[B.C. 58, ÆT. 48]

Vào ngày 13 tháng 8, tôi đã nhận được bốn bức thư từ anh: bức thứ nhất, anh trách móc và giục giã tôi bớt tỏ ra yếu đuối; bức thứ hai, anh cho biết người tự do của Crassus đã kể với anh về sự lo lắng và thân hình gầy sút của tôi; bức thứ ba, anh miêu tả diễn biến các công việc tại viện nguyên lão; bức thứ tư bàn về những đảm bảo của Varro với anh về thiện chí của Pompey.

Đối với bức thư đầu tiên, câu trả lời của tôi là thế này: dẫu tôi có đau buồn, tôi vẫn giữ được toàn vẹn minh mẫn của tâm trí, và chính điều đó lại làm tôi phiền muộn — tôi chẳng có lấy một cơ hội hay một ai để sử dụng một trí tuệ hãy còn sáng suốt nhường ấy. Bởi vì, nếu bản thân anh không thể chịu đựng được cảnh xa cách một cá nhân duy nhất là tôi mà không buồn rầu, thì thử nghĩ xem hoàn cảnh của tôi sẽ ra sao, khi tôi bị tước đoạt cả anh lẫn tất cả mọi người khác? Và nếu như anh, trong lúc vẫn còn nắm giữ đầy đủ mọi quyền lợi của mình, mà còn thương nhớ tôi, thì anh nghĩ những quyền lợi ấy bị tôi nhung nhớ đến mức độ nào? Tôi sẽ không liệt kê ra những thứ mà tôi đã bị cướp mất, không chỉ vì anh thừa biết rõ chúng, mà còn để tôi không phải khơi lại nỗi đau của chính mình. Tôi chỉ khẳng định điều này: chưa từng có một ai ở một vị trí bình thường lại sở hữu những lợi thế lớn lao nhường ấy, hay rơi vào những khốn khổ sâu sắc đến thế. Hơn thế nữa, thời gian trôi qua không những không làm dịu bớt nỗi đau này, mà còn làm nó sâu sắc hơn. Bởi vì những nỗi buồn khác được xoa dịu theo tuổi tác, còn nỗi buồn này chỉ có thể ngày một tăng lên thêm bởi cảm nhận về sự khốn cùng hiện tại lẫn hồi ức về cuộc đời quá khứ của tôi. Vì tôi không chỉ nhung nhớ tài sản hay bạn bè, mà còn nhung nhớ chính bản thân mình. Bởi tôi là gì chứ? Nhưng tôi sẽ không cho phép bản thân mình dằn vặt tâm hồn anh bằng những lời than vãn, hay đặt tay lên những vết thương của mình quá thường xuyên. Còn về việc anh bào chữa cho những kẻ mà tôi từng nói là đã đố kỵ với tôi, trong đó có Cato, quả thực tôi nghĩ rằng ông ấy ở xa tội lỗi đó đến mức tôi vô cùng tiếc nuối vì lòng nhiệt thành giả tạo của những người khác lại có sức ảnh hưởng đối với tôi nhiều hơn sự chính trực của ông ấy. Về những lời biện hộ của anh dành cho những người khác, họ xứng đáng được tha thứ trong mắt tôi nếu họ cũng được tha thứ trong mắt anh. Nhưng tất cả những chuyện đó giờ đã là quá khứ rồi.

