Thủ tục nghỉ hưu của mẹ Tĩnh Thu đã gần hoàn tất, kết quả lại được thông báo rằng Tĩnh Thu phải làm cấp dưỡng chứ không được làm giáo viên, mẹ tức giận đến mức suýt hộc máu.

Tĩnh Thu nghe xong tin này, ngược lại còn bình tĩnh hơn cả mẹ, có lẽ vì cô luôn chuẩn bị tâm lý tồi tệ nhất từ trước. Gặp phải những chuyện này, cô không hề hoảng hốt, bèn an ủi mẹ rằng: "Làm cấp dưỡng thì làm cấp dưỡng vậy, công việc cách mạng không phân biệt cao hèn, làm cấp dưỡng vẫn tốt hơn là xuống nông thôn chứ?"

Mẹ thở dài nói: "Đã đến nước này, đành nghĩ như vậy thôi. Nhưng cứ nghĩ đến việc con gái mình thông minh giỏi giang như thế, mà cả đời chỉ có thể chui rúc bên bếp lò của nhà ăn, lại thấy ấm ức khôn nguôi."

Tĩnh Thu đem lời của Lão Tam ra để khuyên giải mẹ: "Đừng nghĩ nhiều thế, đừng nghĩ xa xôi thế, thế giới này ngày nào cũng thay đổi, biết đâu con làm cấp dưỡng mấy năm, lại được chuyển sang công việc khác thì sao?"

Mẹ nói: "Vẫn là con gái tôi thoáng đạt, chuyện gì cũng nghĩ thông suốt hơn cả mẹ."

Tĩnh Thu thầm nghĩ, số phận vốn là như vậy, không thoáng đạt thì còn có thể làm thế nào nữa?

Vào kỳ nghỉ hè, thủ tục nghỉ hưu của mẹ Tĩnh Thu đã hoàn tất, nhưng việc thế chân của cô thì mãi vẫn chưa xong, không biết nhà trường đang kéo dài chuyện gì. Những bạn học nghe tin từ cô rồi mới làm thủ tục thế chân đều đã xong xuôi cả lượt, thế mà cô - người đầu tiên biết tin - lại chưa xong. Mẹ cô sốt ruột không chịu nổi, sợ cứ chần chừ lỡ mất việc này, liền liên tục chạy đến chỗ Bí thư Đinh giục nhà trường làm nhanh lên.

Bí thư Đinh nói: "Không phải trường không gấp rút, chúng tôi đã nộp hồ sơ lên từ lâu rồi, là bên sở giáo dục chưa phê duyệt. Tôi đoán chủ yếu là vì trường đang nghỉ hè, giáo viên đều không có ở trường, cần cấp dưỡng làm gì? Chẳng lẽ lại để họ vừa đi làm đã vô duyên vô cớ hưởng lương mấy tháng sao?"

Mẹ vô cùng chán nản, ước chừng phải đến tháng chín trường khai giảng, sở giáo dục mới cho người thế chân đi làm.

Nhà Tĩnh Thu bỗng rơi vào hoàn cảnh cực kỳ nghèo khó, bởi vì mẹ đã nghỉ hưu, tiền lương bị giảm xuống còn 28 tệ một tháng, mà việc thế chân của Tĩnh Thu lại chưa xong, không thể lĩnh lương. Trước kia tiền lương gần 45 tệ một tháng của mẹ còn chưa đủ nuôi sống cả nhà, bây giờ bỗng nhiên giảm đi 30%, lại càng thêm túng thiếu.

Thế là, Tĩnh Thu lại đi làm thuê kiếm sống qua ngày.

