Nhưng vì những lời nuôi dưỡng lý trí của ta nay đang thấm sâu vào lòng ngươi, ta nghĩ đã đến lúc dùng đến những vị thuốc mạnh hơn một chút. Giờ thì hãy hiểu điều này: dù cho những món quà của Nữ thần Vận mệnh có không hề mong manh hay thoáng qua đi nữa, thì rốt cuộc, có thứ gì ở trong đó mà bất cứ lúc nào lại có thể thực sự thuộc về ngươi, hay nếu xem xét và nhìn nhận một cách thấu đáo, lại không phải là điều ô uế? Giàu có, chúng vốn quý giá tự bản chất, hay quý giá bởi chính bản chất của ngươi? Điều gì ở sự giàu có là đáng giá nhất? Chẳng phải là vàng hay sức mạnh của tiền bạc tập hợp lại sao? Quả thực, chính thứ vàng và tiền bạc ấy chiếu rọi và mang lại tiếng tăm tốt đẹp cho kẻ tiêu xài nó hơn là cho những kẻ bo xunh cất giấu; bởi lòng tham luôn khiến những kẻ keo kiệt bị căm ghét, trong khi sự hào phóng lại mang đến cho con người tiếng thơm trong sạch. Vì một vật như thế, khi được chuyển từ người này sang người khác, vốn không thể gắn bó lâu dài với bất kỳ ai; nên chắc chắn là tiền bạc chỉ trở nên quý giá khi nó được trao đi cho người khác và chấm dứt việc thuộc về mình, thông qua thói quen rộng rãi ban phát của kẻ sở hữu nó. Và thêm nữa: nếu toàn bộ số tiền bạc có trên khắp thế gian này được dồn lại cho một người, nó sẽ khiến tất cả những kẻ khác rơi vào cảnh nghèo túng. Quả thực, một giọng nói vang lên trọn vẹn, nghĩa là không bị suy giảm chút nào, có thể làm thỏa mãn tai nghe của rất nhiều người cùng một lúc; thế nhưng sự giàu có của các ngươi lại chẳng thể truyền đến đông đảo mọi người mà không bị hao hụt đi. Và khi chúng đã trôi qua, chúng tất yếu biến những kẻ từ bỏ sự giàu có ấy thành người nghèo túng.

Ôi, ta gọi sự giàu có này là chật hẹp và nghèo nàn làm sao, khi mà rất nhiều người không thể có được nó trọn vẹn, và nó cũng chẳng thể thuộc về một người duy nhất nếu không đẩy tất cả những kẻ khác vào cảnh bần hàn! Còn ánh sáng lấp lánh của ngọc ngà, thứ mà ta gọi là đá quý, chẳng phải nó thu hút ánh mắt của người đời về phía mình chỉ vì vẻ đẹp đó sao? Nhưng quả thực, nếu trong ánh sáng của những viên đá ấy có sẵn vẻ đẹp hay phẩm chất tốt lành, thì sự rạng ngời đó xuất phát từ chính bản thân những viên đá, chứ chẳng phải từ con người; khiến ta vô cùng kinh ngạc khi thấy người ta lại đi mê mẩn những thứ như vậy. Bởi vì, một vật nếu thiếu đi sự chuyển động lẫn sự kết hợp giữa thể xác và linh hồn, thì theo lẽ phải, làm sao có thể được coi là một tạo vật tốt đẹp đối với một kẻ có lý trí? Dẫu cho những viên đá quý ấy có mang trong mình một chút vẻ đẹp le lói cuối cùng của trần gian, nhờ vào ý định của Đấng Tạo Hóa và sự khác biệt vốn có của chúng; thế nhưng, vì chúng nằm ở vị trí thấp kém hơn sự xuất chúng của các ngươi, nên chúng chẳng có cách nào xứng đáng để các ngươi phải trầm trồ khen ngợi cả. Còn vẻ đẹp của đồng ruộng, chẳng phải nó mang lại cho các ngươi niềm vui lớn lao hay sao?

Boece đáp: 'Sao lại không mang lại niềm vui cho chúng ta cơ chứ, khi mà nó là một phần vô cùng tốt đẹp của công trình tuyệt mĩ, nghĩa là của thế gian này? Và cũng chính vì thế mà chúng ta đôi khi cảm thấy vui mừng trước vẻ mặt rạng rỡ của đại dương khi biển trời quang đãng; đồng thời chúng ta cũng trầm trồ trước vòm trời, các vì sao, mặt trời và mặt trăng.'

