Lão Tam vừa đi một lúc thì mẹ và em gái đã về nhà. Mẹ nói hai người ở ngoài hóng mát, thấy Tiểu Trần đi rồi thì về luôn. Mẹ nhìn đồng hồ, đã gần mười một giờ, có chút lo lắng nói: "Tiểu Trần có nói hôm nay cậu ấy ở đâu không?"

Tĩnh Thu ủ rũ đáp: "Lần nào không có chỗ ở anh ấy cũng ngồi một đêm ở cái đình bên bờ sông——, hôm nay chắc chắn đã cấm phà rồi, chắc lại ngồi một đêm ở sườn dốc bên sông thôi——"

Cổ họng cô nghẹn lại, không muốn nói thêm gì nữa.

Mẹ ngồi xuống bên giường cô, nói: "Mẹ—— biết con—— không nỡ xa cậu ấy, nhìn cậu ấy cũng—— không phải là người xấu, nhưng biết làm sao bây giờ? Con còn nhỏ thế này, người ta hai mươi mấy tuổi yêu đương còn có người bàn ra tán vào, con lại sớm thế này—— chuyện công việc còn chưa đâu vào đâu——. Mẹ bảo hai đứa tạm thời không gặp nhau, cũng coi như là thử thách con người cậu ấy, nếu cậu ấy thực sự có lòng này, sẽ không vì một năm không gặp mà bỏ chạy, nếu là kẻ không chịu được thử thách——"

Tĩnh Thu nói: "Mẹ, mẹ không cần giải thích nữa, con biết mẹ vì tốt cho con, mẹ nghỉ ngơi sớm đi, ngày mai còn phải đi làm."

Mẹ nói: "Ngày mai con vẫn đi làm á? Chân con thối rữa thành thế này rồi, mà cũng không thèm nói với mẹ một tiếng..."

"Con nói với mẹ thì mẹ lại lo lắng, có tác dụng gì chứ? Mẹ yên tâm đi, con hứa với anh ấy rồi, ngày mai con không đi làm việc nữa."

Em gái nói: "Ngày mai chị không đi làm nữa, thế đôi giày cao su của chị chẳng hóa ra vô dụng à?"

Tĩnh Thu biết em gái thích đôi giày cao su cổ rất cao rất cao, lần trước mua cho nó chỉ là cổ bán cao, không cao bằng đôi này, cô liền nói: "Sao lại vô dụng? Lúc trời mưa em có thể đi mà."

Còn chưa để em gái kịp vui mừng hớn hở, mẹ đã hỏi: "Giày cao su nào?"

Em gái tranh thủ nói: "Là đôi giày cao su Tiểu Trần mua cho chị đấy, sáng lúc anh ấy mang giày tới, thấy chân chị sưng lên, anh ấy còn khóc cơ——"

Mẹ thở dài: "Giống hệt bố con, cũng là người dễ khóc——. Đàn ông rơi nước mắt, có người là vì giàu lòng trắc ẩn, có người là vì yếu đuối vô dụng. Tiểu Trần đại khái vẫn là một người rất có lòng trắc ẩn——. Trong nhà cậu ấy còn những ai?"

Tĩnh Thu nói: "Con cũng không rõ lắm, chỉ biết có em trai và bố, mẹ anh ấy—— tự sát rồi——"

Mẹ hỏi qua tình hình mẹ của Lão Tam, vừa đồng cảm vừa vô cùng lo lắng: "Nghe nói chuyện tự sát này có thể di truyền, người tâm sự không cởi mở sinh ra đứa trẻ cũng dễ có tâm sự không cởi mở. Không biết tính cách Tiểu Trần này thế nào? Bình thường có biểu hiện dễ vướng mắc vào chuyện gì không?"

"Không thấy ạ."

Mẹ lại thấy cậu ấy hơi câu nệ, con xem lúc cậu ấy tính thời gian con thế chỗ và chuyển chính thức ấy, có vẻ giống một ông thầy đồ câu nệ," mẹ cười một tiếng, "có lẽ chờ thêm một ngày đối với cậu ấy cũng là chuyện rất khó chịu, cho nên mới phải tính cho rõ ràng. Cũng có thể là người nói lời giữ lời, cho nên tính rõ ràng trước, làm được rồi mới thề. Chỉ cần không quá câu nệ, thì vẫn rất đáng yêu. Chỉ sợ câu nệ vào một chuyện mà không thoát ra được, thế thì nguy hiểm."

