B.C. 60, ÆT. 46
Xin hãy tin tôi, lúc này chẳng có gì mà tôi khao khát bằng một người để chia sẻ mọi nỗi âu lo: một người biết yêu thương tôi; một người thông minh để tôi có thể trò chuyện mà không cần giả dối, dè dặt hay giấu giếm. Bởi vì anh tôi đang đi vắng—người cởi mở và giàu tình cảm nhất ấy. Còn Metellus chẳng phải con người,
"Chỉ là tiếng vang và gió thoảng, một chốn hoang vu hú gọi."
Còn anh, người từng biết bao lần xoa dịu nỗi lo âu và tâm can đau đớn của tôi bằng những lời trò chuyện và khuyên răn, người luôn là đồng minh của tôi trong chốn chính trường, là tri kỷ trong mọi việc riêng tư, là người chia sẻ mọi câu chuyện và dự định—anh đang ở đâu? Tôi bị tất cả bỏ rơi hoàn toàn đến mức những phút giây yên bình hiếm hoi còn lại của tôi chỉ là khi ở bên vợ, đứa con gái cưng và bé Cicero ngọt ngào. Bởi vì những mối thâm giao với giới quyền quý cùng vẻ hào nhoáng giả tạo của chúng, tuy bề ngoài có chút lấp lánh, nhưng chẳng mang lại chút thỏa mãn nào trong lòng. Thế nên, sau buổi tiếp kiến đông đúc vào buổi sáng, khi tôi bước xuống diễn trường xung quanh là từng đoàn bè bạn, tôi chẳng thể tìm thấy ai trong số đám đông ấy để cùng đùa giỡn thoải mái, hay để thì thầm một tiếng thở dài quen thuộc vào tai. Vì thế tôi chờ đợi anh, tôi mong mỏi anh, tôi thậm chí giục giã anh hãy đến; bởi tôi có quá nhiều nỗi bận tâm, quá nhiều mối lo cấp bách, mà tôi nghĩ nếu có đôi tai của anh lắng nghe, tôi có thể trút bỏ hết trong buổi trò chuyện chỉ qua một lần đi dạo. Và quả thật, về những nỗi muộn phiền riêng tư, tôi sẽ giấu kín mọi cay đắng và bực dọc, không dám phó mặc chúng cho bức thư này cùng một kẻ đưa thư xa lạ. Dù vậy—vì tôi không muốn anh phải quá lo lắng—chúng không đến nỗi quá đớn đau: nhưng chúng cứ dai dẳng, phiền toái, và chẳng thể dứt đi dẫu có lời khuyên hay câu chuyện của bất kỳ người bạn nào. Nhưng đối với nền Cộng hòa, tôi vẫn giữ nguyên sự can đảm và mục đích ấy, dẫu cho nó đã hết lần này đến lần khác tự tìm cách né tránh việc chữa trị. Bởi nếu tôi tóm tắt lại những gì đã xảy ra kể từ khi anh đi, chắc chắn anh phải kêu lên rằng đế chế La Mã không thể trụ vững được bao lâu nữa. À thì, sau khi anh khởi hành, màn kịch đầu tiên của chúng ta, tôi nghĩ, chính là vụ bê bối của Clodius xuất hiện; trong đó, ngỡ rằng mình đã chớp được cơ hội để tỉa bớt thói phóng đãng và kìm giữ đám thanh niên trong khuôn phép, tôi đã dốc hết sức lực, trút bỏ mọi tài năng và trí tuệ, không phải vì ác cảm với một cá nhân, mà với hy vọng không chỉ chấn chỉnh, mà còn cứu chữa triệt để đất nước. Nền Cộng hòa đã chịu một đòn giáng chí mạng khi bồi thẩm đoàn này bị mua chuộc bởi tiền tài và những cơ hội trác táng. Hãy nhìn xem chuyện gì đã xảy ra tiếp theo! Chúng ta đã bị áp đặt một vị chấp chính quan mà không ai ngoài những triết gia chúng ta có thể nhìn vào mà không thở dài. Thật là một đòn đau đớn làm sao! Dẫu cho một nghị quyết của viện nguyên lão đã được thông báo về tội hối lộ và sự nhũng lũng của bồi thẩm đoàn, chẳng có đạo luật nào được thông qua; viện nguyên lão bị hành hạ đến kiệt quệ, các hiệp sĩ La Mã thì xa lánh. Thế nên chỉ trong một năm mà hai trụ cột của nền Cộng hòa—vốn chỉ nương nhờ vào một mình tôi—đã bị lay chuyển; bởi nó vừa phá hủy uy tín của viện nguyên lão vừa làm tan vỡ sự hòa hợp giữa các giai cấp.