Triết học đáp: 'Nào, những thứ ấy có thuộc về ngươi chút nào không? Cớ sao ngươi lại dám tự hào vì vẻ hào nhoáng của những thứ đó? Ngươi có được tô điểm và làm cho xinh đẹp bởi những đóa hoa hé nở trong mùa hè đầu tiên, hay sự sung túc của ngươi đang trổ sinh trong những trái cây mùa hè? Sao ngươi lại để cho mình bị cuốn đi bởi những niềm vui hão huyền? Sao ngươi lại ôm ấp những thứ của cải xa lạ cứ như thể chúng là của chính mình? Vận mệnh sẽ chẳng bao giờ khiến cho những thứ mà bản chất muôn loài đã tách rời khỏi ngươi trở thành của ngươi được. Sự thật hiển nhiên là, những hoa trái của mặt đất sinh ra là để nuôi dưỡng muôn thú. Và nếu ngươi muốn thỏa mãn nhu cầu của mình vừa đủ theo lẽ tự nhiên, thì chẳng có lý do gì ngươi phải đi tìm kiếm sự dư thừa do vận mệnh mang lại cả. Bởi vì thiên nhiên chỉ cần rất ít và vô cùng ít thứ là đã thấy thỏa mãn; và nếu ngươi muốn bóp nghẹt sự viên mãn của tự nhiên bằng những thứ dư thừa, thì chắc chắn những thứ mà ngươi nhồi nhét hay dốc cạn vào tự nhiên ấy sẽ mang lại cho ngươi sự buồn chán hoặc nỗi muộn phiền. Hay ngươi nghĩ rằng việc chưng diện những bộ xiêm y rực rỡ, khác lạ là một điều tốt đẹp ư? Nếu vẻ đẹp của những trang phục ấy đáng để ngắm nhìn, ta sẽ chỉ thán phục bản chất chất liệu làm nên bộ quần áo ấy, hoặc thán phục người thợ đã dệt nên chúng mà thôi. Nhưng còn một đoàn hầu cận đông đảo thì sao, nó có làm cho một con người trở nên hạnh phúc không? Nếu những kẻ hầu hạ ấy có bản tính đê tiện, đó sẽ là một gánh nặng lớn lao, sự hủy hoại cho gia chủ, và là kẻ thù nguy hiểm cho chính người chủ nhà. Còn nếu họ là những người lương thiện, thì sự tốt đẹp của người khác làm sao có thể được tính vào trong số lượng tài sản của ngươi? Thế nên, qua tất cả những điều vừa nêu trên, đã rõ ràng thấy rằng chưa từng có một thứ nào trong số những món mà ngươi vẫn coi là tài sản của mình lại thực sự là của ngươi cả.

Trong những thứ đó, nếu chẳng có chút vẻ đẹp nào đáng mong ước, cớ sao ngươi phải buồn rầu nếu đánh mất chúng, hoặc cớ sao phải vui mừng khi nắm giữ chúng? Bởi vì nếu chúng vốn dĩ đã tốt đẹp theo bản tính tự nhiên của mình, thì điều đó có can hệ gì đến ngươi? Ngay cả khi tách rời khỏi mọi tài sản của ngươi, chúng vẫn cứ tốt đẹp tự bản chất như thế mà thôi. Chúng vốn không hề tốt đẹp hay quý giá vì được đặt giữa chốn giàu sang của ngươi; nhưng chính vì ngươi thấy chúng có vẻ tốt đẹp và quý giá, nên ngươi mới thích quy tụ chúng vào giữa những tài sản của mình.