Chuyện thế chân của cô tuy chưa có một nét nào rõ ràng, nhưng trong mắt người ngoài, hình như cô đã làm giáo viên và kiếm được đống tiền lớn rồi. Rất nhiều người trước kia có quan hệ rất tốt với cô, bây giờ lại trở nên xa cách. Có lẽ ai cũng có thể đồng cảm với kẻ bất hạnh, nhưng nếu kẻ bất hạnh đó bỗng nhiên gặp chút vận may, thì một số người vốn dĩ đồng cảm với cô ta sẽ trở nên vô cùng khó chịu, còn khó chịu hơn cả khi nhìn thấy những kẻ vốn đã gặp may lại gặp được vận may lớn hơn.

Bí thư Đinh đã nói với mẹ Tĩnh Thu mấy lần: "Khoảng thời gian này rất quan trọng, bảo Tĩnh Thu tuyệt đối đừng phạm sai lầm gì. Chúng tôi cho nó thế chân, rất nhiều người đỏ mắt, thường xuyên đến ý kiến, các chị phải đặc biệt cẩn thận, nếu không chúng tôi khó làm việc lắm đấy."

Ngay cả Chủ nhiệm Mã của ủy ban khu phố cũng biết chuyện thế chân của Tĩnh Thu. Ngày mẹ dẫn Tĩnh Thu đến nhà Chủ nhiệm Mã tìm việc, Chủ nhiệm Mã nói: "Cô giáo Trương ạ, không phải tôi nói chị đâu, tiền này thì kiếm thế nào cho hết được, kiếm được một đầu là được rồi, không thể đầu nào cũng với tới."

Mẹ ngượng ngùng cười, không biết Chủ nhiệm Mã có ý gì.

Chủ nhiệm Mã lại nói: "Không phải bảo là Tĩnh Thu đã thế chân của chị, làm giáo viên rồi sao? Sao còn chạy ra đây làm thuê làm mướn? Chỗ chúng tôi là người đông việc ít, tôi phải ưu tiên chăm lo cho những người không có việc làm, không có tiền kiếm trước chứ."

Tĩnh Thu vội vàng thanh minh: "Mẹ tôi nghỉ hưu rồi, nhưng chuyện thế chân của tôi vẫn chưa làm xong, cho nên —— trong nhà vẫn rất khó khăn, còn khó khăn hơn trước, bởi vì lương của mẹ bị giảm rồi——"

Chủ nhiệm Mã "ồ" lên một tiếng, nói: "Thế thì cô cũng nên xuống nông thôn rèn luyện trước, đợi khi nào chuyện thế chân làm xong rồi hãy quay lại đi làm, cô cứ ì ra ở thành phố không chịu xuống dưới đó thế này, nếu tôi còn cho cô việc làm, chẳng phải là đồng ý tiếp tay cho cái thói hư tật xấu này của cô sao?"

Mẹ nói: "Tĩnh Thu, chúng ta về thôi, đừng làm phiền Chủ nhiệm Mã nữa."

Tĩnh Thu không chịu đi: "Mẹ, mẹ về trước đi, con đợi thêm lát nữa." Cô nói với Chủ nhiệm Mã, "Cháu không né tránh việc xuống nông thôn, chỉ vì nhà cháu quá khó khăn, nếu cháu không làm chút việc, gia đình sẽ không sống nổi qua ngày."

Chủ nhiệm Mã dịu giọng lại một chút nói: "Cô muốn đợi thì cứ đợi ở đây, tôi không đảm bảo là cô có việc làm đâu."

Tĩnh Thu bảo mẹ về trước, còn mình thì ở lại đó đợi. Đợi liền hai ngày, Chủ nhiệm Mã vẫn không sắp xếp việc cho cô. Có hai lần, "bên A" đến tìm người làm đều ưng ý Tĩnh Thu cả, nhưng Chủ nhiệm Mã lại trơ trẽn nhét người khác vào tay "bên A".

Chủ nhiệm Mã giải thích rằng: "Khó khăn của cô chỉ là tạm thời, cô có thể mượn ít tiền tiêu tạm rồi tính sau, đợi cô làm giáo viên rồi, còn sợ không trả nổi chắc?"