Tĩnh Thu nhớ lại vẻ mặt Lão Tam tính thời gian, cảm thấy anh câu nệ đến mức đáng yêu.

Mẹ lại hỏi thêm một số tình hình liên quan đến Lão Tam, bao nhiêu tuổi, có hút thuốc không, có uống rượu không, có chửi thề không, có đánh nhau không, tốt nghiệp ở đâu, có sở thích gì, quê quán ở đâu v.v. Tĩnh Thu tò mò hỏi: "Anh ấy vừa mới ở đây, sao mẹ không hỏi anh ấy?"

Mẹ nói: "Mẹ mà hỏi những cái này, cậu ấy lại tưởng mẹ đang chọn con rể ấy chứ, mẹ không thể dễ dàng cho cậu ấy ấn tượng đó được. Mục đích cuộc nói chuyện của mẹ với cậu ấy hôm nay chỉ là bảo cậu ấy đừng đến tìm con thôi."

Tĩnh Thu nhớ tới việc Lão Tam còn đắc ý nói mẹ đã đồng ý chuyện của hai người bọn họ, trong lòng có chút đau lòng thay cho Lão Tam.

Mẹ hỏi: "Bố cậu ấy làm nghề gì?"

"Nghe nói bố anh ấy là tư lệnh quân khu——"

Mẹ trầm mặc một lát, nói: "Mẹ cứ thấy cậu ấy không giống con nhà bình thường. Người có xuất thân gia đình như cậu ấy, rất khó hiểu được người có xuất thân gia đình như chúng ta. Quân Giải phóng là giải phóng cái gì? Chính là giải phóng công nông bị địa chủ tư bản áp bức, bố cậu ấy với bố con, là hai giai cấp nước lửa không dung nhau. Trong nhà cậu ấy đại khái vẫn chưa biết chuyện của hai đứa đâu——"

Tĩnh Thu chưa nghĩ xa đến thế, nhưng được mẹ nhắc nhở, cũng cảm thấy rất nghiêm trọng, cô mang đầy hy vọng nói: "Nhưng mẹ anh ấy chính là tiểu thư nhà tư bản đấy thôi, bố anh ấy cũng có ghét bỏ gì mẹ ấy đâu."

Nói thật, thái độ của Đảng Cộng sản đối với tư bản và đối với địa chủ lại có sự khác biệt rất lớn, tư bản trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, vẫn đại diện cho lực lượng sản xuất mới mẻ, tiến bộ, mà địa chủ lại là đại diện cho thế lực suy tàn. Đảng Cộng sản cách mạng, việc đầu tiên cần cách mạng chính là mạng của giai cấp địa chủ. Dù sao chuyện này của hai đứa, con đừng đặt kỳ vọng quá lớn là được, ải gia đình bên đó chắc chắn không qua nổi đâu. Có lẽ cũng không cần bận tâm nhiều như vậy, bởi vì cậu ấy chờ qua một năm này, sớm—— đã chờ đến mức mất hứng rồi."

Tĩnh Thu không phục, biện hộ rằng: "Anh ấy nói anh ấy chờ cả đời cũng được——"

"Lời thế này ai mà chẳng nói được? Ai lại chưa từng nói chứ? Như cậu ấy hở miệng ra là 'cả đời' không thèm suy nghĩ, bản thân nó đã là biểu hiện không thực tế rồi. Những lời như 'cả đời' không thể tùy tiện nói ra, ai có thể dự liệu trước cả đời mình từ sớm thế này chứ?" Mẹ thấy Tĩnh Thu đầy mặt không phục, lại nói, "Con còn nhỏ, chưa tiếp xúc với ai cả, nghe người ta nói thế là tin ngay. Đợi con lớn lên, tiếp xúc với nhiều người rồi, con sẽ phát hiện ra, người con trai nào lúc theo đuổi con, cũng nói như vậy, đều nói có thể chờ con cả đời. Nhưng nếu con mặc kệ cậu ấy một năm, con xem cậu ấy có còn đợi con nữa không, sớm đã chạy mất tăm rồi."

