Năm 58 TCN, Ở TUỔI 48
Gửi Terentia, Tulliola và Cicero thân yêu của tôi. Tôi được biết, qua thư từ của nhiều người cũng như lời kể của tất cả những ai tôi gặp, rằng các em đang thể hiện một đức hạnh và sự can đảm vượt ngoài sức tưởng tượng; và rằng các em không hề tỏ ra mệt mỏi về tinh thần lẫn thể xác trước những nhọc nhằn. Trời ơi! Thật đau đớn khi nghĩ rằng một người phụ nữ với phẩm hạnh, lòng chung thủy, sự chính trực và lòng nhân hậu như nàng lại phải rơi vào những khốn đốn nhường này vì tôi! Và rằng bé Tullia tội nghiệp của tôi lại phải gặt hái biết bao trái đắng cay sầu muộn từ chính người cha từng mang lại cho nó biết bao niềm vui ngập tràn! Sao lại không nhắc đến đứa con trai Cicero của tôi chứ, khi mà từ khoảnh khắc đầu tiên biết nhận thức, nó đã phải nếm trải những nỗi buồn tủi và khốn khổ cay đắng nhất? Và nếu, như nàng nói, tôi đinh ninh rằng những chuyện này là do định mệnh sắp đặt, thì có lẽ tôi đã có thể chịu đựng chúng dễ dàng hơn một chút; nhưng thực ra tất cả đều do chính lỗi lầm của tôi, vì tôi đã lầm tưởng rằng mình được yêu thương bởi những kẻ thực ra đang ganh tị với tôi, và vì tôi đã không hòa mình vào những người thực sự cần đến tôi. Thế nhưng, nếu tôi làm theo phán đoán của chính mình, và không để những lời nhận xét từ những người bạn vốn ngu ngốc hoặc xảo trá có sức ảnh hưởng quá lớn đối với mình, thì giờ đây chúng ta đã được sống trong đỉnh cao hạnh phúc. Dù sao đi nữa, một khi bạn bè đã thắp lên cho chúng ta niềm hy vọng, tôi sẽ cố gắng hết sức để sức khỏe yếu kém của mình không làm phụ lòng những nỗ lực của các em.
Tôi hiểu rõ mức độ khó khăn lớn nhường nào, và việc ở lại quê nhà hóa ra lại dễ dàng hơn biết bao so với việc tìm đường trở về. Tuy nhiên, nếu tất cả các tribunus đều đứng về phía chúng ta, nếu chúng ta tìm được Lentulus nhiệt thành như những gì ông ấy thể hiện, và cuối cùng, nếu chúng ta có được Pompey và Cæsar, thì chẳng có lý do gì phải tuyệt vọng cả. Về các nô lệ của chúng ta, chúng ta sẽ làm theo điều mà nàng nói là ý kiến của những người bạn. Còn về nơi này, dịch bệnh lúc này đã lui; nhưng trong suốt thời gian hoành hành, nó đã không hề đụng đến tôi. Plancius, một người vô cùng tử tế, muốn tôi ở lại với ông ấy và vẫn đang giữ tôi lại chưa cho đi. Tôi đã muốn đến một vùng đất ít người qua lại hơn ở Epirus, nơi mà cả Hispo lẫn binh lính đều không thể đặt chân tới, nhưng cho đến nay Plancius vẫn ngăn không cho tôi đi; ông ấy hy vọng rằng rất có thể ông ấy sẽ rời bỏ tỉnh trị của mình để đến Ý cùng với tôi. Và nếu có ngày tôi được chứng kiến khoảnh khắc ấy, được một lần nữa trở về trong vòng tay nàng, và nếu tôi có thể tìm lại được tất cả các em cũng như chính bản thân mình, tôi sẽ xem như mình đã gặt hái được đầy đủ thành quả từ lòng kính mến của các em lẫn sự ngay thẳng của chính tôi. Lòng tốt, phẩm hạnh và tình cảm mà Piso dành cho tất cả chúng ta thật lớn lao đến mức chẳng gì có thể sánh bằng. Tôi hy vọng hành xử ấy sẽ mang lại niềm vui cho cậu ấy, và tôi thấy rõ rằng nó sẽ mang lại vinh quang. Tôi không hề có ý trách móc nàng về chuyện của người em trai Quintus, nhưng tôi chỉ mong tất cả các em, đặc biệt là khi số lượng người trong nhà chẳng còn lại bao nhiêu, hãy gắn bó khăng khít với nhau hết mức có thể. Những người mà nàng muốn tôi gửi lời cảm ơn thì tôi đã cảm ơn rồi, đồng thời cũng nói với họ rằng tôi biết được những tin tức ấy là nhờ các nàng.
Còn về điều mà nàng đã viết trong thư, Terentia yêu dấu của tôi, rằng nàng có ý định bán đi trang ấp, ôi trời ơi, nhân danh thần linh, rồi các nàng sẽ ra sao? Và nếu vận rủi này vẫn tiếp tục đeo bám chúng ta, thì đứa con trai tội nghiệp của phần đời còn lại sẽ ra sao? Tôi không thể viết thêm được nữa—cơn khóc nghẹn ngào trào dâng quá đỗi mãnh liệt, và tôi không muốn làm nàng chìm đọng trong tâm trạng đẫm lệ ấy. Tôi chỉ xin nói thêm điều này: nếu những người bạn của tôi vẫn giữ trọn lòng trung thành, chúng ta sẽ không thiếu thốn tiền bạc; bằng không, tự sức mình nàng cũng chẳng thể xoay sở nổi để đạt được mục đích của chúng ta đâu. Nhân danh những bất hạnh ê chề của chúng ta, xin hãy cẩn trọng kẻo chúng ta tự tay đặt dấu chấm hết cho sự hủy diệt của đứa trẻ. Nếu nó có chút ít tài sản để tránh khỏi cảnh túng quẫn bần hàn, nó sẽ chỉ cần một phẩm chất tầm thường và một chút may mắn vừa đủ để đạt được những điều còn lại. Hãy chăm sóc sức khỏe của nàng, và nhớ cử người đưa thư đến cho tôi, để tôi biết tình hình ra sao và mọi người đang làm gì. Dù thế nào đi nữa, tôi cũng chỉ phải chờ đợi thêm một khoảng thời gian ngắn nữa thôi. Gửi đến Tulliola và Cicero tất cả tình yêu thương của tôi. Chào tạm biệt.
Dyrrachium, ngày 27 tháng 11.
Tái bút.—Tôi đã đến Dyrrachium vì đây là một vùng đất tự do, rất đỗi Ân cần với tôi, lại là điểm dừng chân gần nước Ý nhất. Thế nhưng nếu sự đông đúc chật chội nơi đây khiến tôi phiền lòng, tôi sẽ tự mình đi đến một nơi khác và sẽ viết thư thông báo cho nàng.