Và giờ đây, hãy bước vào năm tháng quý giá này! Nó mở đầu bằng việc bãi bỏ các nghi lễ thường niên của Iuventas; bởi Memmius đã khai tâm cho vợ của M. Lucullus vào một số nghi lễ của riêng hắn! Nàng Menelaus của chúng ta, lấy làm bực tức vì điều đó, liền ly dị vợ. Thế nhưng gã mục đồng Ida cổ đại ấy mới chỉ xúc phạm một mình Menelaus; còn gã Paris La Mã của chúng ta lại coi Agamemnon cũng đáng bị xúc phạm chẳng kém gì Menelaus. Kế đến có một tên hộ dân quan tên là C. Herennius, mà có lẽ anh còn chẳng biết—dù rằng có thể anh biết, bởi hắn cùng bộ lạc với anh, và cha hắn là Sextus từng phân phát tiền cho những người cùng bộ lạc với anh—hắn ta đang cố chuyển P. Clodius sang giai cấp bình dân, và thực sự đang đề xuất một đạo luật cho phép toàn thể dân chúng bỏ phiếu về vụ việc của Clodius tại quảng trường. Tôi đã tiếp đón hắn ở viện nguyên lão theo đúng phong cách của mình, nhưng hắn lại là kẻ mặt dày nhất trên đời. Metellus là một vị chấp chính quan xuất sắc, rất mực gắn bó với tôi, nhưng ông đã làm giảm sút sức ảnh hưởng của mình khi ban hành (dù chỉ là làm hình thức) một dự luật y hệt về Clodius. Còn con trai của Aulus, lạy Chúa trên trời! Thật là một kẻ hèn nhát và nhược tiểu làm sao cho một người lính! Hắn thật đáng bị phơi bày, như vẫn thế, ngày qua ngày trước những lời lăng mạ của Palicanus!
Hơn nữa, một đạo luật nông nghiệp đã được ban hành bởi Flavius, một sản phẩm nghèo nàn chẳng có gì đặc sắc, gần như y hệt đạo luật của Plotius. Nhưng trong khi đó, một chính khách chân chính lại chẳng thể tìm thấy, ngay cả "trong mơ". Con người có thể trở thành một chính khách như thế, bạn tôi Pompey—bởi ông ấy là thế, như tôi muốn anh biết—chỉ bảo vệ chiếc áo toga thêu rẻ tiền của mình bằng cách giữ im lặng. Crassus chẳng bao giờ đánh đổi sự nổi tiếng của mình bằng một lời nói. Những người khác thì anh biết rõ mà không cần tôi phải kể. Họ ngốc nghếch đến mức dường như cứ đinh ninh rằng, dẫu nền Cộng hòa có sụp đổ, những ao nuôi cá của họ vẫn cứ bình an vô sự. Chỉ có duy nhất một người thực sự bận lòng, nhưng dường như thiên về sự kiên định và chính trực hơn là sự thận trọng hay tài năng—đó là Cato. Trong suốt ba tháng qua, ông đã làm khổ sở những nhà thuế vụ tội nghiệp vốn từng hết lòng vì ông, và nhất quyết từ chối không để viện nguyên lão đưa ra câu trả lời cho họ. Thế nên chúng ta bị buộc phải hoãn mọi nghị quyết về các vấn đề khác cho đến khi các nhà thuế vụ nhận được câu trả lời của mình. Cũng vì lý do đó, tôi đoán rằng ngay cả công việc của các phái đoàn ngoại giao cũng sẽ bị trì hoãn. Giờ thì anh đã hiểu chúng ta đang chìm trong vùng nước bão táp nhường nào; và qua những gì tôi viết cho anh với những lời lẽ đanh thép ấy, anh cũng có cái nhìn về những điều tôi chưa viết: hãy quay lại với tôi, vì đã đến lúc anh nên làm vậy. Và dẫu cho tình hình thời cuộc mà tôi mời gọi anh tới là một thứ nên tránh xa, thì xin hãy vì tình cảm dành cho tôi mà vượt qua tất cả, để chịu đến đó dẫu trong những hoàn cảnh phiền toái này. Về phần còn lại, tôi sẽ lo liệu để có đầy đủ cảnh báo và thông báo được dán ở mọi nơi, nhằm ngăn việc anh bị ghi tên vắng mặt trong sổ nhân khẩu; và việc được ghi danh vào sổ nhân khẩu ngay trước buổi lễ thanh tẩy chính là dấu hiệu của một con người bận rộn thực thụ. Thế nên, hãy để tôi được gặp anh sớm nhất có thể. Chào anh.
Ngày 20 tháng Giêng dưới thời Chấp chính quan Q. Metellus và L. Afranius.