Tĩnh Thu nghĩ, mẹ đã biết con trai không đợi nổi một năm, sao lại còn bảo Lão Tam đợi? Chắc chắn là muốn mượn cơ hội này để thử thách Lão Tam. Cô rất muốn nói ý định của mẹ cho Lão Tam biết, để anh có thể vượt qua thử thách, nhưng cô lại nghĩ, nói cho biết rồi thì còn thử thách cái gì nữa?

Con trai thực sự đều ba hoa khoác lác, nói không giữ lời thế sao? Có lẽ nên thử thách Lão Tam một chút, xem anh rốt cuộc có thể đợi bao lâu. Vấn đề là "chờ đợi" lại không phải là kỳ thi tốt nghiệp, không thể nói thi đậu rồi là phát bằng tốt nghiệp, sau đó là cao gối cao đầu ngủ kỹ được. Cho dù cậu ấy đợi một năm, thì cũng không thể chứng minh cậu ấy có thể đợi hai năm; cậu ấy đợi hai năm, cũng không thể chứng minh cậu ấy có thể đợi cả đời. Nói như vậy, e là chỉ có để cậu ấy đợi cả đời mới chứng minh được cậu ấy có thể đợi cả đời.

Cô không biết cái "chờ" này rốt cuộc có ý nghĩa gì, cô bảo anh "chờ" cô, ý là bảo anh "yêu" cô. Cô hỏi anh: "Anh có thể đợi em cả đời không?", ý cô là "Anh có thể yêu em cả đời không?", chỉ là cô không quen nói ra chữ "yêu" này, nên cô dùng chữ "chờ" mà người địa phương hay dùng.

Nhưng hình như "chờ" với "yêu" vẫn có chút khác biệt, dùng chữ "chờ" này, liền có chút cảm giác hai người không ở bên nhau. Cho nên "chờ" nên có nghĩa là "không gặp mặt mà vẫn yêu". Lão Tam không gặp được mặt cô nữa, cậu ấy có còn yêu cô không?

Cô đang mải suy nghĩ tâm tư của mình, không biết mẹ còn nói gì nữa không, cô chỉ nghe em gái nói: "Chị, em đang hỏi chị đấy, tay anh ấy bị làm sao thế? Sáng lúc đến vẫn còn lành lặn cơ mà."

"Anh ấy—— bảo chị đi bệnh viện, chị không chịu đi, anh ấy liền—— tự rạch mình một nhát——, chảy rất nhiều máu, chị mới cùng anh ấy đến bệnh viện——"

Mẹ nhíu mày: "Cậu ta nhìn có vẻ điềm đạm lắm cơ mà, sao lại làm ra chuyện cuồng nhiệt thế này? Cuồng nhiệt là biểu hiện của sự chưa trưởng thành, người cuồng nhiệt là những kẻ rất nguy hiểm, làm việc dễ đi đến cực đoan. Lúc thích con, có thể thích đến cực điểm, lúc ghét con, cũng có thể ghét đến cực điểm, chuyện gì cũng làm ra được. Cho nên đối với những người như thế này, tốt nhất là kính nhi viễn chi, bọn họ đều là những kẻ chỉ có thể vuốt xuôi chứ không được vuốt ngược, con mà vuốt ngược lông của cậu ta, sẽ làm cậu ta phiền lòng, đến lúc cậu ta căm ghét đến cực điểm, cái gì cũng có thể làm ra được."

Tĩnh Thu vốn tưởng mẹ sẽ vì chuyện này mà cảm động, nào ngờ mẹ lại nói nguy hiểm thế này. Cô từng nghe mẹ kể, hồi bố còn trẻ, cũng có một số biểu hiện cực đoan, đôi khi mẹ phớt lờ hoặc không tin tưởng ông, ông liền sốt ruột bứt tóc của chính mình, bứt từng nắm lớn. Nhưng Tĩnh Thu cảm thấy bố sau đó cũng không hề căm ghét ai đến cực điểm, cũng chưa từng làm chuyện gì tổn hại đến mẹ.

Cô biết con đường tình yêu của bố và mẹ cũng rất quanh co khúc khuỷu, bố cô trước kia ở quê nhà có cuộc hôn nhân do cha mẹ sắp đặt, hơn nữa không chỉ có một, bởi vì bố cô là "một người gánh vác hai họ", vừa là con của ông nội, vừa làm con thừa kế của em trai ông nội, vì em trai ông nội không có con trai. Thế là cả hai bên đều sắp đặt cho bố cô một cuộc hôn nhân. Bố cô trốn hôn ra ngoài đi học, nhưng lúc ông nội lâm chung, bố cô lại bị lôi về thành hôn với hai người vợ.