Tĩnh Thu giải thích rằng việc thế chân của mình không phải làm giáo viên, mà là làm cấp dưỡng, Chủ nhiệm Mã không đồng tình lắc đầu: "Cô cần gì phải thế chứ? Thà làm cấp dưỡng chứ nhất quyết không xuống nông thôn? Cô xuống dưới đó mấy năm, được gọi về làm công nhân thì tốt biết bao."

Sáng ngày thứ ba, Tĩnh Thu lại sớm tinh mơ đến nhà Chủ nhiệm Mã, ngồi ở phòng khách đợi việc. Đang suy nghĩ hôm nay nếu lại không đợi được việc thì phải làm sao, liền nghe thấy có người gọi mình: "Tĩnh Thu, đợi việc à?"

Tĩnh Thu ngẩng đầu lên nhìn, kinh ngạc suýt kêu lên thành tiếng, hóa ra là "vợ cậu", mặc một bộ quân phục màu xanh cỏ úng, áo khoác thì còn tạm được, cái quần quân đội đó chắc chắn là quá rộng, đúng là cái quần "quay sang trái" chính hiệu, đoán chừng phải xoay sang trái ra đằng sau lưng, mới có thể dùng thắt lưng buộc chặt vào cái eo nhỏ thắt đáy lưng ong của cậu ta. Cô không biết thời tiết nóng nực thế này, cậu ta mặc chỉnh tề trang nghiêm thế để làm gì, nhưng cô nhìn kỹ lại, phát hiện trên áo cậu ta có quân hàm đỏ, mũ quân đội trên đầu cũng có huy hiệu, liền biết cậu ta không phải mặc chơi đùa.

"Vợ cậu" hớn hở nói: "Tôi nhập ngũ rồi."

Tĩnh Thugiản trực không dám tin, vóc dáng cậu ta nhỏ thó như thế, trông cơ thể cũng chẳng ra sao, sao lại nói nhập ngũ là nhập ngũ ngay được? Lẽ nào là đến bộ đội làm cảnh vệ cho thủ trưởng?

Ở trường "vợ cậu" chưa từng dám nói chuyện với Tĩnh Thu, cũng không hay nói chuyện với người khác, đúng là một người vô danh tiểu tốt đích thực, học sinh trong lớp gần như không cảm nhận được sự tồn tại của cậu ta, không ngờ cậu ta lại đi nhập ngũ, chắc cũng là vì không muốn xuống nông thôn.

"Vợ cậu" lại hỏi một lần nữa: "Cậu đang đợi việc à?" Thấy Tĩnh Thu gật đầu, "vợ cậu" liền chạy vào nhà trong, hỏi mẹ cậu ta, "Mẹ, sao mẹ vẫn chưa tìm việc cho Tĩnh Thu?"

Tĩnh Thu nghe thấy Chủ nhiệm Mã nói: "Làm gì có chuyện tôi không tìm việc cho nó? Dạo này người cần việc thì ít, người tìm việc thì nhiều——"

"Vợ cậu" nói: "Mẹ tìm cho cô ấy một việc đi, cô ấy đang đợi kìa."

Chủ nhiệm Mã nói: "Đợi thì trong tay mẹ cũng phải có việc chứ."

Tĩnh Thu nghe thấy "vợ cậu" đang nói nhỏ gì đó với mẹ cậu ta, nhưng cô nghe không rõ. Cô rất cảm kích "vợ cậu", nhưng lại thấy rất xấu hổ, cứ như đang cầu xin cậu ta chuyện gì vậy.

Một lát sau, Chủ nhiệm Mã đi ra, nói: "Vạn Xương Thịnh ở nhà máy giấy hôm qua có đến lấy người làm, việc khá vất vả nên tôi không giới thiệu cô. Cô xem có muốn làm không, nếu muốn thì đi ngay bây giờ đi."

