hát "Cây Sơn Tra", trước mắt cô lại hiện lên một khung cảnh: hai chàng trai trẻ tuổi anh tuấn, đang đứng dưới tán cây, chờ đợi người con gái họ yêu thương. Mà người con gái ấy, thì mặc chiếc váy liền thân mà các cô gái Liên Xô yêu thích, thong thả bước ra từ trong hoàng hôn. Chỉ là khi cô ấy bước đến một khoảng cách nhất định, cô ấy liền đứng lại, ẩn nấp ở một nơi mà mấy chàng trai không nhìn thấy, u sầu hỏi cây sơn tra rằng rốt cuộc cô nên yêu ai.
Tĩnh Thu tò mò hỏi thôn trưởng Triệu: "Cây này có nở hoa trắng không?"
Câu hỏi này dường như đã chạm đến tâm tư của thôn trưởng Triệu, ông ấy liền thao thao bất tuyệt kể lại: "Cây này á, vốn dĩ là nở hoa trắng đấy, nhưng trong thời kỳ kháng chiến chống Nhật, có vô số chí sĩ kháng Nhật đã bị lũ quỷ Nhật bắn chết dưới gốc cây này, máu tươi của họ đã tưới tắm cho mảnh đất dưới gốc cây. Kể từ vị anh hùng kháng Nhật đầu tiên bị sát hại ở đây, màu hoa của cây này liền chậm rãi thay đổi, càng đổi càng đỏ, đến cuối cùng, cái cây này liền nở hoa đỏ."
Mấy người nghe xong ngẩn người há hốc mồm, sư phụ Đặng nhắc nhở mấy học sinh: "Còn không mau ghi chép lại?"
Mấy người chợt hiểu ra, xem ra cuộc phỏng vấn lần này hiện tại đã bắt đầu rồi, thế là vội vàng tìm sổ tay, sột sột soạt soạt ghi chép lại.
Xem ra thôn trưởng Triệu là người từng trải qua sóng gió lớn, đối với việc bốn, năm cây bút sột sột soạt soạt ghi chép lời ông nói dường như đã thành chuyện thường ngày ở huyện, tiếp tục bài diễn thuyết của mình. Đợi khi ông kể xong câu chuyện về cái cây anh hùng chứng kiến lịch sử kháng Nhật của nhân dân Tây Thôn Bình này, nửa tiếng đồng hồ đã trôi qua, đoàn người lại lên đường.
Đi được một đoạn đường xa, Tĩnh Thu vẫn quay đầu lại nhìn cây sơn tra đó, thấp thoáng, cô có cảm giác như mình nhìn thấy dưới gốc cây đó đứng một người, nhưng không phải là những chí sĩ kháng Nhật bị lũ quỷ Nhật trói gô năm hình ba đoạn mà thôn trưởng Triệu miêu tả, mà là một chàng trai trẻ tuổi anh tuấn. Cô liền kịch liệt phê phán tư tưởng tư sản của bản thân, hạ quyết tâm phải học tập thật tốt tinh thần của bần cố nông, biên soạn cho tốt bộ sách giáo khoa này.