Sau đó bố cô quen biết mẹ cô, đã trải qua muôn vàn khó khăn trắc trở mới ly hôn được hai người vợ ở quê, kết hôn với mẹ cô. Mẹ đã đợi ông rất lâu, đợi đến gần ba mươi tuổi mới kết hôn, ở cái thời đại đó, có thể nói là đã sắp đến tuổi làm bà nội rồi.

Bố và mẹ cô vẫn luôn làm việc ở các thành phố khác nhau, bố cô cách một hai tuần lại về một lần, cho dù thường xuyên về, ông và mẹ cô vẫn phải viết thư. Trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa lúc mẹ bị đấu tố ở trường trung học số 8, chuyện viết thư còn bị lôi ra phê phán, nói bố mẹ cô mang lối sống tư sản.

Chuyện bố mẹ cô thường xuyên viết thư là do bà nội kể ra, bà nội là mẹ của bố cô, vẫn luôn sống cùng mẹ cô và mấy đứa nhỏ, chỉ có một mình bố cô ở ngoại tỉnh. Bà nội là người có tư tưởng cũ, luôn cảm thấy mẹ cô đã câu mất hồn của bố cô, mới khiến bố cô ly hôn với hai người vợ nhà quê.

Trong tâm trí bà nội, chỉ có người vợ cả mới là vợ chồng hợp pháp hợp lý, ly hôn lấy lại đều là không chính đáng. Cho nên bà nội ghét nhất cảnh con trai và con dâu âu yếm, luôn nói với người ta rằng bố mẹ Tĩnh Thu lãng phí, bao nhiêu tiền đều ném vào đường sắt với bưu điện cả, tiền mua vé xe tem thư dày cả một sấp.

Bố cô sau khi bị đuổi về quê quản chế lao động, cũng từng đề nghị ly hôn, chủ yếu là sợ ảnh hưởng đến các con. Nhưng mẹ nghĩ chồng bây giờ nghèo túng khốn cùng, cô độc một mình, nếu ly hôn, có lẽ thực sự không sống nổi nữa, liền đến hỏi ý kiến mấy đứa con, nói ly hôn hay không ly hôn chủ yếu là xem có ảnh hưởng gì đến các con không, nếu các con sợ ảnh hưởng thì mẹ sẽ ly hôn với bố, nếu các con không sợ thì mẹ không ly hôn nữa.

Mấy đứa con đều nói đừng ly hôn nữa, dù sao thì cũng thế này rồi, ly hôn rồi thì vẫn là con của ông ấy, người ta cũng chưa chắc đã coi con là trong sạch vô tội đâu. Mẹ liền không ly hôn với bố, nhưng ngày thường không dám công khai qua lại, sợ người ta nói ranh giới phân định không rõ, sẽ ảnh hưởng đến tiền đồ của mấy đứa con.

Nhưng thư từ qua lại của bố mẹ cô vẫn viết rất thường xuyên, thư của bố đều gửi đến nhà một người chú bác cô của Tĩnh Thu, cô ấy làm việc ở trường y tế, lấy chồng thành phần rất tốt, cho nên Cách mạng Văn hóa không bị chấn động mấy. Mẹ cách một thời gian lại đến nhà người cô đó lấy thư của bố, nhưng mẹ không cho mấy đứa con đi lấy thư, sợ người ta biết lại nói bọn họ phân định ranh giới không rõ.

Cô đang nghĩ vẩn vơ, thì nghe thấy mẹ hỏi: "Tiểu Trần trước đây đã từng có bạn gái chưa?"

Câu này lập tức làm Tĩnh Thu nghẹn họng, cô biết nếu nói Lão Tam trước đây từng có vị hôn thê, mẹ cô chắc chắn sẽ càng có ấn tượng xấu về Lão Tam, thế là cô ngập ngừng đáp: "Không nghe nói có."