Tĩnh Thu mừng rỡ ngoài sức tưởng tượng, vội vàng nói: "Cháu muốn ạ, cháu không sợ vất vả. Có cần cô viết cho cháu tờ giấy giới thiệu không ạ?"

"Không cần viết giấy đâu, cô nói là tôi bảo cô đến, chẳng lẽ nó còn không tin chắc?" Chủ nhiệm Mã nói xong, liền bận việc của mình.

Tĩnh Thu chỉ biết nhà máy giấy ở đâu, chứ Vạn Xương Thịnh là ai, tìm ở đâu thì hoàn toàn không biết. Thấy Chủ nhiệm Mã bận việc của mình, không có ý định nói chuyện với cô nữa, cô đành đến nhà máy giấy xem trước.

Cô cảm ơn Chủ nhiệm Mã rồi bước về hướng nhà máy giấy. Đang đi, nghe thấy có người đạp xe tới, bấm chuông ngay bên cạnh cô. Cô quay đầu lại nhìn, là "vợ cậu", khuôn mặt cười tươi như một đóa hoa rực rỡ, nói với cô: "Lên xe đi, tôi chở cô đến nhà máy giấy, cô đi bộ thì phải mất khối thời gian đấy."

Tĩnh Thu đỏ bừng cả mặt, liên mồm nói: "Không cần đâu, tôi đi bộ chốc là tới thôi, cậu cứ bận việc của cậu đi."

"Vợ cậu" đạp xe đi bên cạnh khuyên nhủ: "Lên đi, bây giờ đều tốt nghiệp cả rồi, sợ cái gì?" Tĩnh Thu vẫn không chịu lên, "vợ cậu" đành nhảy xuống xe, đi bộ cùng cô. Tĩnh Thu thấy những người đi đường nhìn hai người bằng ánh mắt tò mò, cảm thấy toàn thân khó chịu, liền nói: "Cậu—— đi bận việc đi, tôi tự đi là được rồi."

"Vợ cậu" kiên quyết đi cùng cô: "Cô có biết tìm Vạn Xương Thịnh ở đâu đâu, tôi dẫn cô đi. Tôi sắp đi bộ đội rồi, dẫu sao cũng là bạn học một trận, nói chuyện mấy câu chẳng lẽ cũng không được sao?"

Tĩnh Thu phát hiện ra trước đây mình hoàn toàn không hiểu gì về "vợ cậu", có lẽ cô chẳng hiểu gì về mấy nam sinh trong lớp cả. Trong mắt cô, đám con trai ngoài việc ham chơi, nghịch ngợm với giáo viên ra thì chẳng biết cái gì hết. Đặc biệt là những nam sinh như "vợ cậu", đơn giản chỉ là một đứa trẻ con. Nhưng đứa trẻ con này vậy mà lại đi nhập ngũ, hơn nữa còn muốn dùng xe đạp chở cô, lại còn muốn trò chuyện với cô nữa, xem ra thực sự phải nhìn bằng con mắt khác rồi.

Cô liếc nhìn cậu ta một cái, phát hiện trên mặt cậu ta vậy mà lại có râu, cô vô cùng kinh ngạc, hình như trước đây chưa từng thấy cậu ta có râu mà nhỉ. Chẳng lẽ vừa nhập ngũ, râu ria cũng đều được tuyến dưới đề bạt lên tuyến trên hết rồi hay sao?

Đến nhà máy giấy, "vợ cậu" giúp cô tìm "bên A" Vạn Xương Thịnh. Tĩnh Thu nhìn lại, cái gọi là Vạn Xương Thịnh ấy, là một người đàn ông trung niên cao chưa tới một mét sáu lăm, vừa gầy vừa nhỏ, lưng hơi còng, trên mặt bao phủ một cỗ khí sắc chết chóc, giống hệt như một con nghiện thuốc phiện, khóe mắt hình như còn vương ghèn, cái tên này đặt thật là châm biếm và hài hước.

