[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: NONE

Vào ngày trước lễ Kalendae tháng Năm, khi tôi vừa ăn tối xong và chuẩn bị đi ngủ, người ta đưa đến cho tôi bức thư của anh mang tin tức về vùng đất Campania. Anh chẳng cần phải hỏi: thoạt tiên nó khiến tôi bàng hoàng đến mức chẳng thể chợp mắt được nữa, dẫu rằng điều đó xuất phát từ sự suy ngẫm hơn là nỗi đau đớn. Tuy nhiên, khi ngẫm nghĩ lại, tôi nảy ra những ý nghĩ sau đây. Trước hết, dựa trên những điều anh đã viết trong bức thư trước—rằng "anh nghe từ một người bạn của ông ta rằng sẽ có một đề xuất được đưa ra làm hài lòng tất cả mọi người"—tôi từng e ngại một biện pháp gì đó rất triệt để, nhưng tôi không nghĩ lần này lại là chuyện như vậy. Tiếp theo, để tự an ủi mình, tôi tự nhủ rằng hy vọng phân chia ruộng đất giờ đây đều dồn vào lãnh thổ Campania. Vùng đất ấy không thể nuôi sống quá 5.000 người nếu tính mỗi người mười iugerum; phần còn lại trong đám đông những kẻ đang chờ đợi chắc chắn sẽ phải vỡ mộng với họ. Hơn nữa, nếu có điều gì có thể kích động thêm ngọn lửa phẫn nộ trong lòng phe quý tộc vốn đã bực bội, thì chính là chuyện này; và càng tệ hơn nữa khi các khoản thuế cảng vụ ở Ý bị bãi bỏ, còn đất Campania thì bị chia cắt, thì ngân khố nhà nước lấy gì ngoài năm phần trăm thuế giải phóng nô lệ? Và ngay cả khoản ấy, tôi nghĩ, cũng chỉ cần một bài diễn văn vô bổ duy nhất, được cổ vũ bởi đám lâu la của chúng ta, là sẽ bị vứt bỏ nốt. Tôi không tài nào tưởng tượng nổi người bạn Gnaeus của chúng ta đang nghĩ gì—

"Bởi hắn vẫn thổi kèn, chẳng phải bằng ống sỏi nhỏ,

Mà bằng những luồng gió dữ chẳng quản hàm râu nào kìm giữ"—

lại có thể bị xui khiến để ngầm ủng hộ một biện pháp như thế. Vì cho đến nay hắn vẫn né tránh những vấn đề này bằng cách nói rằng: "hắn chuẩn thuận các luật lệ của Caesar, nhưng Caesar phải chịu trách nhiệm về những tiến trình khi thi hành chúng"; "bản thân hắn đã mãn nguyện với đạo luật điền địa"; "việc nó có bị một viện dân biểu phủ quyết hay không chẳng dính dáng gì đến hắn"; "hắn cho rằng thời điểm đã đến để giải quyết công chuyện của vị vua xứ Alexandria"; "chẳng phải việc của hắn khi đi dò xét xem Bibulus có đang quan sát bầu trời vào dịp đó hay không"; "còn về tầng lớp thuế vụ, hắn sẵn lòng ban ơn cho giới ấy"; "chuyện gì sẽ xảy ra nếu Bibulus bước xuống diễn đàn vào lúc đó thì hắn nào có đoán trước được". Nhưng giờ đây, hỡi Samsiceramus của tôi, anh sẽ nói sao về điều này? Rằng anh đã đảm bảo cho chúng ta một nguồn thu từ vùng Antilibanus và loại bỏ nguồn thu từ đất Campania? Chà, anh định biện hộ cho điều đó thế nào đây? "Ta sẽ dùng quân đội của Caesar để trấn áp các người," hắn nói. Xưa nay thần Hercules làm chứng, anh không trấn áp tôi bằng quân đội của anh cho bằng sự vô ơn của những kẻ tự nhận là boni, những kẻ chưa bao giờ dành cho tôi dẫu chỉ là một lời đáp đền, chứ đừng nói chi đến những phần thưởng vật chất to tát. Nhưng nếu tôi dốc toàn lực chống lại bè lũ ấy, chắc chắn tôi đã tìm ra cách để tự đứng vững trước họ. Còn hiện tại, xét đến cuộc tranh luận giữa người bạn Dicaearthus của anh và người bạn Theophrastus của tôi—người trước ca ngợi đời sống hành động, người sau đề cao đời sống chiêm nghiệm—tôi nghĩ mình đã tuân thủ cả hai. Bởi với Dicaearthus, tôi nghĩ mình đã làm thỏa mãn những yêu cầu của ông ấy; còn hiện tại, ánh mắt tôi đang hướng về trường phái không chỉ cho phép tôi từ bỏ chốn quan trường mà còn trách móc tôi vì đã không làm điều đó từ lâu. Thế nên, hỡi Titus thân mến của tôi, hãy để tôi đắm mình vào những trước tác cao quý ấy, và cuối cùng được trở về với nơi mà lẽ ra tôi không bao giờ nên rời bỏ.

Về điều anh viết trong thư của Quintus, khi viết thư cho tôi, ông ấy cũng ở trong hoàn cảnh "phía trước là sư tử, phía sau là...". Tôi chẳng biết phải nói sao về chuyện này; bởi ngay những dòng đầu của bức thư, ông ấy bày tỏ sự sầu muộn khôn nguôi về việc tiếp tục tại vị ở tỉnh lỵ đến mức ai đọc cũng phải động lòng: thế nhưng ngay sau đó, ông ấy lại bình tĩnh lại đến mức nhờ tôi sửa chữa và biên tập bộ An nam của ông ấy. Dù sao đi nữa, tôi muốn anh hãy lưu tâm đến điều anh đã đề cập, ý tôi là thuế đánh trên hàng hóa vận chuyển giữa các cảng. Ông ấy nói rằng theo lời khuyên của hội đồng, ông ấy đã chuyển vấn đề đó lên nguyên lão viện. Rõ ràng ông ấy đã không đọc bức thư của tôi, nơi mà sau khi cân nhắc và nghiên cứu kỹ lưỡng, tôi đã gửi cho ông ấy một văn bản nêu rõ quan điểm rằng những thứ đó không phải chịu thuế. Nếu có người Hy Lạp nào từ châu Á đã đến Roma vì vụ việc ấy, xin anh hãy xem xét và, nếu thấy phù hợp, hãy giải thích cho họ rõ quan điểm của tôi về vấn đề này. Nếu để bảo vệ chính nghĩa cao cả trong nguyên lão viện mà tôi có thể rút lại lời nói, tôi sẽ làm chiều lòng giới thuế vụ; nhưng nếu không, nói thẳng ra, trong chuyện này tôi đứng về phía quyền lợi của toàn cõi châu Á và các thương gia hơn; bởi nó cũng ảnh hưởng rất nghiêm trọng đến họ. Tôi nghĩ đây là một vấn đề cực kỳ quan trọng đối với chúng ta. Nhưng tùy anh định đoạt. Này, các quan quản quỹ phỏng có còn lưỡng lự về vấn đề đồng cistophorus không? Nếu không còn cách nào tốt hơn sau khi đã thử mọi phương kế trong khả năng, tôi cho rằng ta không nên từ chối ngay cả mức giá thấp nhất. Tôi sẽ gặp anh ở Arpinum và thết đãi anh một bữa tiệc nhà quê, một khi anh đã chê bai chốn chốn nghỉ mát miền biển này.