Mẹ nói: "Đàn ông đối với những chuyện này giấu được đến đâu hay đến đó, con không hỏi, cậu ta chắc chắn sẽ không tự mình nói ra. Nhưng với độ tuổi này của cậu ta, lại là con nhà cán bộ, bảo đây là lần đầu tiên, mẹ không tin lắm. Con xem lúc mẹ hỏi câu hỏi, cậu ta đối đáp trôi chảy, chứng tỏ cậu ta trước đây cũng có kinh nghiệm gặp gỡ phụ huynh của bạn gái rồi."

Mẹ do dự chốc lát, hỏi: "Cậu ta có bảo con đến phòng ký túc xá của cậu ta một mình không?"

"Không ạ, phòng cậu ấy ở mấy người cơ."

"Bình thường cậu ta ở cùng con—— vẫn—— ngoan chứ? Không có—— khắp nơi—— sờ soạng nắn bóp chứ?"

Hai chữ "sờ soạng nắn bóp" suýt làm Tĩnh Thu nôn ra, sao mẹ lại dùng mấy từ khó nghe thế này áp lên người Lão Tam? Nhưng cô cũng nghiêm túc nhớ lại xem Lão Tam có xứng với hai chữ "ngoan" mà mẹ nói không, cô cảm thấy ngoại trừ lần ở trên núi gan hơi to ra, những lúc khác vẫn rất ngoan, cũng không có hành động nào đáng gọi là "sờ soạng nắn bóp". Anh từng ôm cô, dùng đầu cọ vào ngực cô, nhưng anh chưa bao giờ dùng tay sờ ngực cô hay bất cứ chỗ nào khác.

Cô khẳng định chắc nịch: "Không ạ."

Mẹ thở phào nhẹ nhõm, dặn dò: "Con gái, phải có chủ kiến của mình, có một số việc, chỉ có thể đợi sau khi kết hôn mới được làm, trước khi kết hôn thì tuyệt đối đừng làm, dù cậu ta đối với con có tốt đến đâu, hay hứa hẹn bất cứ điều gì, cũng không được làm. Đàn ông là thế đấy, lúc cậu ta dỗ dành con làm những chuyện này, lời hay ý đẹp gì cậu ta cũng nói được, thề thốt kiểu gì cũng có thể hứa, nhưng đợi con làm rồi, cậu ta sẽ coi thường con, cho rằng con rẻ mạt. Đến lúc đó, quyền chủ động nằm trong tay cậu ta, cậu ta muốn con thì cần, không muốn thì đá con đi, con mà muốn tìm bạn gái khác, sẽ rất khó khăn."

Tĩnh Thu rất muốn mẹ nói cho rõ ràng, rốt cuộc những việc nào là sau khi kết hôn mới có thể làm, nhưng cô không sao mở miệng hỏi được, đành giả vờ như không có hứng thú.

Mẹ thở dài: "Hầy, cứ tưởng con là đứa trẻ hiểu chuyện, không ngờ con lại sớm suy nghĩ đến những vấn đề này. Bây giờ đề xuất kết hôn muộn yêu muộn, nhưng con mới mười tám tuổi, cho dù hai mươi ba tuổi kết hôn thì vẫn còn bốn, năm năm nữa. Cậu ta bám riết không buông thế này, hai đứa con—— rất dễ—— xảy ra chuyện đấy. Nếu xảy ra chuyện, thì con thân bại danh liệt rồi."

Mẹ liền kể liền mấy ví dụ "thân bại danh liệt", nói Tiểu Chương ở xưởng trường trung học số 8, vốn là người đoàn văn công thành phố, một bạn gái đang yêu cũng là người trong đoàn, hai người chưa kết hôn đã làm cho có thai, kết quả bị đoàn biết, nam thì bị giáng chức đến xưởng trường trung học số 8, nữ thì bị giáng chức đến xưởng trường trung học số 3, bây giờ mọi người đều biết họ có vấn đề tác phong, khiến người ta ngẩng đầu không nổi.

Còn có giáo viên Vương tiểu học phụ cận trường trung học số 8, kết hôn bảy tháng, đã sinh một đứa con, cho dù không bị kỷ luật, cũng rất bị coi thường. Còn có……

Những ví dụ "thân bại danh liệt" mà mẹ kể, đều là những người Tĩnh Thu quen biết, toàn bộ đều vì mang thai trước hôn nhân hoặc các vấn đề tác phong sinh hoạt khác, mà chịu những hình thức kỷ luật khác nhau, mọi người khi nhắc đến những người này, đều bĩu môi, vô cùng coi thường.