"Vợ cậu" nói với Vạn Xương Thịnh: "Sư phụ Vạn, đây là Tĩnh Thu, bạn học của cháu, mẹ cháu bảo cô ấy đến chỗ chú làm việc, chú chiếu cố cô ấy nhiều chút nhé."

Tĩnh Thu đang kinh ngạc trước những lời xã giao của "vợ cậu", thì nghe thấy Vạn Xương Thịnh nói với "vợ cậu": "Tĩnh Thu nào? Đây chẳng phải là con gái lớn của cô giáo Trương sao?" Sau đó quay mặt lại, nói với Tĩnh Thu, "Tiểu Trương, tôi biết cô, mẹ cô từng dạy tôi đấy. Hồi đó cô ấy toàn bảo tôi phải chăm chỉ đọc sách, nói cô không chăm chỉ đọc sách, sau này chẳng nên trò chiến gì. Sao cô giáo Trương nói người ta thì hay lắm, đến lượt con gái mình lại không chăm chỉ đọc sách, để đến nỗi bây giờ phải đi làm thuê thế này?"

"Vợ cậu" nói: "Chú đừng nói nhảm, người ta Tĩnh Thu học hành giỏi giang lắm đấy, cô ấy là đang đợi thế chân làm giáo viên, ở nhà không có việc gì làm nên ra ngoài làm thuê kiếm thêm chút thôi."

Vạn Xương Thịnh nói: "Ồ, cả nhà đều làm giáo viên cả đấy à? Thế thì tốt quá, nhưng mà cái kẻ đọc ít hiểu biết kém như tôi đây, hỗn hố ở đời cũng đâu đến nỗi nào."

Tĩnh Thu cười nói: "Đúng thế còn gì, đọc sách thì có tích sự gì chứ? Vẫn là chú có bản lĩnh, sau này đành phải nhờ chú chiếu cố nhiều hơn rồi."

"Vợ cậu" lại dặn dò Vạn Xương Thịnh vài câu, rồi nói với Tĩnh Thu: "Tôi đi đây, cô tự cẩn thận nhé, nếu việc này mệt quá, thì bảo mẹ tôi đổi việc khác cho."

Tĩnh Thu nói một câu "cảm ơn", rồi chẳng biết nói gì nữa.

Đợi "vợ cậu" đi khuất, Vạn Xương Thịnh hỏi: "Cậu ta là đối tượng của cô à?"

"Không phải."

"Tôi cũng thấy không giống lắm, nếu cậu ta là đối tượng của cô, mẹ cậu ta còn nỡ để cô ra đây làm thuê à?" Vạn Xương Thịnh đánh giá Tĩnh Thu một lúc, nói, "Tiểu Trương, cô cứ yên tâm, mẹ cô từng dạy tôi, tôi sẽ không đối xử thiệt thòi với cô đâu. Hôm nay cô đi theo tôi đi lấy hàng, tôi phải sang bên kia sông mua ít đồ."

Hôm đó Tĩnh Thu kéo một chiếc xe đẩy tay, đi theo Vạn Xương Thịnh sang bên kia sông lấy hàng. Vạn Xương Thịnh dọc đường cứ khoe khoang bản thân rất thích đọc sách, bảo Tĩnh Thu mượn ít sách cho mình đọc, lại còn nói sẽ phân cho Tĩnh Thu việc nhẹ nhàng để làm. Tĩnh Thu ừ à qua quýt đáp lời, chẳng biết trong cái hồ lô của Vạn Xương Thịnh này bán thuốc gì.

Hôm đó bốn giờ chiều là đã xong việc, Vạn Xương Thịnh khen Tĩnh Thu một trận tơi bời, nói sau này có việc lấy hàng sẽ gọi Tĩnh Thu, rồi bảo: "Chỗ chúng tôi chủ nhật là không làm việc, bởi vì tôi nghỉ chủ nhật, tôi không ở đây, mấy đứa làm thuê sẽ lười biếng, chi bằng bảo chúng chủ nhật không phải làm, thế là cũng không phải phát tiền công cho chúng. Nhưng mà tôi thấy cô không lười biếng, giao cho cô ít việc để làm, cô có làm không?"