Người tự do của Crassus, tôi nghĩ, đã nói mà chẳng hề có chút thành thật nào. Trong viện nguyên lão, anh nói rằng cuộc tranh luận rất đáng hài lòng. Nhưng còn Curio thì sao? Chẳng lẽ cậu ta chưa đọc bài diễn văn đó hay sao? Tôi không tài nào hiểu nổi làm thế nào nó lại được lưu hành nữa! Thế nhưng Axius, khi miêu tả các tiến trình diễn ra cùng ngày hôm đó, lại không ca ngợi Curio đến vậy. Nhưng có lẽ ông ấy đã bỏ sót chi tiết nào chăng; tôi biết chắc rằng anh chẳng viết ra điều gì ngoài những gì đã thực sự xảy ra. Lời nói của Varro mang lại cho tôi chút hy vọng về Caesar, và ước gì bản thân Varro chịu dấn thân vào sự nghiệp ấy! Chắc chắn anh ấy sẽ làm thế, vừa theo ý muốn của chính mình vừa dưới sức ép từ anh. Về phần tôi, nếu vận mệnh một ngày nào đó ban ơn cho tôi được tận hưởng sự hiện diện của tất cả các anh và của quê hương, ít nhất tôi sẽ cẩn trọng để sao cho anh, hơn hẳn tất cả những người bạn khác của tôi, sẽ có lý do để vui mừng; và tôi sẽ thực hiện trọn vẹn mọi bổn phận của tình cảm và tình bạn — những điều (nói ra thật hổ thẹn) trước đây chưa từng nổi bật — đến mức anh sẽ coi như tôi đã được trả lại cho chính anh cũng như cho anh em và các con tôi. Nếu tôi có lỗi lầm nào trong cung cách đối xử với anh, hay đúng hơn là từ khi tôi đã phạm phải lỗi lầm ấy, xin hãy tha thứ cho tôi. Bởi vì tôi đã phạm tội nặng nề hơn rất nhiều đối với chính mình. Và tôi không viết điều này cho anh vì nghĩ rằng anh không thấu hiểu sâu sắc sự bất hạnh của tôi; nhưng chắc chắn rằng, nếu việc yêu thương tôi nhiều như anh vẫn làm từ trước đến nay là một thứ nghĩa vụ bắt buộc đối với anh, thì anh đã chẳng bao giờ để tôi thiếu vắng sự phán đoán sáng suốt mà anh đang sẵn có, cũng như đã chẳng để tôi bị thuyết phục rằng việc thông qua đạo luật về các "hội đoàn" là có lợi cho chúng ta. Thế nhưng anh chẳng làm gì ngoài việc khóc thương cho nỗi đau của tôi, như thể anh chính là hiện thân thứ hai của tôi vậy. Điều đó quả thực là minh chứng cho tình cảm của anh; nhưng điều đáng lẽ có thể được thực hiện — nếu tôi xứng đáng nhận được từ anh — chính là việc anh dành trọn cả ngày lẫn đêm để suy tính về con đường mà tôi lẽ ra phải theo đuổi; điều đó đã bị bỏ quên, chính là do sự thiếu thận trọng đáng trách của bản thân tôi chứ không phải của anh. Giờ đây, nếu như — tôi không nói chỉ riêng mình anh — mà có bất kỳ ai giục giã tôi, khi ấy đang hoảng sợ trước câu trả lời bất nhân của Pompey, đừng bước vào con đường vô cùng nhục nhã ấy — và anh chính là người duy nhất có thể làm được điều đó — thì tôi hẳn đã chết trong vinh quang, hoặc giờ đây chúng ta đã đang sống trong khúcải hoàn. Trong chuyện này, anh phải tha thứ cho tôi. Bởi vì tôi tự trách bản thân mình nhiều hơn rất nhiều, và chỉ quy trách nhiệm cho anh sau đó, với tư cách vừa là hình ảnh thứ hai của tôi vừa là người chia sẻ sai lầm ấy; ngoài ra, nếu tôi có bao giờ được phục hồi, sai lầm của chúng ta sẽ càng trở nên nhỏ bé hơn trong mắt tôi, và ít nhất trong mắt anh, tôi sẽ trở nên đáng mến nhờ lòng tốt của chính anh, vì phía tôi chẳng có lấy chút lòng tốt nào đáp lại.

Có một điều trong lời gợi ý mà anh đã đề cập khi trò chuyện cùng Culleo về một đặc ân pháp lý, nhưng con đường tốt hơn hẳn là phải bãi bỏ đạo luật ấy. Bởi vì nếu không có ai phủ quyết nó, thì còn con đường nào an toàn hơn cơ chứ? Nhưng nếu có ai đó đứng lên ngăn cản việc thông qua, kẻ đó cũng sẽ có khả năng tương tự để phủ quyết một nghị quyết của viện nguyên lão. Cũng chẳng có nhu cầu phải bãi bỏ bất kỳ điều gì khác. Bởi vì đạo luật trước đó không hề đụng chạm đến tôi; và nếu khi nó được công bố, tôi chọn cách lên tiếng ủng hộ, hoặc phớt lờ nó như lẽ ra phải phớt lờ, thì nó đã chẳng thể gây hại gì cho tôi cho cam. Chính tại thời điểm này, sự phán đoán của tôi đã thất bại trong việc giúp đỡ tôi, thậm chí nó còn gây hại cho tôi nữa. Mù quáng thay, mù quáng thay, tôi phải thốt lên như vậy khi cởi bỏ chiếc áo toga nghị viên của mình và đi cầu xin người dân; đó là một bước đi định mệnh trước khi có bất kỳ cuộc tấn công nào nhắm vào cá nhân tôi bằng tên tuổi. Nhưng tôi cứ mãi nhắc đi nhắc lại chuyện quá khứ; dẫu vậy, mục đích là để khuyên nhủ anh rằng, nếu có bất kỳ hành động nào được tiến hành, xin đừng đụng đến đạo luật đó, trong đó có rất nhiều điều khoản bảo vệ quyền lợi của nhân dân. Nhưng thật ngớ ngẩn khi tôi cứ phải vạch ra quy tắc về việc anh phải làm gì và làm như thế nào. Tôi chỉ ước sao có điều gì đó được thực hiện! Và chính về điểm đó, bức thư của anh đã tỏ ra vô cùng dè dặt: tôi đoán là để ngăn tôi khỏi bị chìm ngập trong tuyệt vọng và quá đỗi dao động. Bởi vì anh thấy có hành động nào khả thi để tiến hành, hay bằng cách nào chứ? Thông qua viện nguyên lão ư? Nhưng chính anh đã bảo với tôi rằng Clodius đã gắn lên khung cửa của tòa nhà viện nguyên lão một điều khoản nhất định trong đạo luật, rằng "nó không được đưa ra trước hội đồng cũng không được nhắc tới." Vậy làm thế nào Domitius có thể nói rằng ông ấy sẽ mang nó ra trước hội đồng cơ chứ? Làm sao lại có chuyện Clodius giữ im lặng khi những kẻ mà anh nhắc đến trong thư đều lên tiếng về vấn đề đó và yêu cầu đưa ra một kiến nghị? Nhưng nếu anh đến gặp nhân dân — liệu nó có thể được thông qua nếu không có sự đồng thuận tuyệt đối của các tribun hay sao? Còn tài sản của tôi thì sao? Ngôi nhà của tôi thì sao? Liệu có thể khôi phục lại được không? Hoặc nếu không thể làm thế, làm sao tôi có được sự sống? Trừ khi anh nhìn thấy những khó khăn trên con đường này được giải quyết, bằng không hy vọng nào là thứ anh đang mời gọi tôi hướng tới? Nhưng nếu một lần nữa, chẳng có lấy một tia hy vọng nào, thì đời sống nào còn lại cho tôi đây? Thế nên tôi đang chờ đợi tại Thessalonica bản tin về các tiến trình diễn ra vào ngày 1 tháng 8, dựa vào đó tôi sẽ quyết định xem nên tìm kiếm nơi trú ẩn tại điền trang của anh — để vừa tránh giáp mặt những kẻ tôi không muốn nhìn thấy, vừa được gặp anh theo như thư anh viết, lại vừa ở gần hơn trong trường hợp có bất kỳ kiến nghị nào được đưa ra (và tôi hiểu điều này hoàn toàn phù hợp với quan điểm của anh lẫn người anh trai Quintus của tôi) — hay là khởi hành đi Cyzicus.