Nhưng ngươi mong mỏi điều gì ở Vận mệnh với biết bao tiếng tăm vang dội và sự nhộn nhịp lớn lao đến thế? Ta tin rằng ngươi đang tìm cách xua tan sự túng thiếu bằng sự dồi dào của cải; nhưng ngặt thay, mọi chuyện lại xoay chiều ngược lại hoàn toàn với các ngươi. Vì quả thực, người ta cần đến rất nhiều sự trợ giúp để duy trì sự phong phú của những vật dụng quý giá. Sự thật là những kẻ có lắm thứ trong tay thì lại càng cần đến nhiều thứ hơn; và ngược lại, những ai biết tiết chế ham muốn của mình vừa đúng theo nhu cầu tự nhiên, chứ không theo thói tham lam vô độ, thì lại cần rất ít. Phải chăng con người các ngươi không có sẵn một thứ tài sản đích thực nào bên trong chính mình, nên mới phải đi tìm kiếm của cải ở bên ngoài, nơi những ngoại vật và những thứ thấp kém? Tình trạng của muôn loài đã bị đảo lộn ngược xuôi đến mức một con người, vốn là một sinh linh thần thánh nhờ công trạng của lý trí, lại cho rằng bản thân mình chẳng có lấy chút vẻ đẹp hay sự cao quý nào, trừ khi dựa vào sự sở hữu những vật dụng vô tri vô giác. Trong khi đó, tất cả muôn thú khác đều bằng lòng với vẻ đẹp tự nhiên của chúng; nhưng các ngươi, những kẻ giống như Thượng Đế nhờ tư duy lý trí của mình, lại muốn tô điểm bản tính cao quý của mình bằng những thứ thấp hèn nhất; và các ngươi chẳng hề hiểu rằng mình đang gây ra một tội lỗi lớn nhường nào đối với Đấng Tạo Hóa. Bởi Ngài muốn loài người trở nên cao quý và đáng kính nhất trong số mọi sinh vật trên mặt đất; thế nhưng các ngươi lại tự hạ thấp phẩm giá của mình xuống tận bên dưới những loài thấp kém nhất. Vì nếu mọi điều tốt đẹp của bất kỳ vật gì đều quý giá hơn chính bản thân vật mang điều tốt đẹp đó: thì khi các ngươi phán đoán rằng những thứ tồi tệ nhất lại chính là tài sản của mình, các ngươi đã tự hạ mình và đặt bản thân xuống dưới những thứ tồi tệ nhất ấy qua chính sự đánh giá của các ngươi; và điều này quả thực chẳng xảy ra mà không có lý do chính đáng. Bởi vì bản tính của toàn thể nhân loại vốn dĩ là thế này: chỉ khi nào nhận thức được chính mình, nó mới vượt lên trên muôn loài về sự cao quý; và khi nó đánh mất sự tự nhận thức ấy, nó liền bị hạ thấp xuống bên dưới cả loài thú vật. Vì tất cả các loài vật sống khác vốn sinh ra đã không có khả năng tự nhận thức; nhưng khi con người từ bỏ sự hiểu biết về chính mình, thì điều đó xuất phát từ thói hư tật xấu. Ôi, sự sai lầm và điên rồ của loài người các ngươi mới to lớn làm sao, khi cứ đinh ninh rằng một thứ có thể được tô điểm bằng những lớp vỏ bọc xa lạ! Nhưng sự thật là điều đó không thể nào làm được. Vì nếu một kẻ trở nên hào nhoáng nhờ những thứ được áp đặt lên mình, nghĩa là nhờ những vật dụng dùng để chưng diện cho hắn, thì chắc chắn những thứ được dùng để chưng diện ấy mới là những thứ được ca ngợi và tán dương; thế nhưng bản chất thực sự của con người bị che giấu và quấn chặt bên trong lớp vỏ bọc ấy vẫn cứ chìm đắm trong sự nhơ nhớp của mình.

Và ta phủ nhận việc một thứ có thể được gọi là tốt lành nếu nó đem lại sự phiền toái cho kẻ sở hữu nó. Ta có nói dối điều này chăng? Ngươi sẽ đáp là "không". Quả thực, sự giàu có đã rất nhiều lần gây phiền toái cho những kẻ sở hữu nó; bởi vì bất kỳ kẻ đê tiện ác độc nào (và vì sự độc ác của hắn, hắn lại càng thêm thèm khát của cải của người khác dù ở bất cứ nơi đâu, dù là vàng hay đá quý), cũng đều cho rằng chỉ có mình hắn mới là kẻ xứng đáng nhất để sở hữu chúng. Thế nên ngươi, kẻ giờ đây đang nơm nớp lo sợ trước gươm giáo, nếu bước đi trên con đường cuộc đời này như một lữ khách tay không, ngươi hẳn có thể cất tiếng ca hát trước mặt tên cướp; ví như câu nói: một kẻ nghèo khổ chẳng mang theo chút tài sản nào trên đường đi có thể hiên ngang cất tiếng hát trước mặt bọn cướp, vì hắn chẳng có gì để bị cướp đoạt cả. Ôi, sự hạnh phúc của của cải trần gian thật quý giá và sáng rỡ làm sao, khi mà ngay lúc ngươi vừa đạt được nó, cũng chính là lúc ngươi đánh mất sự bình an và an toàn của chính mình!