Tĩnh Thu trước kia đi làm thuê chưa bao giờ nghỉ chủ nhật cả, lập tức nói: "Đương nhiên là làm."

Vạn Xương Thịnh nói: "Vậy thì tốt, ngày mai cô cứ kéo chiếc xe này, đến xưởng rượu của thành phố ở bến số 8 kéo mấy bao bã rượu mà tôi đã đặt về, nhà máy dùng để nuôi lợn đấy. Tôi là đang chiếu cố cô, cô đừng để những đứa làm thuê khác biết, tránh cho chúng lại nói tôi thiên vị cô."

Tĩnh Thu lập tức làm ra vẻ cảm động rơi nước mắt, lòng tự trọng của Vạn Xương Thịnh hình như đã được thỏa mãn cực độ, tán thưởng nói: "Nhìn là biết cô là người hiểu chuyện, ai đối tốt với cô, ai đối xử tệ với cô, trong lòng cô có cây cân mực." Nói xong, liền mò trong túi ra hai tờ giấy nhỏ, "Tờ này là giấy lấy hàng, ngày mai cô cứ cầm cái này đến đó lấy hàng. Tờ này là phiếu ăn của nhà ăn, ngày mai cô có thể lãnh ở đó hai cái bánh bao lớn, coi như bữa trưa của cô. Trước năm giờ chiều kéo hàng về giao cho nhà ăn là được."

Sáng hôm sau, Tĩnh Thu dậy từ rất sớm, đến nhà máy giấy lấy xe đẩy và bánh bao, rồi xuất phát hướng về bến số 8. Bến số 8 nằm ở bên kia sông, cách đó khoảng hơn chục dặm. Thượng nguồn con sông có một bến phà vận chuyển, có thể kéo cả xe đẩy qua sông, bây giờ đang là mùa hè, nước trong sông dâng lên nhanh suýt ngập bờ, thế nên không cần phải kéo lên kéo xuống dốc sông, chỉ là lúc lên thuyền phải cẩn thận một chút, tránh để cả người lẫn xe rơi xuống sông.

Cô cũng giống như mỗi lần ra ngoài làm thuê khác, vừa ra khỏi cửa là cởi giày ra luôn, sợ tốn giày, đi giày ra khỏi cửa chỉ là để cho mẹ cô xem mà thôi. Hôm nay từ trên xuống dưới cô đều mặc quần áo cũ của anh trai, bên trên là chiếc áo "hồn biển", bên dưới là chiếc quần dài có vá miếng vá, đã được cô cắt ngắn đi, chỉ đến đầu gối, lưng chừng nửa vời, người địa phương gọi là quần "hai chú ngựa". Hồi đó phụ nữ không thịnh hành mặc quần mở đũng phía trước, cô bèn vá cái đũng phía trước lại, rồi tự rạch một cái ở bên cạnh.

Mùa hè nắng gắt, cô đội một chiếc mũ rơm cũ, vành mũ sụp xuống thấp để tránh bị người ta nhận ra, trong lòng cứ vẩn vơ câu nói của Lỗ Tấn: "Đội mũ rách che mặt đi qua phố nhộn nhịp", câu tiếp theo thì cô lười ngâm cứu, bởi vì cô không có "lầu nhỏ", chẳng có cách nào trốn vào đó để "thành một cội" cả.

Cô vừa lên đến bờ sông bên đối diện, liền cảm thấy buồn đi vệ sinh. Cô tìm được một nhà vệ sinh công cộng, nhưng lại không thể vào đi được, bởi vì cô sợ người ta dắt mất xe đẩy của mình, nếu thế thì cô không đền nổi.