Giờ đây, Pomponius thân mến của tôi, vì anh đã chẳng chia sẻ chút sự khôn ngoan nào của mình cho kịp thời để cứu lấy tôi — có lẽ vì anh đã đinh ninh rằng tôi có đủ sự phán đoán của riêng mình, hoặc vì anh chẳng nợ nấy điều gì ngoài việc đứng cạnh bên tôi; và vì tôi, bị phản bội, bị phỉnh gạt, và bị lùa vào trẫm bẫy như thế, đã lơ là mọi sự phòng thủ, từ bỏ và rời khỏi nước Ý — nơi mà khắp nơi đều ở trong trạng thái cảnh giác cao độ để bảo vệ tôi — rồi dâng hiến bản thân cùng những người thân yêu vào tay kẻ thù trong lúc anh đứng nhìn mà chẳng nói một lời nào, dẫu cho anh có không vượt trội hơn tôi về năng lực tư duy thì ít nhất anh cũng đỡ sợ hãi hơn — giờ đây, nếu có thể, xin hãy nâng dậy kẻ ngã quỵ, và bằng cách đó hãy giúp đỡ tôi! Nhưng nếu mọi ngả đường đều đã bị bịt kín, xin hãy cho tôi biết điều đó nữa, và cuối cùng hãy chấm dứt việc mắng mỏ tôi hoặc đưa ra những lời an ủi với thiện ý nhưng vô ích của anh đi. Nếu tôi có ý định tố cáo sự thành tín của anh, tôi đã chẳng chọn mái nhà của anh, trong số tất cả mọi nơi, để phó thác bản thân mình; chính sự ngu ngốc của tôi là thứ tôi phải trách cứ vì đã nghĩ rằng tình yêu thương của anh dành cho tôi đúng như những gì tôi hằng mong ước: bởi vì nếu quả thực là như vậy, anh đã thể hiện sự thành tín tương tự nhưng với sự thận trọng lớn hơn nhiều; ít nhất, anh đã kéo tôi lại khi tôi đang lao đầu xuống vực thẳm của sự hủy diệt, và anh đã chẳng phải gánh chịu những gian khổ mà giờ đây anh đang phải chịu đựng để cứu vớt những mảnh tàn dư từ gia sản của tôi. Vì thế, xin hãy cẩn trọng quan sát, xem xét thật thấu đáo, và viết thật đầy đủ về mọi thứ đang diễn ra, đồng thời hãy quyết tâm (tôi chắc chắn là anh có) rằng tôi sẽ vẫn là một con người nào đó, dẫu tôi không còn có thể là con người như trước và con người mà lẽ ra tôi có thể trở thành; và cuối cùng, hãy tin rằng trong bức thư này, người mà tôi buộc tội không phải là anh, mà chính là bản thân tôi. Nếu có bất kỳ ai mà anh nghĩ rằng thư từ cần phải được chuyển đến tận tay họ dưới danh nghĩa của tôi, xin hãy tự tay soạn thảo và cho người mang đi.

Ngày 17 tháng 8.